روستاهای خراسان رضوی تشنه توسعه متوازن
هر اندازه توسعه در روستاها متوازن‌تر و فراگیرتر باشد، مشکلات شهرها نیز کاهش پیدا می‌کند و میزان مهاجرت مردم به حاشیه شهرها کمتر خواهد شد.
در خراسان رضوی نیز با وجود ظرفیت‌های گسترده روستاها در بخش‌های کشاورزی، تولیدات محلی، صنایع‌دستی و گردشگری، همچنان چالش‌هایی مانند کمبود آب، محدودیت فرصت‌های شغلی و نابرابری در دسترسی به خدمات، ضرورت توجه جدی‌تر به توسعه متوازن این مناطق را یادآوری می‌کند. توسعه روستایی زمانی می‌تواند به ماندگاری جمعیت منجر شود که میان اقدامات عمرانی، حمایت‌های اقتصادی و برنامه‌های اجتماعی پیوند برقرار شود.
تأمین آب شرب، بهبود راه‌های ارتباطی و افزایش تجهیزات خدماتی، اگر با ایجاد فرصت‌های درآمدزا و حمایت از تولیدکنندگان همراه نباشد، به تنهایی نمی‌تواند مانع مهاجرت شود. از سوی دیگر، فراهم‌کردن زمینه فعالیت اقتصادی برای زنان و جوانان، تقویت بازار فروش محصولات روستایی و کمک به دهیاری‌ها برای ایجاد درآمدهای پایدار، می‌تواند انگیزه بیشتری برای ادامه زندگی در روستاها ایجاد کند.
در کنار این مسائل، نباید از اهمیت روابط اجتماعی، هویت بومی و نشاط عمومی در جوامع روستایی غافل شد. شناسایی آسیب‌های اجتماعی، تقویت مشارکت مردم و حمایت از برنامه‌های فرهنگی محلی، بخشی از نیازهایی است که در کنار توسعه اقتصادی باید مورد توجه قرار گیرد.
در واقع، روستا تنها مجموعه‌ای از خانه‌ها و زمین‌های کشاورزی نیست، بلکه جامعه‌ای زنده با نیازها، توانمندی‌ها و مطالبات خاص خود است. در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که چگونه می‌توان میان اعتبارات دولتی، ظرفیت‌های محلی و نیازهای واقعی روستاییان هماهنگی ایجاد کرد تا توسعه از سطح طرح‌ها و برنامه‌ها فراتر برود و در زندگی روزمره مردم اثر بگذارد؟
پاسخ به این پرسش، بیش از هر چیز، به برنامه‌ریزی متناسب با شرایط هر منطقه و تداوم حمایت از اقتصاد و جامعه روستایی وابسته است. توسعه همه‌جانبه روستاها، راهکار کاهش مهاجرت و حاشیه‌نشینی است مسائل اجتماعی از سوی دیگر، نیز بخشی جدایی‌ناپذیر از روند توسعه روستایی هستند.
شناسایی آسیب‌ها، تقویت ارتباط میان مردم و دستگاه‌های مسئول و فراهم کردن زمینه مشارکت اجتماعی، می‌تواند به افزایش همبستگی و بهبود کیفیت زندگی در این مناطق کمک کند. بر این اساس، ماندگاری جمعیت در روستاهای خراسان رضوی زمانی امکان‌پذیرتر خواهد بود که حمایت اقتصادی، توسعه زیرساخت‌ها و توجه به نیازهای اجتماعی و فرهنگی، در قالب برنامه‌ای هماهنگ دنبال شوند و روستاها از فرصت‌های واقعی برای زندگی، کار و پیشرفت برخوردار باشند.
مدیرکل دفتر امور اجتماعی و فرهنگی استانداری خراسان رضوی در گفت و گو با ایسنا کمک به توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی روستاها را نیاز جدی جامعه امروز دانست و گفت: این مسائل امروز باید با رویکردی جدید و به‌صورت جدی مورد توجه قرار گیرد. محمد زارعی، با تأکید بر ضرورت توجه به توسعه همه‌جانبه مناطق روستایی تصریح کرد: تأکید ما بر این است که اگر به دنبال تحقق توسعه هستیم، باید همه ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را به‌صورت هم‌زمان مورد توجه قرار دهیم.
هر اندازه توسعه در روستاها متوازن‌تر و فراگیرتر باشد، مشکلات شهرها نیز کاهش پیدا می‌کند و میزان مهاجرت مردم به حاشیه شهرها کمتر خواهد شد. وی ادامه داد: توجه به توسعه روستایی نه تنها به کاهش مشکلات اجتماعی و اقتصادی شهرها کمک می‌کند، بلکه زمینه رشد، پیشرفت و بالندگی کشور و شهرستان‌ها را نیز فراهم می‌سازد.
مدیرکل دفتر امور اجتماعی و فرهنگی استانداری خراسان رضوی با اشاره به پیامدهای مهاجرت از روستاها به شهرها گفت: مهاجرت‌هایی که از مناطق روستایی به حاشیه شهرها صورت می‌گیرد، می‌تواند مشکلات اجتماعی و معیشتی بیشتری برای مهاجران و شهرهای مقصد ایجاد کند. وی افزود: اگر روستاییانی که از تمکن مالی کمتری برخوردارند، به هر دلیلی به شهرها مهاجرت کنند، ممکن است با مشکلات معیشتی بیشتری مواجه شوند؛ در حالی که فراهم کردن شرایط مناسب برای ماندگاری آنان در روستاها می‌تواند به بهبود وضعیت اقتصادی خانواده‌ها و تقویت تولید محلی کمک کند.
زارعی با تأکید بر ضرورت حضور مؤثر دستگاه‌های دولتی در کنار مردم روستاها اظهار کرد: اگر بتوانیم در کنار روستاییان حضور داشته باشیم، از تولیدکنندگان حمایت کنیم، محصولات تولیدی آنان را مورد پشتیبانی قرار دهیم و اعتبارات لازم را در اختیارشان بگذاریم، قطعاً زمینه ماندگاری جمعیت در روستاها تقویت خواهد شد. وی خاطرنشان کرد: حمایت از تولیدکنندگان محلی و فراهم کردن بستر مناسب برای عرضه محصولات روستایی، علاوه بر تقویت اقتصاد خانواده‌ها، می‌تواند انگیزه فعالیت اقتصادی در روستاها را افزایش دهد و از شکل‌گیری بخشی از مشکلات ناشی از مهاجرت جلوگیری کند.
مدیرکل دفتر امور اجتماعی و فرهنگی استانداری خراسان رضوی در ادامه با اشاره به نقش جشنواره‌های محلی در ماندگاری روستائیان گفت: جشنواره‌هایی که در روستاها برگزار می‌شوند، با تکیه‌بر ظرفیت‌های فرهنگی و سنتی مردم، زمینه مشارکت اجتماعی و تعامل میان نسل‌های مختلف را فراهم می‌کنند. وی خاطرنشان کرد: استفاده از ظرفیت‌های بومی و شیوه‌های سنتی زندگی مردم در روستاها می‌تواند به تقویت هویت محلی، افزایش همبستگی اجتماعی و ایجاد فضایی بانشاط کمک کند.
زارعی تأکید کرد: توجه هم‌زمان به توسعه اقتصادی و فرهنگی روستاها، حمایت از تولیدکنندگان، شناسایی و کاهش آسیب‌های اجتماعی و گسترش برنامه‌های نشاط‌آفرین، می‌تواند مسیر دستیابی به جامعه‌ای پویا و برخوردار از مشارکت اجتماعی بیشتر را هموار کند. از این رو، حمایت از رویدادهای محلی و تقویت ظرفیت‌های جوامع روستایی باید در کنار برنامه‌های توسعه‌ای و اجتماعی استان مورد توجه قرار گیرد.
وی با تأکید بر نقش جشنواره‌های بومی محلی در حمایت از تولیدکنندگان، تقویت هویت روستایی و افزایش نشاط اجتماعی گفت: توسعه همه‌جانبه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی روستاها می‌تواند از مهاجرت روستاییان به حاشیه شهرها جلوگیری کند و زمینه ماندگاری جمعیت، رونق تولید و رشد و بالندگی شهرستان‌ها را فراهم آورد. ضرورت افزایش اعتبارات روستایی و پرداخت تسهیلات کم‌بهره برای تقویت ماندگاری جمعیت در روستاهای خراسان رضوی توسعه روستاها و جلوگیری از مهاجرت ساکنان آن‌ها، بیش از هر چیز به ایجاد فرصت‌های شغلی، تأمین زیرساخت‌های ضروری و فراهم کردن زمینه درآمد پایدار وابسته است.
در خراسان رضوی، افزایش اعتبارات دهیاری‌ها، پرداخت تسهیلات کم‌بهره و حمایت از طرح‌های درآمدزا در کنار توجه به اشتغال زنان و جوانان، از جمله اقداماتی است که با هدف تقویت اقتصاد روستایی و بهبود شرایط زندگی دنبال می‌شود؛ هرچند کمبود آب و نابرابری در دسترسی به امکانات، همچنان از چالش‌های برخی مناطق استان به شمار می‌رود. مدیرکل دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری خراسان رضوی با اشاره به افزایش اعتبارات عمرانی دهیاری‌ها، پرداخت تسهیلات پنج‌ساله با نرخ سود ۸ درصد و توسعه طرح‌های درآمدزایی روستایی گفت: تقویت زیرساخت‌ها، ایجاد فرصت‌های شغلی و حمایت از تولید و اشتغال زنان روستایی از مهم‌ترین الزامات ماندگاری جمعیت، به‌ویژه جوانان، در روستاهاست.
محمدعلی همدمی‌نژاد، در گفت و گو با ایسنا، با تشریح اقدامات انجام شده برای توسعه زیرساخت‌های روستایی و ایجاد مشوق‌های اقتصادی اظهار کرد: در دولت چهاردهم تغییراتی در رویکردها و میزان توجه به روستاها ایجاد شده و دولت نیز نگاه ویژه‌ای به توسعه این مناطق داشته است. بررسی اعتبارات اختصاص یافته به روستاها نشان می‌دهد که منابع مالی دهیاری‌ها در سال‌های اخیر افزایش قابل‌توجهی داشته و این موضوع فرصت بیشتری برای اجرای طرح‌های عمرانی و توسعه خدمات در اختیار مدیریت محلی قرار داده است.
وی بیان کرد: اعتبارات اختصاص یافته به دهیاری‌ها در قالب برخی منابع و ردیف‌های مالی، از جمله ماده ۴۲ و ۵۸، افزایش ۳.۵ برابری داشته است؛ البته با وجود این افزایش، حجم فعالیت‌های عمرانی و نیازهای روستاها همچنان زیاد است و دهیاران باید در کنار استفاده از اعتبارات دولتی، به دنبال راهکارهای جدید برای درآمدزایی پایدار باشند. همدمی‌نژاد ادامه داد: به دهیاران تأکید کرده‌ایم که صرفاً به اعتبارات دولتی متکی نباشند و برای افزایش درآمدهای محلی برنامه‌ریزی کنند.
در همین راستا، تسهیلات مناسبی برای اجرای طرح‌های درآمدزا در اختیار دهیاری‌ها قرار گرفته است تا بتوانند با سرمایه‌گذاری در زمینه‌های مختلف، منابع مالی پایدارتری برای اداره روستاهای خود ایجاد کنند. مدیرکل دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری خراسان رضوی بیان کرد: تعدادی از دهیاری‌ها با استفاده از این فرصت وارد فعالیت‌های درآمدزا شده‌اند و تلاش کرده‌اند از محل اجرای طرح‌های اقتصادی، منابعی برای تأمین هزینه‌های روستای خود فراهم کنند.
رویکرد ما این است که دهیاری‌ها بتوانند ضمن انجام وظایف عمرانی و خدماتی، به سمت فعالیت‌هایی حرکت کنند که درآمد مستمر برای روستا ایجاد می‌کند. همدمی‌نژاد با اشاره به ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر اظهار کرد: یکی از زمینه‌هایی که دهیاری‌ها می‌توانند برای ایجاد درآمد پایدار مورد توجه قرار دهند، سرمایه‌گذاری در تولید برق از طریق پنل‌های خورشیدی است.
برخی دهیاران استان نیز از این ظرفیت استفاده کرده و برای ورود به این حوزه اقدام کرده‌اند. وی خاطرنشان کرد: توسعه طرح‌های درآمدزا در روستاها می‌تواند وابستگی دهیاری‌ها به اعتبارات دولتی را کاهش دهد و امکان تأمین بخشی از هزینه‌های جاری، خدماتی و عمرانی را از محل درآمدهای محلی فراهم کند.
همدمی‌نژاد در ادامه به وضعیت ماشین‌آلات دهیاری‌ها اشاره کرد و گفت: تعداد ماشین‌آلات در اختیار دهیاری‌های استان نسبت به سال‌های گذشته حدود ۱۲ درصد افزایش یافته است؛ افزایشی که با توجه به مدت‌زمان سپری شده از آغاز فعالیت دولت چهاردهم، رقم قابل‌توجهی به شمار می‌رود. با وجود این افزایش، نیاز روستاهای استان به ماشین‌آلات خدماتی و عمرانی همچنان وجود دارد و میزان تجهیزات موجود با نیازهای همه مناطق متناسب نیست.
تحقق این هدف تا حد زیادی به تلاش و همت دهیاران برای تأمین منابع مالی و خرید تجهیزات مورد نیاز بستگی دارد. مدیرکل دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری خراسان رضوی تصریح کرد: هر جا دهیاران بتوانند منابع لازم را تأمین کنند و برای خرید ماشین‌آلات مورد نیاز اقدام کنند، مجموعه دفتر امور روستایی نیز در حد توان برای همراهی و کمک به آن‌ها آماده است.
وی ادامه داد: افزایش تجهیزات دهیاری‌ها می‌تواند به بهبود کیفیت خدمات‌رسانی، تسریع اجرای پروژه‌های عمرانی و افزایش توان مدیریت محلی در پاسخ‌گویی به نیازهای مردم کمک کند. همدمی‌نژاد همچنین درباره جمعیت روستایی استان و تعداد روستاهای دارای سکنه اظهار کرد: آمارهایی که در حال حاضر درباره جمعیت روستایی ارائه می‌شود، عمدتاً بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ است و برای دستیابی به اطلاعات دقیق‌تر باید منتظر انجام سرشماری جدید و اعلام رسمی نتایج از سوی مرکز آمار ایران باشیم.
وی افزود: در سال‌های اخیر، با توجه به افزایش توجه به روستاها و گسترش برخی خدمات، نشانه‌هایی از بازگشت جمعیت به این مناطق مشاهده شده است؛ هرچند نمی‌توان بدون آمار دقیق، میزان این بازگشت را بسیار گسترده ارزیابی کرد. مدیرکل دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری خراسان رضوی ادامه داد: تداوم خدمات‌رسانی و تقویت امکانات روستایی می‌تواند در افزایش تمایل مردم به زندگی در روستاها مؤثر باشد.
حضور مردم در رویدادها و برنامه‌های محلی نیز نشان دهنده ظرفیت اجتماعی این مناطق است و ممکن است در برخی مناسبت‌ها شاهد حضور جمعیتی باشیم که در روزهای عادی کمتر مشاهده می‌شود. وی با اشاره به ساختار مدیریت روستایی استان گفت: در حال حاضر حدود دو هزار و ۵۰۰ دهیاری در استان فعالیت می‌کنند، در حالی که تعداد روستاها و آبادی‌های استان حدود ۳۰۰۰ هزار مورد است.
تشکیل دهیاری‌ها بر اساس شرایط جمعیتی و ضوابط مربوط انجام می‌شود. همدمی‌نژاد تأکید کرد: درباره تعداد دقیق روستاهای خالی از سکنه یا دارای جمعیت، باید به آمار رسمی و نتایج سرشماری استناد کرد و ارائه ارقام قطعی پیش از انتشار اطلاعات معتبر می‌تواند موجب برداشت نادرست شود.
با این حال، توجه به وضعیت جمعیت روستایی و کمک به ماندگاری ساکنان، از وظایف مهم مدیریت استان است. مدیرکل دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری خراسان رضوی با اشاره به وضعیت زیرساخت‌های روستایی گفت: با وجود اقدامات انجام شده، هنوز روستاهایی در استان وجود دارند که از آب شرب متصل به شبکه برخوردار نیستند یا در زمینه گازرسانی با محدودیت مواجه‌اند.
وی بیان کرد: در حوزه گازرسانی، پوشش استان حدود ۹۷ تا ۹۸ درصد عنوان می‌شود، اما در برخی مناطق به دلیل شرایط خاص جغرافیایی، صعب‌العبور بودن مسیرها توسعه خدمات با دشواری بیشتری همراه است. همدمی‌نژاد ادامه داد: در برخی مناطق، اجرای طرح‌های زیرساختی به دلیل هزینه‌های بالا و محدودیت منابع با موانعی روبه‌روست.
همچنین خشکسالی‌های سال‌های گذشته و کاهش نزولات جوی، شرایط تأمین آب را در بخش‌هایی از استان دشوار کرده است. وی خاطرنشان کرد: بخشی از مشکلات کمبود آب به شرایط اقلیمی و میزان بارندگی بازمی‌گردد، اما همچنان باید برای بهبود زیرساخت‌ها و ارتقای سطح خدمات در روستاها تلاش کرد تا ساکنان این مناطق از امکانات مناسب‌تری برخوردار شوند.
همدمی‌نژاد با تأکید بر اینکه توسعه روستاها نباید صرفاً به اجرای پروژه‌های عمرانی محدود شود، اظهار کرد: در کنار تأمین زیرساخت‌ها، باید موضوع اشتغال و درآمد پایدار مردم نیز مورد توجه جدی قرار گیرد؛ زیرا اگر ساکنان روستاها فرصت شغلی مناسب داشته باشند، انگیزه کمتری برای ترک محل زندگی خود خواهند داشت. وی افزود: بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد مهاجرت از روستاها همیشه به‌صورت فردی اتفاق نمی‌افتد و در برخی موارد، خروج زنان و همسران از روستا نیز در تصمیم خانواده برای مهاجرت نقش دارد.
از این رو، توجه به نیازهای زنان روستایی و فراهم کردن زمینه فعالیت اقتصادی آنان اهمیت ویژه‌ای دارد. مدیرکل دفتر امور روستایی و شوراهای استانداری خراسان رضوی ادامه داد: صنایع‌دستی، تولیدات خانگی و فعالیت‌هایی که زنان می‌توانند در محیط خانه انجام دهند، از ظرفیت‌های مهم اقتصاد روستایی است و حمایت از این فعالیت‌ها می‌تواند به افزایش درآمد خانواده‌ها و تقویت ماندگاری جمعیت کمک کند.
همدمی‌نژاد خاطرنشان کرد: باید شرایطی فراهم شود که زنان روستایی بتوانند از فرصت‌های اقتصادی متناسب با توانمندی‌ها و شرایط زندگی خود بهره‌مند شوند. حمایت از تولیدات خانگی، تقویت بازار فروش محصولات، ایجاد فرصت‌های اشتغال و پشتیبانی از فعالیت‌های اقتصادی محلی، در کنار توسعه زیرساخت‌ها، می‌تواند به کاهش مهاجرت و جلوگیری از خالی شدن روستاها از سکنه کمک کند.
بدون شک ماندگاری جمعیت در روستاها نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ در حوزه‌های عمرانی، اقتصادی و اجتماعی است. افزایش اعتبارات، پرداخت تسهیلات، توسعه طرح‌های درآمدزا، تأمین ماشین‌آلات، بهبود خدمات زیرساختی و حمایت از اشتغال روستاییان، به‌ویژه زنان و جوانان، باید در کنار یکدیگر دنبال شود تا روستاها به محیط‌هایی مناسب برای زندگی، کار و فعالیت اقتصادی تبدیل شوند.
