صالحی: نخ تسبیح تمام جنگ‌های تاریخ فقدان آگاهی است / لفاظی‌های تحریک‌آمیز و اسیر شعار شدن زمینه‌ساز منازعه‌هاست /تشنج میان دولت‌ها رخ می‌دهد نه ملت‌ها
اما یک پیوند و وجه مشترک بنیادین مانند نخ تسبیح تمامی این جنگ‌ها را به یکدیگر متصل می‌کند و آن «عدم برخورداری از آگاهی لازم نسبت به یکدیگر» است.
علی‌اکبر صالحی، وزیر پیشین امور خارجه جمهوری اسلامی ایران و رئیس بنیاد ایران‌شناسی در آیین رونمایی از کتاب «شرق‌شناسی در روسیه (ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی)» اثر مهدی سنائی که به همت خبرگزاری خبرآنلاین و بنیاد ایران‌شناسی در این بنیاد برگزار شد، به ریشه‌یابی علل شکل‌گیری بحران‌ها و مخاصمات در تاریخ دیپلماسی، نقد لفاظی‌های تنش‌زا و اسارت در دام شعارها، معرفی شخصیت علمی و دیپلماتیک نویسنده و تبیین ضرورت راهبردی هم‌افزایی «ایران مستقل» و «روسیه مقتدر» پرداخت. سوءفهم و ناآگاهی نخ تسبیح منازعات و جنگ‌ها در طول تاریخ است صالحی با اشاره به تفاوت بنیادین میان سطح تعامل ملت‌ها با مناسبات حاکمیت‌ها اظهار داشت: ملت‌ها در طول تاریخ معمولاً مشکلی با یکدیگر نداشته و ندارند؛ این دولت‌ها هستند که به دلایل و بهانه‌های گوناگون دچار تعارض و تنش می‌شوند و فضا را به سمت وضعیت‌های سلبی سوق می‌دهند.
اگر علل و انگیزه‌های شروع جنگ‌ها را از نبردهای باستانی میان هخامنشیان با یونانیان و رومیان تا جنگ‌های جهانی اول و دوم واکاوی کنیم، درمی‌یابیم که جرقه‌ها و بهانه‌های ظاهری هرگز یکسان نبوده‌اند؛ اما یک پیوند و وجه مشترک بنیادین مانند نخ تسبیح تمامی این جنگ‌ها را به یکدیگر متصل می‌کند و آن «عدم برخورداری از آگاهی لازم نسبت به یکدیگر» است. وی در تبیین پیامدهای فقدان شناخت در روابط بین‌الملل تصریح کرد: جهل نسبت به طرف مقابل زاینده سوءفهم، سوءدرک و سوءاستنباط است.
اگر بپذیریم که ناآگاهی ریشه خطاهای شناختی است، آنگاه مسیر درمان نیز مشخص خواهد بود؛ چاره کار در ارتقای سطح دانایی و آگاهی نهفته است؛ زیرا تنها زمانی که آگاه و دانا شویم، درکمان واقعی‌تر شده و تصمیمات راهبردی درستی اتخاذ خواهیم کرد. اسیر شعارهای تشنج‌آفرین شدن چاره‌ای جز ورود به تنازع باقی نمی‌گذارد وزیر پیشین امور خارجه با آسیب‌شناسی رفتارهای هیجانی در عرصه دیپلماسی و سیاست خارجی خاطرنشان کرد: متأسفانه در بسیاری از مواقع این ناآگاهی با لفاظی‌های نادرست، نسنجیده و تحریک‌آمیز همراه می‌شود؛ علاوه بر آن، طرح شعارهای تشنج‌آفرین و سپس اسیر شدن تصمیم‌گیران در قیدوبند همان شعارها، بحران را مضاعف می‌کند.
وقتی نادانی، عدم درک متقابل، لفاظی‌های نادرست و شعارزدگی در کنار هم قرار گیرند، بر اساس یک محاسبه و استدلال عقلانی چاره‌ای جز ورود ناگزیر به تنازع و برخورد باقی نخواهد ماند. وی افزود: این رویه ابتدا فضای تنش ایجاد می‌کند، سپس به سردی روابط می‌انجامد و در نهایت این سردی به درگیری و جنگ ویرانگر منتهی می‌شود.
این گزاره‌ها مصادیق عینی متعددی در تاریخ دارند که لزوم پرهیز از آنها را دوچندان می‌سازد. سنائی دیپلماتی حاذق و برخوردار از جامعیت تجارب تقنینی و اجرایی است رئیس بنیاد ایران‌شناسی در بخش دیگری از سخنان خود با تمجید از پیشینه و ویژگی‌های فردی نویسنده اثر گفت: آشنایی بنده با جناب آقای دکتر مهدی سنائی به اوایل دهه ۹۰ بازمی‌گردد؛ دوره‌ای که ایشان نماینده مجلس شورای اسلامی بودند و بنده در دستگاه دیپلماسی خدمت می‌کردم.
از همان زمان، وقار، متانت، فروتنی، دانش گسترده و میهن‌دوستی واقعی را در رفتار ایشان مشاهده کردم. با آنکه جلسات کمیسیون امنیت ملی و وزارت خارجه ماهیتاً فضایی چالشی و پرسش‌گرانه دارد، اما در همان تعاملات مشخص بود که با سیاستمداری حاذق، دیپلماتی برجسته و استادی دانشگاهی روبه‌رو هستیم.
صالحی تنوع سوابق سنائی را سرمایه‌ای بزرگ دانست و یادآور شد: حضور ایشان در جایگاه نمایندگی مجلس، سال‌ها مأموریت به عنوان رایزن فرهنگی در آسیای مرکزی و روسیه، تصدی سفارت جمهوری اسلامی ایران در مسکو، مسئولیت مشاوره سیاسی رئیس‌جمهور، تألیف کتب و مقالات تخصصی به زبان‌های فارسی و روسی و مدیریت کارآمد اندیشکده ایراس (مؤسسه مطالعات ایران و اوراسیا) منظومه‌ای از تجارب گران‌سنگ را پدید آورده است. گزارش‌های تحلیلی این اندیشکده به دلیل پیوند وثیق با تحولات واقعی و روز منطقه، منبعی بسیار ارزشمند برای تصمیم‌گیران حوزه سیاست خارجی به شمار می‌رود.
کتاب شرق‌شناسی به ما می‌آموزد که همسایه شمالی چگونه درباره ما می‌اندیشد استاد دانشگاه با تأکید بر کارکرد استراتژیک شناخت ذهنیت دیگران تصریح کرد: اهمیت کتاب‌هایی نظیر «شرق‌شناسی در روسیه» در این است که به ما نشان می‌دهد طرف مقابل چه تصویری از ما دارد. روس‌ها نزدیک به ۳۰۰ سال پیش انستیتوی شرق‌شناسی را در سن‌پترزبورگ پایه‌گذاری کردند و این نشان می‌دهد آگاهی و مطالعه پیرامون همسایه‌شان ایران و جهان اسلام را بیهوده تلقی نکرده و به انباشتی عمیق از دانش و تجربه دست یافته‌اند.
وی ادامه داد: خواندن این دست آثار باعث می‌شود دریابیم نخبگان و تصمیم‌گیران روس چگونه درباره ایران می‌اندیشند و همین درک درست مانع از شکل‌گیری سوءفهم‌ها می‌شود. البته این به معنای خوش‌بینی مفرط نیست؛ نباید همه پدیده‌ها را با سوءظن مطلق نگریست، بلکه باید عینکی واقع‌بینانه بر چشم داشت تا بتوان مواضع سیاستمداران و تحلیل‌های رسانه‌ای آنان را با نگاهی معقول تجزیه‌وتحلیل کرد.
این شناخت به‌ویژه با توجه به وجود جمعیت بزرگ مسلمان در روسیه و پیوند تاریخی اسلام با آن پهنه تمدنی، نقشی کلیدی در تنظیم روابط ایفا می‌کند. روسیه مقتدر در جوار ایران مستقل یک معادله راهبردی مکمل است صالحی با اشاره به تعابیر رهبری پیرامون همسایگی تاریخی دو کشور خاطرنشان کرد: این تعبیر که «روسیه مقتدر در کنار ایران مستقل می‌توانند مکمل یکدیگر باشند»، معنا و عمقی راهبردی دارد.
ایران در تحولات و جنگ‌های اخیر ویژگی بارزی تحت عنوان «خودمختاری و استقلال واقعی سیاسی» (Political Autonomy) از خود به نمایش گذاشت. هر کشوری که عضو سازمان ملل است از حاکمیت حقوقی (Sovereignty) برخوردار است، اما استقلال سیاسی به این مفهوم که دولتی بتواند در سخت‌ترین تنگناها و علی‌رغم سنگین‌ترین فشارهای خارجی، خودش برای سرنوشت خود تصمیم بگیرد و تسلیم اراده دیگران نشود، امتیازی است که بسیاری از کشورها از آن بی‌بهره‌اند.
اگر هم مسکو و هم تهران حقیقت این معادله را به درستی درک کنند، این هم‌افزایی می‌تواند تضمین‌کننده منافع دو کشور باشد. وی در پایان با اشاره به رسالت بنیاد ایران‌شناسی تأکید کرد: شناخت ایران بدون درک تعاملات متقابل کشورمان با بازیگران پیرامونی و قدرت‌های مؤثر جهانی ناقص خواهد بود؛ بر همین اساس ضرورت دارد پژوهشگران این بنیاد تدوین آثاری از این دست را در ارتباط با سایر همسایگان و نیز کشورهای تأثیرگذار اروپایی همچون آلمان، فرانسه و بریتانیا در دستور کار قرار دهند تا پشتوانه‌ای استوار برای سیاست‌گذاری خردمندانه در راستای تأمین منافع ملی فراهم شود.
۴۲/۴۲
