هرمزگان برای بارش‌های سنگین آبان چقدر آماده است؟/پدیده ال‌نینو چیست؟
متن این گفت‌وگو به شرح زیر است: تسنیم: آخرین پیش‌بینی‌ها درباره پدیده ال‌نینو و وضعیت بارش‌های هرمزگان چیست؟
با نزدیک‌شدن به فصل بارش‌های پاییزی و طرح پیش‌بینی‌هایی درباره وقوع بارندگی‌های قابل‌توجه در هرمزگان، موضوع آمادگی دستگاه‌های اجرایی برای مدیریت روان‌آب‌ها و پیشگیری از خسارت‌های احتمالی بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است؛ استانی که به‌دلیل شرایط اقلیمی، موقعیت جغرافیایی و احتمال ورود روان‌آب از مناطق همجوار، در برخی نقاط با خطر آب‌گرفتگی و سیلاب روبه‌روست. در چنین شرایطی، شناسایی کانون‌های پرخطر، پاک‌سازی و آماده‌سازی مسیرهای عبور آب، تجهیز امکانات امدادی و اطلاع‌رسانی به‌موقع به مردم، از جمله اقداماتی است که می‌تواند نقش مهمی در کاهش خسارت‌ها داشته باشد با این حال، میزان آمادگی دستگاه‌ها، وضعیت نقاط حادثه‌خیز و سهم مردم در پیشگیری از پیامدهای بارش‌ها، پرسش‌هایی است که پاسخ به آن‌ها می‌تواند تصویر روشن‌تری از وضعیت استان در آستانه روزهای پربارش ارائه دهد.
خبرگزاری تسنیم برای بررسی آخرین وضعیت آمادگی هرمزگان، اقدامات انجام‌شده و برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای مواجهه با بارش‌های احتمالی، با مهرداد حسن‌زاده، مدیرکل مدیریت بحران استانداری هرمزگان، گفت‌وگو کرده است. مهرداد حسن‌زاده، در گفت‌وگوی تفصیلی با خبرنگار تسنیم، با تشریح آخرین پیش‌بینی‌های هواشناسی و اقدامات پیشگیرانه استان، از تغییر رویکرد مدیریت بحران به سمت مدیریت ریسک مخاطرات، شناسایی نقاط حادثه‌خیز از ماه‌ها قبل، تشکیل بانک اطلاعاتی ماشین‌آلات و تجهیزات و پیگیری مصوبات دستگاه‌های اجرایی خبر داد.
وی همچنین با اشاره به احتمال ورود سامانه بارشی از غرب هرمزگان، نسبت به خطر روان‌آب‌های ورودی از استان‌های همجوار هشدار داد و بر ضرورت آمادگی مردم، به‌ویژه ساکنان مناطق روستایی و نقاط در معرض سیلاب، تأکید کرد. متن این گفت‌وگو به شرح زیر است: تسنیم: آخرین پیش‌بینی‌ها درباره پدیده ال‌نینو و وضعیت بارش‌های هرمزگان چیست؟
آیا احتمال وقوع بارش‌های سنگین در استان وجود دارد؟ حسن‌زاده: پدیده ال‌نینو یک پدیده جوی ـ اقیانوسی است که مجموعه هواشناسی کشور و استان از مدت‌ها قبل آن را رصد می‌کند و به‌صورت مستمر پیش‌آگاهی‌ها و پیش‌بینی‌های لازم را ارائه می‌دهد.
در پیش‌بینی‌های اولیه، احتمال تأثیر این پدیده بر هرمزگان از اواخر شهریور تا مهرماه مطرح شده بود و کارشناسان هواشناسی بر اساس پارامترهای موجود، شرایط را تحلیل می‌کنند. بر اساس آخرین اطلاعاتی که به ما ارائه شده، پیش‌بینی می‌شود در آبان‌ماه موج بارشی سنگینی وارد هرمزگان شود.
این سامانه از غرب استان وارد خواهد شد و جزایر و دیگر مناطق استان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. نکته مهم این است که بارش‌های پیش‌بینی‌شده ممکن است در بازه زمانی کوتاه، شدت زیادی داشته باشند.
برای نمونه، در روزهای گذشته در شهرستان بشاگرد طی مدت کوتاهی حدود 22.5 میلی‌متر بارندگی همراه با تگرگ ثبت شد. بنابراین، باید برای بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت آمادگی لازم را داشته باشیم.
البته نحوه توزیع بارش‌ها و شدت آن‌ها در مناطق مختلف، تابع شرایط سامانه و پیش‌بینی‌های تخصصی هواشناسی است و مردم باید اطلاعیه‌ها و هشدارهای رسمی را دنبال کنند. تسنیم: ستاد مدیریت بحران برای مواجهه با این شرایط چه اقداماتی انجام داده است؟
حسن‌زاده: برگزاری جلسات ستاد مدیریت بحران شهرستان‌ها از جمله اقدامات ما بوده است. این جلسات به‌صورت تخصصی و با حضور دستگاه‌های مرتبط با حوزه‌های کشاورزی، راه و راهداری، انرژی، ارتباطات، درمان، صداوسیما، شهرداری‌ها و دیگر بخش‌های خدمات‌رسان برگزار شده است.
در حدود دو هفته گذشته نیز اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی عمومی را از طریق صداوسیمای مرکز خلیج‌فارس دنبال کرده‌ایم. در این مدت، هم در برنامه‌های زنده رادیویی حضور داشته‌ایم و هم در برنامه‌های تلویزیونی درباره ماهیت مخاطره، اقدامات لازم و مسئولیت مردم توضیح داده‌ایم.
همچنین از دستگاه‌های تخصصی خواسته‌ایم توصیه‌های کاربردی خود را به مناطق مختلف منتقل کنند. در این زمینه، دستگاه‌هایی مانند آب منطقه‌ای، هواشناسی، راهداری و جهاد کشاورزی در جریان اقدامات و هماهنگی‌ها قرار دارند و توصیه‌های لازم را ارائه می‌کنند.
برای مثال، در حوزه کشاورزی شهرستان حاجی‌آباد، با توجه به اینکه برخی محصولات از جمله پیاز در مرحله برداشت قرار دارند، توصیه شده است برداشت محصول در صورت فراهم بودن شرایط لازم، با سرعت بیشتری انجام شود تا خطر خسارت احتمالی کاهش یابد. موضوع کشاورزی فقط به برداشت محصولات محدود نیست؛ دامداری‌ها، حوزه آبزیان و کشت پاییزه نیز باید متناسب با شرایط هر منطقه مورد توجه قرار گیرند.
تسنیم: با توجه به احتمال بارش‌های شدید، وضعیت کشت پاییزه و اراضی کشاورزی چگونه است؟ حسن‌زاده: اراضی کشاورزی از نظر میزان آسیب‌پذیری شرایط یکسانی ندارند.
برخی زمین‌ها در معرض خطر بیشتری قرار دارند؛ برای مثال، اراضی واقع در حریم یا بستر رودخانه‌ها و نقاطی که حتی با بارندگی محدود نیز دچار آب‌گرفتگی می‌شوند، نیازمند توجه ویژه هستند. در مقابل، بخشی از کشت‌های پاییزه در دشت‌هایی انجام شده که با برنامه‌ریزی و نظارت جهاد کشاورزی و با استفاده از روش‌های مکانیزه آبیاری می‌شوند و از نظر موقعیت، شرایط متفاوتی دارند.
در هر صورت، بخشی از کشت‌ها انجام شده و اکنون باید با توجه به شرایط موجود، اقدامات لازم برای کاهش خسارت دنبال شود. یکی از نگرانی‌ها، احتمال وقوع تگرگ است؛ زیرا تگرگ می‌تواند در مناطق مختلف به محصولات کشاورزی خسارت وارد کند.
به همین دلیل، لازم است توصیه‌های تخصصی جهاد کشاورزی و هشدارهای هواشناسی جدی گرفته شود و کشاورزان متناسب با شرایط محصولات و زمین‌های خود اقدام کنند. تسنیم: روان‌آب‌ها و سیلاب‌های ورودی از استان‌های همجوار چه میزان می‌توانند برای هرمزگان مخاطره‌آمیز باشند؟
حسن‌زاده: استان‌های همجوار نیز ممکن است تحت تأثیر سامانه‌های بارشی قرار بگیرند. روان‌آب‌ها و سیلاب‌هایی که از جنوب کرمان و استان فارس به سمت شهرستان‌های مرزی هرمزگان حرکت می‌کنند، می‌توانند خطرآفرین باشند.
بر همین اساس، به فرمانداران شهرستان‌های مرزی تأکید کرده‌ایم جلسات مشترکی با فرمانداران مناطق همجوار برگزار کنند و هماهنگی‌های لازم را برای مواجهه با شرایط احتمالی انجام دهند. استفاده از ظرفیت شهرستان‌های معین و هماهنگی میان دستگاه‌ها می‌تواند در مدیریت بهتر این شرایط مؤثر باشد.
در واقع، مدیریت سیلاب صرفاً به محدوده جغرافیایی یک شهرستان محدود نمی‌شود و لازم است مسیر حرکت روان‌آب‌ها و تأثیر احتمالی آن‌ها بر مناطق پایین‌دست نیز در برنامه‌ریزی‌ها مورد توجه قرار گیرد. تسنیم: یکی از نگرانی‌های شهروندان بندرعباس، آب‌گرفتگی معابر در زمان بارندگی است.
برای کاهش این خطر چه اقداماتی انجام شده است؟ حسن‌زاده: لایروبی خورهای شهر بندرعباس از جمله اقداماتی بوده که از مدت‌ها قبل در دستور کار قرار گرفته است.
این اقدامات با هماهنگی دفتر امور شهری، معاونت عمرانی استانداری و همکاری مجموعه‌هایی از جمله شرکت توسعه زیرساخت و پالایشگاه خاتم دنبال شده است. بر اساس ارزیابی مجموعه مدیریت بحران، عملیات لایروبی خورهای بندرعباس تا حدود زیادی تکمیل شده است.
این اقدامات با هدف بهبود وضعیت عبور آب و کاهش خطر آب‌گرفتگی در زمان بارش انجام شده‌اند. با این حال، آمادگی برای بارش‌های شدید به یک اقدام محدود نمی‌شود و باید در کنار لایروبی، وضعیت تجهیزات، ماشین‌آلات، مسیرهای عبور آب و آمادگی دستگاه‌های مسئول نیز به‌طور مستمر بررسی شود.
تسنیم: برای آماده‌سازی ماشین‌آلات و تجهیزات مورد نیاز در زمان وقوع سیلاب چه برنامه‌ای در نظر گرفته شده است؟ حسن‌زاده: یکی از اقداماتی که با دستور استاندار انجام شده، تدوین بانک اطلاعاتی ماشین‌آلات و تجهیزات استان است.
این بانک اطلاعاتی در دو بخش تهیه شده است؛ بخش نخست به ماشین‌آلات و تجهیزات دستگاه‌های اداری، اجرایی و شهرداری‌ها اختصاص دارد و بخش دوم نیز تجهیزات و ماشین‌آلات بخش خصوصی را در بر می‌گیرد. با ایجاد این بانک اطلاعاتی، مشخص است که در نقاط مختلف استان چه امکاناتی وجود دارد و هر دستگاه یا تجهیز به کدام مجموعه تعلق دارد.
این موضوع برای برنامه‌ریزی و استفاده سریع از ظرفیت‌های موجود در زمان بروز حادثه اهمیت دارد. علاوه بر این، مانورهایی در مرکز استان و شهرستان‌ها برگزار شده است.
در این مانورها بر آماده‌به‌کار بودن ماشین‌آلات، بررسی وضعیت فنی و انجام تعمیرات اساسی مورد نیاز تأکید شده تا تجهیزات در زمان وقوع حادثه قابلیت استفاده داشته باشند. البته ماشین‌آلات به‌تنهایی کافی نیستند؛ نیروهای انسانی آموزش‌دیده و آماده نیز باید در کنار تجهیزات حضور داشته باشند تا عملیات امدادی و مدیریت شرایط به‌درستی انجام شود.
تسنیم: با توجه به تجربه سیلاب‌های سال‌های گذشته، از جمله حوادث سال 1398 و 1400 در مناطقی مانند میناب و رودان، برای جلوگیری از تکرار خسارت‌ها چه اقداماتی انجام شده است؟ حسن‌زاده: یکی از اولویت‌های ما شناسایی روستاهای در معرض خطر و نقاط حادثه‌خیز بوده است.
حدود شش ماه قبل، با توجه به تجربه حوادث گذشته، از فرمانداران خواستیم 10 اولویت اصلی حوزه بحران شهرستان خود را معرفی کنند. این اولویت‌ها می‌توانست شامل رودخانه‌ها، مسیرهای جاده‌ای یا دیگر نقاط مستعد حادثه باشد.
علاوه بر این، از آب منطقه‌ای استان، بنیاد مسکن و دفتر امور روستایی نیز درباره اولویت‌های مرتبط استعلام گرفتیم. اطلاعات به‌دست‌آمده در فرایند شناسایی و تشکیل بانک اطلاعاتی مورد استفاده قرار گرفت و در دستور کار جلسات ستاد مدیریت بحران شهرستان‌ها قرار داده شد.
در جلساتی که در شهرستان‌ها برگزار کردیم، توجه ویژه‌ای به همین نقاط و اولویت‌های شناسایی‌شده داشتیم. اعتقاد ما این است که خطر سیلاب در بسیاری از موارد قابل پیش‌بینی است و می‌توان با اقدامات پیشگیرانه، احتمال خسارت را کاهش داد.
برای نمونه، اگر منطقه‌ای در سال گذشته دچار آب‌گرفتگی شده است، باید تجربه آن حادثه در برنامه‌ریزی‌های سال جاری مورد استفاده قرار گیرد. مردم نیز انتظار دارند نقاطی که سابقه حادثه دارند، دوباره بدون بررسی و اقدام پیشگیرانه رها نشوند.
به همین دلیل، رویکرد ما از مدیریت صرفِ بحران به سمت «مدیریت ریسک مخاطرات» تغییر کرده است. یعنی تلاش می‌کنیم پیش از وقوع حادثه، خطرها را شناسایی کنیم، برای آن‌ها برنامه داشته باشیم و اجرای اقدامات پیشگیرانه را مورد ارزیابی قرار دهیم.
تسنیم: چگونه از اجرای واقعی مصوبات جلسات بحران و صحت گزارش‌های دستگاه‌های اجرایی اطمینان حاصل می‌کنید؟ حسن‌زاده: صرف دریافت گزارش از دستگاه‌ها کافی نیست و باید نتایج اقدامات در میدان نیز بررسی شود.
به همین دلیل، من و همکارانم از این هفته بازدیدها و ارزیابی‌های میدانی را دوباره دنبال می‌کنیم تا میزان اجرای مصوبات جلسات قبلی را بررسی و گزارش‌های ارائه‌شده را راستی‌آزمایی کنیم. در برخی موارد، میان اطلاعات درج‌شده در گزارش‌ها و وضعیت واقعی در محل تفاوت‌هایی مشاهده شده است.
در چنین شرایطی، تذکرات لازم داده شده و مکاتبات و اخطارهایی نیز برای برخی دستگاه‌ها و شرکت‌ها انجام گرفته است. مجموعه اقدامات ما چندوجهی است؛ از اطلاع‌رسانی عمومی و برگزاری جلسات هماهنگی گرفته تا لایروبی، آماده‌سازی تجهیزات، شناسایی نقاط حادثه‌خیز و نظارت بر اجرای مصوبات.
هدف این است که با پیگیری مستمر، احتمال خسارت کاهش یابد و دستگاه‌های مسئول وظایف خود را پیش از وقوع حادثه انجام دهند. نمی‌توان ادعا کرد که در حوادث طبیعی هیچ خسارتی رخ نخواهد داد، اما خط قرمز ما حفظ جان مردم و تلاش برای به حداقل رساندن خسارت‌های احتمالی است.
تسنیم: مردم، به‌ویژه ساکنان مناطق روستایی و نقاط پرخطر، چه اقداماتی باید انجام دهند؟ حسن‌زاده: مردم یکی از ارکان اصلی مدیریت بحران هستند.
ما در این حوزه، مردم و جوامع محلی را نه بیرون از چرخه مدیریت بحران، بلکه به‌عنوان «ظرفیت بحران» در نظر می‌گیریم. نقش مردم در مراحل پیشگیری، پاسخ به حادثه و بازسازی بسیار مهم است و تجربه نشان داده که همکاری آنان می‌تواند به مدیریت بهتر شرایط کمک کند.
از مردم انتظار داریم هشدارها و اخطارهای رسمی را جدی بگیرند و متناسب با شرایط منطقه خود، اقدامات پیشگیرانه را انجام دهند. ساکنان روستاهایی که در معرض خطر سیلاب قرار دارند باید وضعیت خانه‌ها و به‌ویژه پشت‌بام‌ها را بررسی کنند و در صورت وجود نقص، اقدامات لازم برای جلوگیری از نفوذ آب را انجام دهند.
موضوع بیمه نیز اهمیت زیادی دارد. بارها بر ضرورت استفاده از ظرفیت‌های بیمه‌ای برای پوشش حوادث تأکید کرده‌ایم تا در صورت وقوع خسارت، امکان جبران بخشی از زیان‌ها فراهم باشد.
همچنین مردم باید از حضور و تردد غیرضروری در حریم رودخانه‌ها و مناطق مستعد سیلاب هنگام بارندگی خودداری کنند و اطلاعیه‌های رسمی را از منابع معتبر دنبال کنند. تسنیم: پیام شما به دستگاه‌های اجرایی و خدمات‌رسان در آستانه بارش‌های پیش‌بینی‌شده چیست؟
حسن‌زاده: همه دستگاه‌های مرتبط باید هشدارها را جدی بگیرند و وظایف خود را با دقت انجام دهند. آمادگی تجهیزات، حضور نیروهای انسانی، اجرای مصوبات و رفع نواقص شناسایی‌شده باید پیش از وقوع بارش‌ها دنبال شود.
همچنین لازم است دستگاه‌ها در برابر مسئولیت‌های خود پاسخ‌گو باشند و گزارش‌هایی که ارائه می‌کنند با وضعیت واقعی میدان مطابقت داشته باشد. هدف از این پیگیری‌ها، صرفاً برگزاری جلسه یا تهیه گزارش نیست؛ بلکه باید آثار اقدامات در کاهش خطر و حفاظت از مردم قابل مشاهده باشد.
در کنار مسئولان و دستگاه‌های اجرایی، مشارکت مردم نیز اهمیت اساسی دارد. اگر همه بخش‌ها مسئولیت خود را جدی بگیرند و هماهنگی لازم میان آن‌ها برقرار باشد، می‌توانیم با آمادگی بیشتری از شرایط پیش‌رو عبور کنیم و خسارت‌های احتمالی را به حداقل برسانیم.