بحران کمبود داروهای روان‌پزشکی گسترده‌تر و نگران‌کننده‌تر شده است
امیرحسین جلالی ندوشن، سخنگوی انجمن علمی روان‌پزشکان ایران با اشاره به بحران کمبود داروهای روان‌پزشکی اظهار کرد: اصل کمبود برخی داروهای روان‌پزشکی قابل انکار نیست.
این مسئله پیش از جنگ‌ها نیز وجود داشته و انجمن در مقاطع مختلف آن را به مسئولان گزارش کرده است. با این حال، بر اساس گزارش‌های دریافتی انجمن، وضعیت در ماه‌های اخیر گسترده‌تر و نگران‌کننده‌تر شده است. وی افزود: کمبود دارو به این معنا نیست که هیچ دارویی در دسترس نیست یا همه داروها نایاب شده‌اند؛ بلکه باید درباره اقلام مشخص، شکل دارویی و وضعیت دسترسی در مناطق مختلف کشور صحبت کرد.
ممکن است دارویی در بخشی از کشور موجود باشد، اما بیمار نتواند آن را در محل زندگی خود تهیه کند. بنابراین، وجود دارو در زنجیره تأمین لزوماً به معنای دسترسی به‌موقع بیمار به آن نیست. جلالی ندوشن با تأکید بر نقش توان مالی بیماران در دسترسی به دارو گفت: مسئله دیگر، قدرت خرید بیماران است.
ممکن است دارو در بازار موجود باشد، اما بیمار توان پرداخت هزینه آن را نداشته باشد. برخی داروهای مورد استفاده بیماران نیز تحت پوشش بیمه نیستند و افزایش قیمت‌ها این شکاف را تشدید می‌کند. در تجربه بالینی با بیمارانی مواجه می‌شویم که به‌دلیل هزینه‌ها خواهان استفاده از داروهای ارزان‌تر هستند.
گاهی نیز پزشک به‌دلیل نبود داروی موردنظر یا ناتوانی بیمار در خرید آن، ناچار می‌شود از انتخاب درمانی مطلوب خود صرف‌نظر کند. به گفته وی، درمان بسیاری از اختلالات روان‌پزشکی طولانی‌مدت است و کمبود یا گرانی دارو می‌تواند تداوم درمان و ثباتی را که بیمار گاه به‌سختی به دست آورده است، مختل کند. جست‌وجوی مکرر برای یافتن دارو نیز فشار روانی و اقتصادی مضاعفی به بیمار و خانواده او تحمیل می‌کند.
سخنگوی انجمن علمی روان‌پزشکان ایران در عین حال خاطرنشان کرد: انجمن نظام آماری متمرکزی برای تعیین تعداد بیمارانی که با وقفه درمان مواجه شده‌اند یا میزان تغییر نسخه‌ها در اختیار ندارد؛ بنابراین، درباره ابعاد عددی این پیامدها باید با احتیاط اظهارنظر کرد. این روان‌پزشک با اشاره به امکان استفاده از داروهای جایگزین در شرایط کمبود اظهار کرد: روان‌پزشکان در عمل، هرجا امکان و توجیه بالینی وجود داشته باشد، از جایگزین استفاده می‌کنند؛ اما جایگزینی همیشه راه‌حلی ساده و بدون هزینه نیست. باید مشخص شود که منظور از جایگزینی، تغییر شرکت تولیدکننده همان دارو، تغییر شکل دارویی یا تجویز دارویی دیگر است؛ زیرا هر یک از این موارد تصمیم درمانی متفاوتی محسوب می‌شود.
وی ادامه داد: موضوع صرفاً ترجیح داروی خارجی بر داخلی نیست. گاهی فرآورده تولیدشده توسط یک شرکت داخلی کمیاب می‌شود، در حالی که بیمار سال‌ها با همان فرآورده وضعیت باثباتی داشته است. در برخی موارد نیز اصل دارو یا شکل دارویی موردنیاز بیمار در دسترس نیست.
جلالی ندوشن تأکید کرد: در بیمارانی که به ثبات درمانی رسیده‌اند، هرگونه تغییر در فرآورده دارویی یا برنامه درمانی باید با ارزیابی و نظارت پزشک انجام شود. نمی‌توان فرض کرد که همه جایگزین‌ها برای تمام بیماران نتایج یکسانی دارند. به گفته وی، نگرانی انجمن این است که تغییر ناخواسته در روند درمان برخی بیماران، به بی‌ثباتی وضعیت آنان و افزایش نیاز به مراقبت‌های درمانی یا بستری منجر شود؛ پیامدهایی که هزینه‌های آن هم بر بیمار و خانواده و هم بر نظام سلامت تحمیل خواهد شد.
از این رو، تجویز داروی جایگزین می‌تواند بخشی از مدیریت بالینی کمبود باشد، اما جایگزین تأمین پایدار دارو نیست. انتخاب درمان نیز باید تا حد امکان بر اساس نیاز بیمار صورت گیرد و کمبود دارو یا ناتوانی مالی نباید به عامل اصلی تعیین‌کننده نسخه تبدیل شود. وی همچنین با اشاره به پیامدهای احتمالی اختلال در روند درمان بیماران روان‌پزشکی گفت: بی‌ثبات شدن وضعیت بیماران ممکن است نیاز به بستری را افزایش دهد و فشار بیشتری بر بیمارستان‌ها، بیمه‌ها و وزارت بهداشت وارد کند.
با این حال، برای تعیین میزان افزایش بستری یا ابعاد اختلال در درمان، به داده‌های دقیق نیاز داریم. سخنگوی انجمن علمی روان‌پزشکان ایران در پایان خواستار پایش شفاف موجودی، تولید، واردات و توزیع داروها و اعلام زمان‌بندی رفع کمبود هر قلم دارویی شد و افزود: داروهایی که وقفه در مصرف آن‌ها می‌تواند پیامدهای بالینی جدی داشته باشد، باید در تأمین و ذخایر راهبردی در اولویت قرار گیرند. در همین زمینه، محمدرضا شالبافان، مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، نیز با تأکید بر اهمیت دسترسی مستمر بیماران به داروهای روان‌پزشکی اظهار کرد: با توجه به اهمیت سلامت روان و ضرورت تداوم مصرف داروهای روان‌پزشکی، از مردم درخواست می‌کنم در صورت مواجهه با هرگونه کمبود دارویی، در اسرع وقت به پزشک معالج خود مراجعه کنند.
ترجیحاً این مراجعه باید به همان پزشک و مرکز درمانی قبلی انجام شود تا مشکل کمبود دارو با اطلاع پزشک در میان گذاشته شود. وی افزود: پزشک معالج بر اساس شرایط بالینی بیمار، درمان را تنظیم خواهد کرد. ممکن است تغییر دارو به یک داروی مشابه یا تنظیم مقدار مصرف آن ضروری باشد تا امکان ادامه درمان فراهم شود.
شالبافان تصریح کرد: بیماران نباید بدون نظارت پزشک معالج، به کاهش مقدار مصرف، جایگزینی یا قطع دارو اقدام کنند؛ زیرا چنین اقداماتی می‌تواند پیامدهای نامطلوبی به دنبال داشته باشد. ضروری است بیماران پیش از اتمام داروی خود، برای بررسی وضعیت و انجام تنظیمات احتمالی به پزشک مراجعه کنند. حتی اگر مصرف دارو برای یک روز قطع شده باشد، لازم است موضوع را با پزشک معالج در میان بگذارند.
مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت با اشاره به اینکه بسیاری از بیماران روان‌پزشکی بیش از یک دارو مصرف می‌کنند، ادامه داد: برخی بیماران دو یا سه دارو یا حتی بیشتر مصرف می‌کنند. اگر این افراد در تهیه یکی از داروهای خود با مشکل مواجه شوند، نباید تصور کنند که دسترسی به سایر داروها برای ادامه درمان کافی است و مشکلی ایجاد نخواهد شد. هرگونه تغییر، حتی جزئی، در مصرف داروها، چه به‌صورت خودسرانه و چه به‌دلیل نبود دسترسی، باید با اطلاع و نظر پزشک معالج انجام شود.
وی در پایان خاطرنشان کرد: بسیاری از داروها این قابلیت را دارند که با نظر پزشک معالج تنظیم شوند. موضوع تأمین داروها نیز مورد توجه وزارت بهداشت قرار دارد و همکاران سازمان غذا و دارو در حال پیگیری برای حل این مسئله هستند. امیدواریم با همکاری و تلاش مجموعه‌های مسئول، مشکل کمبود دارو در سریع‌ترین زمان ممکن برطرف شود.