مدیریت سیلاب گلستان در گرو مهار رسوبات/ مدیریت سیلاب باید از حوزه‌های آبخیز آغاز شود
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان در پایان تأکید کرد: مدیریت رسوبات و جریان سیلاب باید از بالادست و حوزه‌های آبخیز آغاز شود؛
وقوع سیلاب‌های مخرب در گلستان بار دیگر ضرورت توجه به مدیریت حوضه‌های آبخیز، ساماندهی رودخانه‌ها و آمادگی زیرساخت‌ها در برابر بارش‌های شدید را برجسته کرده است. بارش‌هایی که در مدت‌زمان کوتاه، حجم زیادی از روان‌آب، رسوبات، سنگ‌ها و درختان شکسته را به سمت مناطق پایین‌دست هدایت می‌کنند و خسارات به زیرساخت‌ها و تأسیسات آبی را افزایش می‌دهند.
در این میان، جمع‌آوری درختان شکسته، احداث سازه‌های رسوب‌گیر، لایروبی رودخانه‌ها و اصلاح شیوه بهره‌برداری از اراضی شیب‌دار از جمله اقداماتی است که می‌تواند در کاهش شدت سیلاب و خسارات ناشی از آن نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد. این مواردی است که ایرج حیدریان مدیرعامل شرکت آب منطقه ای گلستان به آن اشاره می کند.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان، با تأکید بر ضرورت مدیریت سیلاب در حوزه‌های آبخیز گفت: جمع‌آوری درختان شکسته و افتاده، احداث سازه‌های رسوب‌گیر، لایروبی رودخانه‌ها و اصلاح شیوه شخم اراضی شیب‌دار از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه برای کاهش خسارات سیلاب در استان است. ایرج حیدریان در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به شدت بارندگی در سیلاب ۱۸ مهر گلستان اظهار کرد: برای مدیریت جامع سیلاب، باید سه مؤلفه اصلی مورد توجه قرار گیرد که یکی از مهم‌ترین آن‌ها مدیریت رسوبات و سیلاب در حوزه‌های آبخیز پیش از رسیدن جریان به مناطق پایین‌دست است.
وی افزود: بارش‌های اخیر عمدتاً از نوع همرفتی، با مدت‌زمان کوتاه و شدت بالا بوده‌اند؛ این ویژگی موجب افزایش قدرت تخریب سیلاب می‌شود و ضرورت ارزیابی دقیق شرایط حوزه‌های آبخیز و تأمین تجهیزات موردنیاز برای پیش‌بینی بارندگی را دوچندان می‌کند. مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان با مقایسه بارندگی سیلاب ۱۸ مهر با سامانه بارشی ۱۶ تا ۱۸ فروردین بیان کرد: در ایستگاه ساسنگ، طی سامانه بارشی فروردین ۱۵۱ میلی‌متر بارندگی در حدود دو روز ثبت شد، اما در سیلاب اخیر، میزان بارش در همین ایستگاه به ۱۲۰ میلی‌متر در حدود ۱۰ ساعت رسید که نشان‌دهنده شدت بیشتر بارندگی در مدت‌زمان کوتاه‌تر است.
حیدریان ادامه داد: بررسی حداکثر شدت بارش در بازه‌های زمانی مختلف نشان می‌دهد که شدت بارندگی در بازه ۱۰ دقیقه‌ای به ۷۳.۲ میلی‌متر بر ساعت، در بازه ۳۰ دقیقه‌ای به ۶۵.۸ میلی‌متر بر ساعت و در بازه ۶۰ دقیقه‌ای به ۵۵ میلی‌متر بر ساعت رسیده است. وی با اشاره به اختلاف میزان بارش پیش‌بینی‌شده و ثبت‌شده در برخی مناطق استان تصریح کرد: در سامانه اخیر، میزان بارش پیش‌بینی‌شده برای مناطق مورد بررسی حدود ۳۰ تا ۵۰ میلی‌متر بود، اما در قلعه‌قافه ۱۴۷ میلی‌متر بارندگی در کمتر از ۲۴ ساعت ثبت شد؛ رقمی که حدود سه برابر بیشینه بارش پیش‌بینی‌شده است.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان خاطرنشان کرد: شدت بارندگی در مدت‌زمان کوتاه، در کنار انتقال رسوبات، سنگ‌های بزرگ و درختان شکسته از حوزه‌های آبخیز، قدرت تخریب سیلاب را افزایش می‌دهد و می‌تواند به جاده‌ها، پل‌ها و تأسیسات آبی خسارت وارد کند. ورود این مواد به مخازن سدها نیز موجب کاهش ظرفیت مفید ذخیره‌سازی آب می‌شود.
حیدریان با تأکید بر ضرورت جمع‌آوری درختان شکسته و افتاده در جنگل‌ها و حوزه‌های آبخیز گفت: بر اساس قانون برنامه هفتم، امکان جمع‌آوری این درختان از مسیرهای قانونی فراهم شده است و تسریع در اجرای این اقدام، با توجه به تداوم خطر وقوع سیلاب تا پایان پاییز، اهمیت زیادی دارد. وی افزود: درختان شکسته و افتاده‌ای که در مسیر جریان آب قرار می‌گیرند، هنگام وقوع سیلاب با جریان آب به پایین‌دست منتقل می‌شوند و در کنار رسوبات و سنگ‌های بزرگ، قدرت تخریب سیلاب را افزایش می‌دهند.
جمع‌آوری این مواد در حوزه‌های آبخیز، علاوه بر کاهش خسارات پایین‌دست، از ورود آن‌ها به مخازن سدها جلوگیری می‌کند. مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان با بیان اینکه خارج‌کردن درختان و رسوبات از مخازن سدها دشوار و هزینه‌بر است، تأکید کرد: مدیریت رسوبات در حوزه آبخیز بسیار مؤثرتر از مقابله با پیامدهای آن پس از ورود به دشت و مخازن سدهاست.
حیدریان احداث سازه‌های رسوب‌گیر و تله‌انداز رسوب را از دیگر اقدامات ضروری در حوزه‌های آبخیز دانست و گفت: این سازه‌ها با کنترل انتقال رسوبات و کاهش حجم مواد همراه جریان، در مدیریت سیلاب نقش مؤثری دارند. وی با اشاره به دبی اوج سیلاب در برخی ایستگاه‌های استان افزود: در ایستگاه لزوره در محدوده ده‌حسین‌کرد، دبی اوج سیلاب در ۲۴ ساعت نخست به حدود ۹۷ مترمکعب بر ثانیه رسید.
چنین جریانی در صورت همراهی با رسوبات، سنگ‌های بزرگ و درختان منتقل‌شده از بالادست، قدرت تخریب بسیار بیشتری خواهد داشت. مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان تصریح کرد: برای کاهش این خطر، باید اقدامات اساسی در حوزه‌های آبخیز در اولویت قرار گیرد و دستگاه‌های متولی با برنامه‌ریزی و تأمین امکانات لازم، اجرای طرح‌های پیشگیرانه را دنبال کنند.
حیدریان با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای لایروبی و ساماندهی رودخانه‌ها در استان اظهار کرد: از مجموع حدود ۵۰۰ کیلومتر لایروبی انجام‌شده در ۳۰ استان کشور، ۱۳۴ کیلومتر مربوط به استان گلستان بوده است. وی افزود: علاوه بر این، ۲۰ کیلومتر لایروبی نیز در گلستان از محل ظرفیت‌های بند «ب» ماده ۴۳ قانون تأمین مالی انجام شده است که با احتساب این اقدامات، استان از نظر میزان لایروبی رودخانه‌ها در جایگاه نخست میان شرکت‌های آب منطقه‌ای کشور قرار دارد.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان با تأکید بر ضرورت تقسیم وظایف میان دستگاه‌های اجرایی گفت: ساماندهی و لایروبی مجاری آبی در محدوده شهری، بر اساس ماده ۵۵ قانون شهرداری‌ها، در حیطه وظایف شهرداری‌ها قرار دارد و در محدوده روستاها نیز وظایف بنیاد مسکن و دهیاری‌ها باید مورد توجه قرار گیرد. حیدریان ادامه داد: ساماندهی رودخانه‌های خارج از محدوده شهرها و روستاها نیز در چارچوب وظایف وزارت نیرو و با استفاده از منابع و ظرفیت‌های قانونی پیش‌بینی‌شده دنبال می‌شود.
وی با اشاره به محدودیت منابع عمومی دولت بیان کرد: استفاده از ظرفیت‌های قانونی تأمین مالی و بسیج امکانات دستگاه‌های اجرایی می‌تواند به تسریع عملیات لایروبی، ساماندهی رودخانه‌ها و بازگشایی مجاری آبی کمک کند. مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان، مدیریت آب‌های سطحی را یکی از عوامل مهم کاهش آب‌گرفتگی در مناطق شهری دانست و گفت: شهرداری‌ها باید کانال‌ها و مجاری هدایت روان‌آب را متناسب با دوره بازگشت سیلاب‌ها طراحی و ساماندهی کنند تا ظرفیت کافی برای انتقال روان‌آب‌ها به خارج از شهر وجود داشته باشد.
حیدریان افزود: اگر ظرفیت کانال‌ها و مجاری هدایت آب با شدت و حجم سیلاب متناسب نباشد، حتی بارندگی‌هایی با دوره بازگشت کمتر از مقادیر طراحی‌شده نیز می‌تواند موجب آب‌گرفتگی در سطح شهرها شود؛ بنابراین برنامه‌ریزی فنی و اجرای اقدامات پیشگیرانه در این بخش ضروری است. وی تأکید کرد: مدیریت جامع سیلاب زمانی اثربخش خواهد بود که اقدامات حوزه‌های آبخیز، ساماندهی رودخانه‌ها و مدیریت آب‌های سطحی شهری به‌صورت هماهنگ و در کنار یکدیگر اجرا شوند.
ساماندهی ۱۱۰ هزار هکتار از اراضی شیب‌دار گلستان حیدریان با اشاره به بررسی‌های انجام‌شده پس از سیلاب اخیر گفت: یکی از موضوعات مطرح‌شده در بازدیدهای میدانی، شخم‌زدن اراضی کشاورزی در جهت شیب بود که می‌تواند بر سرعت حرکت روان‌آب و افزایش فرسایش خاک تأثیر بگذارد. وی افزود: در این زمینه مقرر شد دستگاه متولی، یعنی سازمان جهاد کشاورزی، ساماندهی ۱۱۰ هزار هکتار از اراضی شیب‌دار استان را پیگیری کند.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان ادامه داد: در برخی مناطق بازدیدشده که باغ احداث شده بود، مسئله شخم در جهت شیب به شکل مورد بررسی مشاهده نشد؛ ازاین‌رو، اصلاح الگوی بهره‌برداری از اراضی شیب‌دار و بررسی ظرفیت توسعه باغ‌ها در مناطق مستعد می‌تواند در کاهش روان‌آب و فرسایش خاک مؤثر باشد. حیدریان با اشاره به تصمیمات اتخاذشده پس از سیلاب اخیر اظهار کرد: استفاده از ظرفیت دستگاه‌های اجرایی برای ساماندهی مجاری رودخانه‌ها، لایروبی، احداث سازه‌های رسوب‌گیر و اجرای اقدامات پیشگیرانه در دستور کار قرار گرفته است.
وی افزود: هماهنگی میان دستگاه‌های متولی در ساماندهی رودخانه‌ها، اجرای دیوارهای حفاظتی و پاک‌سازی مسیر پل‌ها می‌تواند از بروز مشکلات در زمان وقوع سیلاب جلوگیری کند و زمینه استفاده بهتر از منابع آبی را فراهم سازد. مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای گلستان در پایان تأکید کرد: مدیریت رسوبات و جریان سیلاب باید از بالادست و حوزه‌های آبخیز آغاز شود؛ زیرا جلوگیری از انتقال درختان شکسته، سنگ‌ها و رسوبات به مناطق پایین‌دست، علاوه بر کاهش خسارات به زیرساخت‌ها، از کاهش ظرفیت ذخیره‌سازی سدها جلوگیری می‌کند و هزینه‌های مدیریت بحران را نیز کاهش می‌دهد.
