چرا فوتبال ایران از سطح اول آسیا فاصله گرفته است؟
فوتبال ایران به دلیل ضعف در ساختارسازی، مشکلات مدیریتی، کمبود استعدادیابی پایه‌ای و هدررفت منابع مالی، از سطح اول آسیا فاصله زیادی گرفته است.
بسیاری، مشکلات مالی را یکی از دلایل عقب‌ماندگی فوتبال ایران عنوان می‌کنند اما مشکلات اصلی برای رسیدن به فوتبال حرفه‌ای را می‌توان ضعف در استعدادیابی، نبود شایسته سالاری، کمبود آموزش، مدیریت نامناسب فوتبال پایه و بی‌توجهی به ساختارسازی اشاه کرد. مشکلاتی که باعث شده بسیاری از استعدادها فرصت دیده شدن پیدا نکنند و فوتبال ایران به جای نزدیک شدن به سطح اول آسیا، فاصله بیشتری با کشورهای پیشرو در این قاره پیدا کند.
برای تغییر این شرایط، به اعتقاد پیشکسوتان فوتبالی باید استعدادیابی از پایه و حتی از زمین‌های خاکی آغاز شود و شرایط اقتصادی خانواده‌ها تعیین‌کننده مسیر یک بازیکن جوان نباشد. از سوی دیگر، موازی‌کاری و نبود برنامه مشخص در بخش‌های مختلف فوتبال باعث شده بخشی از منابع موجود به شکل مناسبی هزینه نشود و نتیجه مطلوبی نیز به همراه نداشته باشد.
ایسنا در گفت‌وگو با دو تحلیلگر فوتبال، این موضوع را بررسی کرده که دلیل اصلی عقب‌ماندگی فوتبال ایران چیست، چرا با وجود استعدادهای فراوان هنوز نتوانسته‌ایم به جایگاه مورد انتظار در آسیا برسیم و آیا استفاده از بازیکنان و مربیان خارجی می‌تواند به پیشرفت فوتبال ایران کمک کند؟ بزرگ‌ترین مشکل فوتبال ایران، نبود ساختار و بی‌توجهی به ساختارسازی است اسماعیل شجیع در گفت‌وگو با ایسنا، با اشاره به وضعیت فوتبال کشور، اظهار کرد: مهم‌ترین مسئله‌ای که باعث می‌شود فوتبال ایران عقب بماند یا درجا بزند، نبود ساختار در تمامی ابعاد فوتبال و بی‌توجهی به ایجاد ساختارهای درست، اصولی و به‌روز است؛ مسئله‌ای که موجب شده فوتبال کشور تا حد زیادی ایزوله شود.
وی با اشاره به اهمیت ایجاد ساختار مناسب برای رشد و توسعه فوتبال کشور، افزود: کشورهایی که در فوتبال پیشرفت کرده‌اند، ابتدا ساختارهای مناسب ایجاد می‌کنند و سپس بر اساس آن ساختار، برای آینده و توسعه فوتبال خود برنامه‌ریزی می‌کنند. این تحلیلگر فوتبال ادامه داد: متأسفانه در فوتبال ایران، موازی‌کاری موجود، موجب هدررفت منابع مالی شده و بسیاری از منابعی که در این حوزه وجود دارد، به شکل مطلوب و هدفمند هزینه نمی‌شود.
شجیع تصریح کرد: در ۱۰ سال اخیر، پول به اندازه کافی و حتی به وفور در فوتبال ایران وجود داشته است، اما سؤال اینجا است که آیا این منابع مالی در مسیر درست هزینه می‌شوند؟ اگر چنین است، پس آثار آن کجا است؟
کجا باید نتیجه و نماد این هزینه‌ها را ببینیم؟ اگر منابع مالی فوتبال در مسیر صحیح هزینه می‌شود، باید آثار آن را در زیرساخت‌ها، امکانات، فوتبال پایه و توسعه فوتبال در سراسر کشور ببینیم، اما همچنان مشکلات زیادی در این زمینه وجود دارد.
ضرورت بهره‌گیری از استعدادهای فوتبالی مناطق کم‌برخوردار وی در ادامه با اشاره به اهمیت بهره‌گیری از استعدادهای فوتبالی در مناطق کم‌برخوردار، تأکید کرد: مشکلات زیادی بر سر راه توسعه فوتبال در شهرستان‌ها، روستاها و مناطق کم‌برخوردار وجود دارد؛ به‌ویژه در شهرستان‌های دورافتاده‌ای که از استعدادهای فراوانی برخوردارند. شهرهایی مانند سرخس، برازجان، چناران و فریدون‌شهر از جمله مناطقی هستند که استعدادهای زیادی در حوزه فوتبال دارند.
این مربی بین‌المللی فوتبال ادامه داد: توجه به مناطق کم‌برخوردار به این منظور نیست که امکاناتی در حد کشورهای اروپایی و پیشرفته در اختیار این مناطق قرار گیرد، بلکه اگر امکاناتی در حد معقول و منطقی برای آنها فراهم شود قطعاً استعدادهای درخشانی به فوتبال کشور معرفی خواهند شد که می‌تواند نقش موثری در رشد و توسعه فوتبال ایران داشته باشد. تا زمانی که برای استعدادیابی، پرورش بازیکنان و توسعه فوتبال در سراسر کشور ساختار مناسبی ایجاد نشود، نمی‌توان انتظار پیشرفت پایدار داشت.
وی با اشاره به چالش‌های پیش روی نوجوانان برای رسیدن به فوتبال حرفه‌ای، بیان کرد: سخت‌ترین مسیر پیشرفت، مسیر رده نوجوانان است. نوجوانان ما از استعدادهای بی‌نظیری برخوردارند و از این نظر هیچ کم‌وکاستی ندارند، اما مسیر پیشرفت آنها بسیار پیچیده و طولانی است.
آنها برای دیده شدن با موانع زیادی روبه‌رو هستند و این یکی از دردآورترین مسائل امروز فوتبال ایران است. شجیع با بیان اینکه یک نوجوان خوب و مستعد باید بلافاصله شناسایی و دیده شود، تأکید کرد: متأسفانه مسیر آنقدر دشوار و طولانی است که تنها تعداد کمی از این نوجوانان، گاهی به واسطه شانس یا حتی پولی که در حاشیه رشد و توسعه آنها و آن از مسیر نادرست هزینه می‌شود، می‌توانند به سطوح بالاتر برسند.
این روند کاملاً نادرست است. وی افزود: باید بستر مناسبی برای فعالیت نوجوانان ایجاد کرده، مسابقات بیشتری برای آنها برگزار شود و استعدادیاب‌ها نیز صادقانه و شرافتمندانه به استعدادها نگاه کنند.
پس از شناسایی استعدادها نیز باید فرآیند پرورش آنها با حمایت و امکانات مناسب ادامه پیدا کند تا این استعدادها بتوانند مسیر پیشرفت را به شکل صحیح طی کنند. این تحلیلگر فوتبال با اشاره به اهمیت استعدادپروری برای رسیدن به فوتبال حرفه‌ای، خاطرنشان کرد: پس از استعدادیابی، باید مرحله استعدادپروری با فراهم کردن امکانات و حمایت‌های لازم ادامه پیدا کند.
اگر این مراحل به‌صورت زنجیره‌وار و صحیح دنبال شود، آن زمان می‌توانیم امیدوار باشیم که نوجوانان ما فرصت پیدا کنند به افق‌های تازه‌ای در فوتبال برسند. وی با اشاره به فاصله لیگ برتر ایران با سطح فوتبال روز دنیا، اظهار کرد: لیگ برتر ما با سطح فوتبال روز دنیا فاصله دارد و بسیاری از اتفاقاتی که در فوتبال جهان شاهد هستیم، در لیگ برتر ایران کمتر رخ می‌دهد.
شجیع، درباره جذب بازیکنان خارجی، گفت: جذب بازیکن خارجی می‌تواند مثبت و منفی باشد. اگر قرار باشد با نگاه حرفه‌ای و آگاهانه به فوتبال نگاه کنیم، جذب یک یا دو بازیکن خارجی که بتوانند به تیم کمک کنند و در عین حال الگو مناسبی برای بازیکنان ما باشند، می‌تواند مفید باشد.
پنجره‌های فوتبال جهان به روی همه باز است و ما می‌توانیم از تجربه و کیفیت بازیکنان خارجی استفاده کنیم. وی ادامه داد: اما اگر صرفاً بخواهیم بگوییم ما بازیکن خارجی داریم و برای بازیکنی هزینه کنیم که در زمین کیفیت لازم را نشان نمی‌دهد و حتی بسیاری از بازیکنان جوان و امید ما در سراسر کشور از او بهتر هستند، در این صورت منابع مالی را هدر داده‌ایم.
مدیران و باشگاه‌داران باید با آگاهی و نگاهی مثبت اما منطقی، موضوع جذب بازیکنان خارجی را دنبال کنند و پیش از هر چیز بررسی کنند که حضور یک بازیکن خارجی چه کمکی می‌تواند به تیم و فوتبال کشور داشته باشد. وی با اشاره به تأثیر حضور بازیکنان باکیفیت بر سطح لیگ برتر فوتبال کشور، بیان کرد: اساس و زمینه شکل‌گیری یک تیم خوب، بازیکنان آن تیم هستند.
وقتی بازیکنان با کیفیت داشته باشیم و آنها در جریان مسابقات بتوانند فوتبال جذاب و باکیفیتی ارائه دهند، طبیعتاً لیگ نیز بارور و پویا خواهد بود. چنین لیگی می‌تواند تماشاگران بیشتری را جذب کند و هواداران نیز از تماشا فوتبال لذت بیشتری ببرند.
گرفتاری فوتبال ایران در تبلیغات و هیجانات مقطعی این مربی بین‌المللی فوتبال ادامه داد: متأسفانه بخش زیادی از فوتبال کشور گرفتار تبلیغات و هیجان‌های مقطعی شده است. وقتی بازیکنان درجه یک ما می‌درخشند و کیفیت خود را نشان می‌دهند، طبیعتاً برای دریافت دستمزد بیشتر راهی تیم‌های خارجی می‌شوند و در نتیجه لیگ ما از بازیکنان باکیفیت خالی می‌شود.
وی با بیان اینکه در چنین شرایطی، به سمت استفاده از بازیکنانی می‌رویم که شاید دوران اوج فوتبالشان را پشت سر گذاشته باشند، تصریح کرد: اکنون در بسیاری از تیم‌های لیگ برتر شاهد حضور چند بازیکن ۳۴ تا ۳۷ ساله هستیم، در حالی که تمامی این بازیکنان لزوماً نمی‌توانند به افزایش کیفیت و پویایی لیگ کمک کنند. شجیع تأکید کرد: لیگ برتر باید با حضور بازیکنان جوان، شاداب‌تر شود.
بازیکنان زیر ۲۶ سال باید فرصت بیشتری برای بازی پیدا کنند تا جوانی، دوندگی، سرعت، پیشروی، گلزنی و دفاع بهتر را به فوتبال ما اضافه کنند. این مسئله می‌تواند به حرکت رو به جلو فوتبال ایران کمک کند.
فوتبال ایران برای بازگشت به جایگاه واقعی باید از پایه شروع کند در ادامه، هادی برگی‌زر، تحلیلگر فوتبال در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به وضعیت فوتبال ایران و مشکلات موجود در رده‌های پایه، اظهار کرد: با وجود استعدادهای فراوانی که در میان جوانان کشور وجود دارد، هنوز نتوانسته‌ایم یک سیستم موفق و پایدار برای پرورش بازیکن ایجاد کنیم و به جایگاهی که شایسته فوتبال ایران است، دست پیدا کنیم. وی با بیان اینکه در بخش تیم‌های پایه و آموزش فوتبال در سنین پایه دچار سردرگمی هستیم، افزود: زمانی که در رده‌های پایه، مدارس فوتبال و سنین نونهالان و نوجوانان آموزش درست ارائه نشود و از طرفی استعدادهای واقعی کشف یا دیده نشوند، طبیعی است که فوتبال ما با مشکل مواجه شود.
این پیشکسوت فوتبال ابومسلم خراسان با تأکید بر اینکه انتخاب بازیکنان نباید بر اساس توانایی مالی خانواده‌ها باشد، تصریح کرد: گاهی در یک تیم باشگاهی، مربی به جای اینکه توانایی فنی و استعداد بازیکن را ملاک انتخاب قرار دهد، نگاه مالی پیدا می‌کند. ممکن است بازیکنی که از نظر فنی در رده اول یا دوم قرار دارد، انتخاب نشود و بازیکنی به تیم راه پیدا کند که بتواند بخشی از هزینه‌های تیمداری را تأمین کند؛ در چنین شرایطی، استعداد واقعی بازیکنان نادیده گرفته می‌شود.
برگی‌زر با بیان اینکه این مسئله در مسابقات کشوری نیز تأثیرگذار است، گفت: وقتی استعدادهای واقعی وارد تیم‌ها نشوند، طبیعتاً در مسابقات کشوری نیز حضور نخواهند داشت و در نتیجه، بازیکنان درجه چندم بیشتر دیده می‌شوند. به همین دلیل، تیم‌های ملی پایه گاهی به جای انتخاب نخبه‌های هر رده سنی، بازیکنانی را در اختیار می‌گیرند که لزوماً بهترین‌های آن رده نیستند و ادامه این روند به افول فوتبال ایران منجر می‌شود.
این تحلیلگر فوتبال با اشاره به اینکه شایسته‌سالاری در فوتبال پایه وجود ندارد، تأکید کرد: بسیاری از مربیانی که در رده‌های پایه فعالیت می‌کنند، ارتباطاتی با فدراسیون یا کمیته آموزش دارند. متأسفانه شایسته‌سالاری در بخش‌های مختلف فوتبال ایران کمتر دیده می‌شود.
برگی‌زر خاطرنشان کرد: بازیکن پایه مانند یک سنگ گران‌بها است که باید توسط یک مربی توانمند کشف و تراش داده شده تا ارزش واقعی آن مشخص شود. اگر مربی توانمند وجود نداشته باشد، هرچه بازیکن استعداد داشته باشد، ممکن است نتواند شکوفا شود.
وی افزود: فوتبال پایه و تیم‌های ملی کشور به دلیل کمبود استعداد و ناتوانی در کشف و پرورش استعدادها با مشکل جدی مواجه شده‌اند. از طرف دیگر، مشکلات فنی و حضور برخی مدیر برنامه‌های نامناسب، فوتبال ما را دچار فساد کرده است.
فوتبال ایران در نزدیکی فوتبال درجه دو و سه آسیا برگی‌زر با هشدار نسبت به آینده فوتبال ایران، خاطرنشان کرد: اگر این روند ادامه پیدا کند، به جای اینکه با تیم‌های درجه یک آسیا مانند ژاپن، کره جنوبی و عربستان رقابت کنیم، به تدریج تیم‌هایی مانند تایلند، هند و تاجیکستان رقبای ما خواهند شد. یعنی فوتبال ایران در حال سلام کردن به فوتبال درجه دو و سه آسیا است.
تا زمانی که این تعداد محدود بازیکنان مستعد را داریم، می‌توانیم امیدوار باشیم، اما اگر این استعدادها نیز از چرخه فوتبال خارج شوند، دیگر چیزی برای فوتبال ایران باقی نمی‌ماند. این پیشکسوت فوتبال با اشاره به راهکارهای بهبود شرایط لیگ ایران، گفت: فوتبال باید از بخش دولتی خارج و به بخش خصوصی منتقل شود.
امروز بخش زیادی از هزینه فوتبال از منابعی تأمین می‌شود که متعلق به مردم است. وقتی مدیر از جیب خود هزینه نمی‌کند، طبیعتاً حساسیت لازم نسبت به نحوه هزینه‌کرد وجود ندارد و این مسئله می‌تواند زمینه ریخت‌وپاش و فساد را فراهم کند.
برگی‌زر با اشاره به ظرفیت‌های موجود در فوتبال ایران، اظهار کرد: از نظر فنی و بازیکن، ظرفیت لازم را داریم و مربیان خوبی نیز در کشور فعالیت می‌کنند. حتی مربیان ایرانی در کشورهای مختلف از جمله افغانستان مشغول به کار هستند، بنابراین مشکل اصلی فوتبال ایران لزوماً کمبود نیروی فنی نیست.
اگر در بخش مدیریت ورزشی از مدیران توانمند و باسواد برخوردار نیستیم، می‌توان از مدیران ورزشی خارجی استفاده کرد و از تجربه آنها بهره گرفت. ضرورت مقابله با دلالی در فوتبال کشور وی تأکید کرد: در کنار خصوصی‌سازی باید با دلالی در فوتبال نیز مقابله شود و مربیانی که در رده‌های پایه ملی و باشگاهی فعالیت می‌کنند، باید از توانایی و رزومه مشخصی برخوردار باشند.
همان‌طور که بازیکن برای رسیدن به رده بزرگسالان باید مسیر مدرسه فوتبال، نونهالان، نوجوانان، جوانان و امید را طی کند، مربی نیز باید این مسیر را پشت سر بگذارد. مربی باید کار خود را از رده‌های پایه آغاز کند، به عنوان دستیار تجربه کسب کند و پس از طی مراحل لازم به سرمربی‌گری برسد.
برگی‌زر با اشاره به تجربه فوتبال اسپانیا، خاطرنشان کرد: اسپانیا در زمینه پرورش بازیکن موفق عمل کرده و بازیکنان را از رده‌های پایه تا سطوح بالاتر در یک سیستم مشخص پرورش می‌دهد و همین روند در نهایت به تیم ملی بزرگسالان نیز کمک می‌کند. اگر فدراسیون فوتبال ایران در این زمینه تجربه کافی ندارد، می‌تواند از کشورهای موفق الگوبرداری کند.
اسپانیا یکی از گزینه‌های مناسب است و می‌توان با فدراسیون فوتبال این کشور برای کشف استعداد، آموزش بازیکنان و پرورش مربیان تفاهم‌نامه همکاری امضا کرد. این پیشکسوت فوتبال ابومسلم با اشاره به حضور ستاره‌های فوتبال ایران در لیگ‌های خارجی، بیان کرد: حضور بازیکنان بااستعداد ایرانی در بهترین لیگ‌های دنیا به نفع فوتبال کشور است.
باید بازیکن تولید کنیم، استعدادها را پرورش دهیم و آنها را به سطح اول فوتبال دنیا برسانیم. وی افزود: هدف اصلی باید داشتن تیم ملی قدرتمند باشد تا در مسابقات بین‌المللی بتوانیم از نام ایران دفاع کنیم.
حضور بازیکنان ایرانی در تیم‌های مطرح دنیا باعث افزایش تجربه و کیفیت آنها می‌شود و این تجربه می‌تواند به تیم ملی نیز منتقل شود. حضور بازیکنان ایرانی در فوتبال جهان از نظر اقتصادی نیز می‌تواند برای کشور مفید باشد.
برزیل نمونه موفقی در این زمینه است و بخش قابل توجهی از فعالیت اقتصادی مرتبط با فوتبال این کشور از حضور فوتبالیست‌های آن در باشگاه‌های مختلف دنیا تأثیر می‌گیرد. وی با بیان اینکه برخی ارتباطات و روابط، آسیب زیادی به فوتبال ما زده است، گفت: اگر قرار است فوتبال ایران به جایگاه واقعی خود بازگردد، باید از پایه شروع کنیم، استعدادهای واقعی را شناسایی کنیم و مربیان شایسته را به کار بگیریم و اجازه ندهیم مسائل مالی و روابط، جای استعداد و شایستگی را بگیرد.
مجموع، آنچه از دیدگاه تحلیلگران فوتبال برمی‌آید، این است که مشکل اصلی فوتبال ایران صرفاً نداشتن استعداد یا کمبود منابع مالی نیست؛ بلکه مشکل اصلی، عدم تبدیل این ظرفیت‌ها به یک نتیجه‌گیری منظم و صحیح است. اگر استعداد واقعی به‌موقع شناسایی نشده، مربی براساس شایستگی انتخاب نشود و منابع مالی در مسیر درست هزینه نگردد، نمی‌توان آینده درخشانی را برای فوتبال کشور پیش‌بینی کرد.
فوتبال ایران برای عبور از شرایط فعلی، نیازمند نگاهی بلندمدت است؛ نگاهی که از زمین‌های فوتبال و رده‌های پایه آغاز شده و تا مدیریت باشگاه‌ها و تیم ملی ادامه پیدا کند. در چنین مسیری، کشف استعداد، آموزش بازیکن و مربی، ایجاد ساختار مشخص و قرار دادن افراد توانمند در جایگاه‌های تخصصی باید به یک زنجیره واحد تبدیل شود.
