آفانیوس؛ ماهی کوچکی که به حمایت‌های بزرگی نیاز دارد

در اصفهان، حیات زاینده‌رود تنها به جریان آب در بستر رودخانه یا پیوند آن با تالاب بین‌المللی گاوخونی محدود نمی‌شود. در دل این حوضه آبریز، گونه‌هایی زندگی می‌کنند که بقای آن‌ها به شرایط خاص زیستگاهی وابسته است؛ گونه‌هایی که ممکن است به‌اندازه‌ای کوچک باشند که کمتر دیده شوند، اما از دست رفتن آن‌ها بخشی از تنوع زیستی منطقه را برای همیشه تهدید کند.

آفانیوس اصفهانی یکی از همین گونه‌هاست؛ ماهی بومی آب‌های حوضه زاینده‌رود که محدودشدن پراکنش آن، تخریب زیستگاه‌ها و تغییر شرایط آبی، حفاظت از جمعیت‌های باقی‌مانده‌اش را به ضرورتی زیست‌محیطی تبدیل کرده است. اهمیت این ماهی تنها به حضور آن در آب‌های اصفهان بازنمی‌گردد؛ آفانیوس بخشی از تنوع زیستی بومی این منطقه است که حفظ آن به شناخت علمی، حفاظت از زیستگاه و مشارکت نهادهای مسئول نیاز دارد.

بر اساس پژوهش‌های منتشرشده درباره ماهیان آب‌های داخلی ایران، این گونه در بخش‌های پایین‌دست زاینده‌رود، ازجمله محدوده پل ورزنه، شناسایی شده است. کاهش جریان آب، خشک‌شدن بخش‌هایی از رودخانه و تالاب گاوخونی و از بین رفتن زیستگاه‌های آبی، شرایط زیستی جمعیت‌های این ماهی را با تهدید مواجه کرده است.

آخرین پناهگاه‌های یک ماهی بومی در سال‌های اخیر، چشمه‌ها و قنات‌های منطقه حسن‌آباد جرقویه به یکی از کانون‌های مهم فعالیت‌های مردمی برای حفاظت از آفانیوس تبدیل شده‌اند. در این منطقه، تلاش‌هایی برای حفاظت از جمعیت‌های باقی‌مانده و ایجاد شرایط امن‌تر برای بقای این گونه انجام شده است.

افتتاح خانه آفانیوس اصفهان و آغاز طرح ایجاد نخستین زیستگاه امن این ماهی در حسن‌آباد جرقویه نیز در همین چارچوب انجام شده است. این اقدامات با هدف افزایش توجه عمومی به گونه‌ای بومی و در معرض خطر و فراهم‌کردن زمینه مشارکت نهادهای محلی در حفاظت از آن دنبال می‌شوند.

از زیستگاه‌های اصفهان تا آستین پیراهن سپاهان آفانیوس اصفهانی امسال تنها در محدوده فعالیت‌های محیط‌زیستی و زیستگاه‌های طبیعی مطرح نیست؛ نماد این ماهی بر آستین پیراهن‌های جدید باشگاه سپاهان نیز نقش بسته است. باشگاه سپاهان در طراحی لباس‌های این فصل تیم‌های خود، نماد آفانیوس را در کنار دیگر عناصر هویتی به کار گرفته است.

حضور این نماد روی آستین پیراهن‌ها، گونه‌ای بومی و در معرض خطر را در معرض دید ورزشکاران، هواداران و مخاطبان فوتبال قرار می‌دهد. این اقدام از منظر معرفی گونه‌های بومی اهمیت دارد؛ زیرا ورزش حرفه‌ای، به‌واسطه گستره مخاطبان و ارتباط مستمر با جامعه، ظرفیت مناسبی برای شناساندن موضوعات مرتبط با محیط‌زیست دارد.

قرارگرفتن نماد آفانیوس روی لباس تیم‌ها می‌تواند زمینه آشنایی شمار بیشتری از مردم با این ماهی و وضعیت زیستگاهی آن را فراهم کند. افزایش صدبرابری جمعیت آفانیوس اصفهانی با تلاش‌های مردمی در همین رابطه فرشته عالم‌شاه، کنشگر محیط‌زیست و مدیر خانه آفانیوس اصفهان با اشاره به مطالبات مطرح‌شده در سال گذشته برای حمایت از پویش حفاظت از آفانیوس اصفهانی به ایسنا گفت: سال گذشته نیز مطرح کردیم پویش حفاظت از آفانیوس اصفهانی بدون برخورداری از حمایت جدی دولت در حال پیشروی است و برای جلوگیری از انقراض این گونه، به حمایت نیاز داریم، اما در طول یک‌سال گذشته، هیچ اتفاقی در این زمینه رخ نداد و حمایت جدی از این پویش نشد.

عالم‌شاه ادامه داد: با این حال، ما با اتکا به نیروی مردمی و همان امکانات اندکی که در اختیار داشتیم، توانستیم جمعیت این ماهی را در چشمه‌ها صد برابر کنیم و این دستاورد برای ما مایه افتخار بود. وی با اشاره به اهمیت حفاظت از ماهی آفانیوس اصفهانی افزود: ماهی آفانیوس کوچک و زیبا با طول چهار تا پنج سانتی‌متر، نقش‌های عمودی روی بدن، چشم‌های سرمه‌ای و رفتار آرام خود، هزاران سال در زیست‌بوم منطقه اصفهان حضور داشته و در کنترل ناقلان بیماری‌هایی مانند مالاریا نقش ایفا کرده است.

نجات این گونه ارزشمند که قدمتی چندمیلیون‌ساله دارد، به معنای احیای زیستگاه آن و بازگشت حیات طبیعی به زاینده‌رود است؛ از همین‌رو، حفاظت از این ماهی را نمی‌توان از وضعیت منابع آبی و زیستگاه‌های طبیعی منطقه جدا دانست. این فعال محیط‌زیست اصفهان با تأکید بر اهمیت تالاب گاوخونی در حفظ تعادل زیست‌محیطی منطقه اضافه کرد: این تالاب در تعدیل دما، افزایش رطوبت، کنترل سیلاب، تغذیه آب‌های زیرزمینی و جذب برخی آلاینده‌های صنعتی و کشاورزی نقش داشته و کارکردهای طبیعی آن در حفظ سلامت محیط‌زیست و زندگی مردم منطقه مؤثر بوده است.

این تالاب پهنه‌ای به وسعت ۴۷ هزار هکتار است که در گذشته میزبان حدود ۱۵۰ هزار قطعه پرنده و گونه‌های متنوع جانوری و گیاهی بوده است. عالم‌شاه گفت: نجات تالاب گاوخونی در حقیقت نجات ماهی آفانیوس اصفهانی، حفاظت از سلامت کودکان و ساکنان حاشیه تالاب و در نهایت، کمک به حفظ محیط‌زیست و سلامت شهر اصفهان است.

آفانیوس اصفانی، ماهی کوچکی با پراکنش محدود در حوضه زاینده‌رود است که بقای آن با وضعیت آب و زیستگاه‌های طبیعی اصفهان ارتباط مستقیم دارد. حفاظت از این گونه، به معنای حفظ بخشی از تنوع زیستی بومی منطقه و جلوگیری از ازدست‌رفتن یکی از اجزای ارزشمند میراث طبیعی آن است.

نقش‌بستن نماد آفانیوس بر پیراهن سپاهان، این ماهی را از محدوده آشنای فعالیت‌های تخصصی محیط‌زیست فراتر برده و به بخشی از فضای عمومی ورزش رسانده است؛ اقدامی که می‌تواند زمینه معرفی بیشتر آن را فراهم کند. بااین‌حال، آینده این گونه نه روی پیراهن‌ها، بلکه در زیستگاه‌هایی تعیین می‌شود که هنوز امکان ادامه حیات در آن‌ها وجود دارد؛ زیستگاه‌هایی که حفظشان به برنامه‌ریزی علمی، تأمین منابع، پایش مستمر و همکاری پایدار نیازمند است.