زعفران خراسان شمالی در بورس؛ کابوس دلالان، امید کشاورزان

زعفران برای کشاورزان فاروج تنها محصولی کشاورزی نیست؛ حاصل ماه‌ها مراقبت از زمین، ساعت‌ها کار در فصل برداشت و امید به درآمدی است که بتواند هزینه‌های زندگی و تولید را جبران کند. فاصله میان رنج تولید و قیمت نهایی محصول همواره یکی از دغدغه‌های فعالان این بخش بوده است؛ مسئله‌ای که ورود زعفران به بورس می‌تواند راهی برای ساماندهی بازار و شفاف‌تر شدن معاملات آن باشد.

در همین راستا، ایجاد زیرساخت‌های لازم برای عرضه زعفران در بورس در فاروج فراهم شده است؛ اقدامی که در صورت تکمیل سازوکارهای اجرایی و فراهم شدن امکان دسترسی مستقیم کشاورزان می‌تواند به کاهش ابهام در قیمت‌گذاری و تقویت قدرت چانه‌زنی تولیدکنندگان کمک کند. ظرفیت ۱۲ هزار تنی در برابر تولید یک‌هزار و ۵۰۰ تنی یک مجموعه با سرمایه‌گذاری یک‌هزار و ۵۰۰ میلیارد ریالی و زیربنای یک‌هزار و ۱۰۰ مترمربع برای فعالیت در حوزه زعفران در فاروج احداث شده است و این مجموعه که شب گذشته رسما مورد بازدید استاندار خراسان شمالی قرار گرفت شامل ۲ واحد نگهداری و بسته‌بندی است و برای آن ایجاد ۴۰ فرصت شغلی پیش‌بینی شده است.

ورود طلای سرخ فاروج به بورس، امیدها برای شفافیت قیمت و افزایش سهم کشاورزان از ارزش محصول را زنده کرده است ظرفیت اعلام‌شده برای نگهداری گل زعفران در این مجموعه ۱۲ هزار تن و ظرفیت بسته‌بندی ۲ هزار تن است؛ در حالی که برآورد تولید امسال گل زعفران در فاروج حدود یک‌هزار و ۵۰۰ تن اعلام شده است. این تفاوت، ضرورت روشن شدن جزئیات ظرفیت عملیاتی مجموعه، نحوه تامین محصول و محدوده فعالیت آن را نشان می‌دهد تا مشخص شود زیرساخت ایجادشده چگونه با نیاز واقعی تولیدکنندگان منطقه پیوند خواهد خورد.

فاروج با حدود سه‌هزار و ۶۲۵ هکتار سطح زیرکشت زعفران، از مناطق مهم تولید این محصول در خراسان‌شمالی به شمار می‌رود؛ ظرفیتی که در صورت تکمیل زنجیره نگهداری، فرآوری، بسته‌بندی و عرضه، می‌تواند زمینه ارزش‌آفرینی بیشتری در منطقه فراهم کند. اما توسعه زیرساخت به‌تنهایی برای بهبود وضعیت کشاورز کافی نیست.

آنچه اهمیت دارد، چگونگی استفاده از این ظرفیت‌ها، هزینه‌های تحمیل‌شده به تولیدکننده و میزان مشارکت مستقیم زعفران‌کاران در فرآیند فروش است؛ موضوعی که تعیین می‌کند منافع توسعه بازار تا چه اندازه به مزارع و زندگی تولیدکنندگان بازمی‌گردد. ۲ مرکز دارای مجوز؛ آزمون شفافیت قیمت استاندار خراسان‌شمالی از صدور مجوز برای ۲ مرکز مرتبط با عرضه زعفران در بورس خبر داده و اعلام کرده است که یکی از این مراکز به‌زودی فعالیت خود را آغاز می‌کند؛ اقدامی که می‌تواند زمینه ورود تدریجی محصول منطقه به سازوکارهای رسمی‌تر معاملاتی را فراهم سازد.

بورس کالا با فراهم کردن بستر معاملات شفاف و اعلام قیمت بر اساس عرضه و تقاضا این ظرفیت را دارد که بخشی از ابهام‌های بازار سنتی را کاهش دهد. با این حال، ورود زعفران به بورس لزوما به معنای حذف دلالان یا افزایش قطعی درآمد کشاورزان نیست؛ نتیجه نهایی به نحوه اجرای معاملات، استانداردسازی محصول، هزینه‌های عرضه، دسترسی تولیدکنندگان به بازار و امکان تأمین نقدینگی آنان بستگی دارد.

صدور مجوز برای ۲ مرکز عرضه زعفران در بورس، گام تازه خراسان‌شمالی برای ساماندهی بازار این محصول راهبردی است اگر کشاورز برای عرضه محصول خود ناچار به پرداخت هزینه‌های سنگین باشد یا به دلیل نیاز فوری به نقدینگی نتواند تا زمان مناسب فروش صبر کند، حتی وجود بازار شفاف نیز ممکن است به بهبود محسوس درآمد او منجر نشود. از این رو، آموزش کشاورزان درباره سازوکار بورس، تسهیل پذیرش محصول، تعیین استانداردهای روشن و فراهم کردن امکان مشارکت تعاونی‌های تولیدی می‌تواند در موفقیت این طرح نقش تعیین‌کننده داشته باشد.

از سوی دیگر، باید روشن شود که مراکز دارای مجوز چه زمانی وارد مرحله فعالیت عملیاتی می‌شوند، چه میزان از محصول منطقه را پوشش می‌دهند و کشاورزان با چه شرایطی می‌توانند زعفران خود را از این مسیر عرضه کنند. پاسخ به این پرسش‌ها، فاصله میان صدور مجوز و تحقق منافع اقتصادی برای تولیدکنندگان را مشخص خواهد کرد.

زعفران فاروج ظرفیت آن را دارد که از یک محصول خام کشاورزی فراتر رود و با توسعه نگهداری، بسته‌بندی و عرضه سازمان‌یافته، سهم بیشتری از ارزش افزوده را در منطقه ایجاد کند. با این حال، موفقیت بورس زعفران نه با تعداد مجوزها و ظرفیت اسمی مراکز، بلکه با میزان شفافیت معاملات، استقبال کشاورزان و بهبود واقعی سهم آنان از قیمت نهایی محصول سنجیده می‌شود.

اکنون چشم‌انداز ورود طلای سرخ فاروج به بورس، امید تازه‌ای برای ساماندهی بازار ایجاد کرده است؛ امیدی که تحقق آن به پیوند میان زیرساخت، بازار و منافع تولیدکننده بستگی دارد. در نهایت، زمانی می‌توان از کوتاه شدن دست دلالان سخن گفت که کشاورز بتواند با آگاهی، هزینه معقول و قدرت انتخاب بیشتر، دسترنج خود را به بهایی منصفانه عرضه کند.