یک تالاب دیگر در آستانه خشکسالی؛ بیش از یک سوم چغاخور خشک شد
تالاب چغاخور بیش از ۲۵ سال پیش ثبت بین‌المللی شده و در سال‌هایی که خشکسالی کل کشور را فرا گرفته بود، همراه با تالاب گندمان از معدود تالاب‌هایی بود که همیشه آب داشت.
تالاب‌ها از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های طبیعی به شمار می‌روند که نقش مؤثری در حفظ تنوع زیستی، تأمین زیستگاه پرندگان مهاجر، پایداری منابع طبیعی و حمایت از معیشت جوامع محلی دارند. این پهنه‌های آبی علاوه بر ارزش‌های زیست‌محیطی، از ظرفیت‌های مهم گردشگری طبیعی محسوب می‌شوند و حفاظت از آن‌ها ارتباط مستقیمی با مدیریت صحیح منابع آب دارد.
در استان چهارمحال و بختیاری، تالاب بین‌المللی چغاخور یکی از سرمایه‌های ارزشمند طبیعی است که طی سال‌های گذشته به‌عنوان زیستگاه پرندگان مهاجر، پرندگان آبزی و کنارآبزی و دیگر گونه‌های جانوری شناخته شده است. این تالاب همچنین در توسعه گردشگری منطقه و پشتیبانی از فعالیت‌های اقتصادی جوامع پیرامونی نقش دارد و حفاظت از آن، فراتر از یک موضوع صرفاً زیست‌محیطی، اهمیتی منطقه‌ای و ملی دارد.
چغاخور که بیش از ۲۵ سال پیش به ثبت بین‌المللی رسیده است، در دوره‌هایی از خشکسالی نیز توانسته بود آب خود را حفظ کند. به گفته مدیرکل حفاظت محیط زیست چهارمحال و بختیاری، این تالاب به همراه تالاب گندمان از معدود تالاب‌هایی بود که حتی در سال‌های کم‌آبی کشور نیز از ذخیره آبی برخوردار بود؛ موضوعی که اهمیت مدیریت و حفاظت از این زیست‌بوم را دوچندان می‌کند.
با این حال، وضعیت تالاب در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ با چالش‌های جدی روبه‌رو شد. نکته قابل توجه آن است که این شرایط، بنا بر اظهارات مسئولان محیط زیست استان، در حالی رخ داد که بارش‌های مناسبی ثبت شده و ذخایر برخی سدهای حوضه افزایش یافته بود.
با وجود این شرایط، رعایت نشدن حقابه زیست‌محیطی و برداشت‌های آبی، زمینه کاهش ذخایر تالاب را فراهم کرد. اکنون خشک شدن بیش از یک‌سوم عرصه تالاب، ضرورت مدیریت یکپارچه منابع آب، نظارت بر برداشت‌ها و اجرای قوانین مرتبط با حفاظت از تالاب‌ها را برجسته کرده است.
هشدارهای محیط زیست درباره احتمال تکرار این وضعیت نشان می‌دهد که تأمین آب مورد نیاز چغاخور نباید صرفاً به بارش‌های فصلی یا اقدامات مقطعی وابسته باشد، بلکه به برنامه‌ای پایدار، نظارت مستمر و همکاری همه دستگاه‌های مسئول نیاز دارد. مدیریت منابع آب، شرط اصلی نجات چغاخور علی یاری یک کارشناس حوزه مدیریت منابع آب در گفتگو با خبرنگار مهر، درباره وضعیت تالاب چغاخور اظهار کرد: حفاظت از تالاب‌ها به مدیریت اصولی منابع آب در کل حوضه آبریز وابسته است و نمی‌توان تنها با افزایش بارش‌ها یا اجرای اقدامات مقطعی، پایداری یک تالاب را تضمین کرد.
وی افزود: زمانی که منابع آب میان بخش‌های مختلف توزیع می‌شوند، باید نیازهای زیست‌محیطی تالاب نیز به‌عنوان یکی از اولویت‌های اصلی مدیریت آب مورد توجه قرار گیرد. در غیر این صورت، حتی در سال‌هایی که میزان بارش مناسب است، ممکن است به دلیل برداشت‌های کنترل‌نشده، آب کافی به تالاب نرسد.
این کارشناس با اشاره به ضرورت بررسی وضعیت چغاخور تصریح کرد: نخستین اقدام باید مشخص کردن میزان ورودی و خروجی آب، ارزیابی برداشت‌های انجام‌شده و بررسی نحوه تخصیص منابع در حوضه آبریز باشد. بدون اطلاعات دقیق و مستند، نمی‌توان درباره میزان اثرگذاری هر عامل اظهارنظر قطعی کرد یا راهکار مؤثری برای حل مشکل ارائه داد.
یاری ادامه داد: تدوین برنامه مدیریت منابع و مصارف آب، تعیین سهم هر بخش و نظارت مستمر بر برداشت‌ها می‌تواند از تکرار شرایط مشابه جلوگیری کند. این برنامه باید به‌گونه‌ای تنظیم شود که نیاز آبی تالاب در دوره‌های مختلف سال مشخص باشد و دستگاه‌های مسئول نیز در قبال اجرای تعهدات خود پاسخ‌گو باشند.
وی تأکید کرد: تثبیت حقابه زیست‌محیطی تنها با درج ارقام در اسناد و برنامه‌ها محقق نمی‌شود، بلکه باید سازوکار اجرایی و نظارتی مشخصی وجود داشته باشد. کنترل برداشت‌های غیرمجاز، جلوگیری از افزایش بدون ضابطه مصارف و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول از جمله اقداماتی است که می‌تواند به بهبود وضعیت تالاب کمک کند.
وی خاطرنشان کرد: مدیریت منابع آب باید با نگاه بلندمدت دنبال شود؛ چراکه اقدامات کوتاه‌مدت ممکن است ذخیره آب تالاب را برای مدتی افزایش دهند، اما اگر عوامل اصلی کاهش آب برطرف نشوند، احتمال تکرار بحران همچنان وجود خواهد داشت. خشک شدن تالاب، تهدیدی برای تنوع زیستی و گردشگری منطقه محمد طالبی یک کارشناس حوزه بوم‌شناسی تالاب‌ها نیز در گفتگو با خبرنگار مهر، در تحلیلی درباره پیامدهای کاهش سطح آب چغاخور اظهار کرد: تالاب‌ها زیست‌بوم‌هایی پویا هستند که حیات گونه‌های گیاهی و جانوری متعددی به شرایط آبی آن‌ها وابسته است.
کاهش سطح آب می‌تواند شرایط زیستگاهی را تغییر دهد و دسترسی گونه‌های مختلف به منابع غذایی و محل‌های مناسب برای استراحت و زادآوری را تحت تأثیر قرار دهد. وی افزود: در تالاب‌هایی که میزبان پرندگان مهاجر و گونه‌های آبزی هستند، تغییرات شدید سطح آب ممکن است کیفیت زیستگاه را کاهش دهد.
با این حال، تعیین میزان آسیب واردشده به تالاب چغاخور و پیامدهای آن برای گونه‌های مختلف، به بررسی‌های میدانی و مطالعات تخصصی نیاز دارد. این کارشناس با اشاره به ضرورت پایش مستمر تالاب تصریح کرد: برای ارزیابی دقیق وضعیت چغاخور باید تغییرات سطح آب، وضعیت پوشش گیاهی، شرایط زیستگاهی و وضعیت گونه‌های جانوری به‌صورت منظم بررسی شود.
این اطلاعات می‌تواند مشخص کند که کدام بخش‌های تالاب بیشتر تحت تأثیر کاهش آب قرار گرفته‌اند و چه اقداماتی برای حفاظت از آن‌ها ضرورت دارد. وی ادامه داد: بازگشت آب به تالاب اقدامی مهم است، اما افزایش سطح آب به‌تنهایی به معنای احیای کامل زیست‌بوم نیست.
پس از بهبود شرایط آبی، باید وضعیت پوشش گیاهی و حیات‌وحش نیز بررسی شود تا مشخص شود که کارکردهای طبیعی تالاب تا چه اندازه به وضعیت مطلوب نزدیک شده‌اند. این کارشناس مشارکت جوامع محلی را یکی از عوامل مؤثر در حفاظت از تالاب دانست و گفت: کشاورزان، ساکنان مناطق پیرامونی و فعالان گردشگری می‌توانند در اجرای برنامه‌های حفاظتی نقش داشته باشند.
افزایش آگاهی درباره اهمیت تالاب، گفت‌وگو با بهره‌برداران منابع آب و مشارکت دادن مردم در برنامه‌های مدیریتی می‌تواند به کاهش تعارض‌ها و تقویت همکاری‌ها کمک کند. وی خاطرنشان کرد: حفاظت از چغاخور نباید تنها در زمان بروز بحران مورد توجه قرار گیرد.
تدوین برنامه احیا، تأمین پایدار حقابه، پایش مستمر شرایط زیستگاهی و ارزیابی نتایج اقدامات مدیریتی باید به‌صورت پیوسته دنبال شود تا زمینه حفاظت بلندمدت از این سرمایه طبیعی فراهم شود. سرنوشت چغاخور در گروه تثبیت حقابه محسن کریمی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به اهمیت تالاب چغاخور اظهار کرد: یکی از دغدغه‌های ویژه ما در حوزه محیط زیست، مطرح کردن موضوع تالاب بین‌المللی چغاخور در سطح استان و ملی بود تا همه هموطنان این سرمایه ارزشمند را بشناسند.
وی تصریح کرد: چغاخور، تالابی که سال‌هاست کانون گردشگری، زیستگاه پرندگان مهاجر، پرندگان آبی، کنارآبزی و آبزیان است و به‌عنوان منبع آبی پایدار و زیستگاه آبی ارزشمند برای گردشگری و تأمین معیشت جوامع پیرامون شناخته می‌شود. مدیرکل محیط زیست چهارمحال و بختیاری افزود: تالاب چغاخور بیش از ۲۵ سال پیش ثبت بین‌المللی شده و در سال‌هایی که خشکسالی کل کشور را فرا گرفته بود، همراه با تالاب گندمان از معدود تالاب‌هایی بود که همیشه آب داشت.
کریمی ادامه داد: متأسفانه در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ با وجود بارش‌های بسیار خوب و نزولات جوی مناسب که برخی سدهای حوضه زاینده‌رود را لبریز کرد، به دلیل بی‌برنامگی، عدم مدیریت توسط دستگاه متولی و عدم رعایت حقابه، حجم بسیار زیادی از آب تالاب تخلیه شد. وی با بیان اینکه هشدار خشکی تالاب چغاخور را از زمستان ۱۴۰۴ داده بودیم، گفت: حتی طرح دعوا در مراجع قضایی، مکاتبه با تمام مقامات استانی و ملی و پیگیری‌های مکرر انجام شد، اما به دلیل نداشتن برنامه مدیریت منابع و مصارف و همچنین عدم مدیریت کشاورزان پایین‌دست و اضافه شدن چندین حقابه‌بر جدید، وضعیت تالاب بحرانی شد.
مدیرکل محیط زیست چهارمحال و بختیاری بیان داشت: در اواخر زمستان و اوایل سال ۱۴۰۵ موفق شدیم در دو نوبت خروجی تالاب را مسدود کنیم، اما پس از اردیبهشت مجدداً به دلیل برداشت‌های کشاورزی، ذخیره آبی تالاب کاهش یافت. کریمی تأکید کرد: طبق قانون حفاظت و مدیریت تالاب‌ها، اولویت اول آب تالاب‌ها، حقابه زیست‌محیطی است و پس از آن کشاورزی، صنعت و سایر مصارف قرار می‌گیرد، مطالعات حقابه زیست‌محیطی تالاب چغاخور نشان می‌دهد این تالاب به ۱۶ میلیون مترمکعب در فصل خشک و ۲۷ میلیون مترمکعب در فصل مرطوب نیاز دارد، متأسفانه این حقابه رعایت نشد و بیش از یک‌سوم عرصه تالاب خشک شد؛ هرچند بخش شمالی هنوز آب دارد.
وی هشدار داد: اگر حقابه تالاب تثبیت نشود، در سال‌های آینده نیز همین وضعیت تکرار خواهد شد و سرنوشت دریاچه ارومیه و تالاب‌های خشک‌شده کشور در انتظار چغاخور خواهد بود، این موضوع را در بهار، تابستان و پاییز امسال به شدت در مراجع قضایی و جلسات کلان استان پیگیری می‌کنم. مدیرکل محیط زیست چهارمحال و بختیاری عنوان داشت: حفاظت محیط زیست در موضوع کنترل آلودگی، شکار و ترک فعل دستگاه‌های متولی، به دستگاه قضا شکایت کرده است، پرونده در بازرسی استان و مراجع قضایی باز است و ما پیگیری می‌کنیم تا این اتفاق دیگر تکرار نشود.
کریمی یادآور شد: پس از مشاهده بی‌توجهی به خروجی تالاب، کشاورزان بالادست را به همکاری دعوت کردیم و بخشی از آب چشمه‌های بالادست را به داخل تالاب هدایت کردیم، همچنین با حکم قضایی در شهریورماه خروجی تالاب بسته شد و بخشی از حقابه بالادست وارد تالاب گردید، اکنون تالاب در حال جان گرفتن است و با توجه به پیش‌بینی بارش‌ها، وضعیت بهبود خواهد یافت، اما باید پیگیری کنیم تا در سال‌های آینده این بحران تکرار نشود. وی خاطرنشان کرد: تالاب چغاخور سرمایه ارزشمند چهارمحال و بختیاری و کشور است و حفظ آن نیازمند مدیریت صحیح منابع آب و رعایت اولویت‌های قانونی است.
وضعیت تالاب بین‌المللی چغاخور نشان می‌دهد که بارش مناسب به‌تنهایی نمی‌تواند ضامن پایداری منابع آبی باشد و مدیریت صحیح منابع آب، رعایت حقابه زیست‌محیطی و نظارت بر برداشت‌ها از اهمیت تعیین‌کننده‌ای برخوردار است. خشک شدن بیش از یک‌سوم عرصه تالاب، بر اساس اظهارات مدیرکل حفاظت محیط زیست چهارمحال و بختیاری، ضرورت بررسی دقیق نحوه تخصیص آب و عملکرد دستگاه‌های مسئول را برجسته می‌کند.
اقداماتی همچون مسدود کردن خروجی تالاب، هدایت بخشی از آب چشمه‌های بالادست و پیگیری قضایی موضوع، با هدف بهبود وضعیت چغاخور انجام شده است. با این حال، تداوم بهبود شرایط به اجرای برنامه‌ای پایدار برای مدیریت منابع و مصارف آب، کنترل برداشت‌های کشاورزی و تأمین حقابه مورد نیاز تالاب وابسته است.
همچنین لازم است وضعیت آبی و زیستگاهی تالاب به‌صورت مستمر پایش شود تا میزان اثرگذاری اقدامات انجام‌شده مشخص باشد. چغاخور بخشی از میراث طبیعی چهارمحال و بختیاری و سرمایه‌ای ارزشمند برای کشور است؛ سرمایه‌ای که حفاظت از آن به همکاری دستگاه‌های اجرایی، مشارکت جوامع محلی و اجرای دقیق قوانین نیاز دارد.
تثبیت حقابه زیست‌محیطی، پاسخ‌گویی دستگاه‌های مسئول و پرهیز از تصمیم‌های مقطعی می‌تواند از تکرار بحران جلوگیری کند. اکنون مهم‌ترین ضرورت آن است که اقدام‌های کوتاه‌مدت برای بازگشت آب به تالاب، به برنامه‌ای مستمر و قابل ارزیابی تبدیل شود تا چغاخور در سال‌های آینده نیز بتواند کارکردهای طبیعی و زیست‌محیطی خود را حفظ کند.