آسیب به کابل‌های اینترنت تنگه هرمز چه بر سر تجارت و بانکداری می‌آورد؟

اختلال کابل‌های تنگه هرمز فراتر از افت سرعت، تراکنش‌های بانکی، خدمات ابری و لجستیک تجاری را زمین‌گیر می‌کند. اختلال در کابل‌های زیردریایی اینترنت تنگه هرمز می‌تواند از کاهش کیفیت ارتباطات فراتر برود و تراکنش‌های بانکی، دسترسی به خدمات ابری و تبادل اطلاعات تجاری را تحت تأثیر قرار دهد.

تجربه‌های مستند نشان می‌دهد شدت این پیامدها به ظرفیت مسیرهای جایگزین، معماری سامانه‌ها و آمادگی سازمان‌ها برای ادامه فعالیت در شرایط بحران بستگی دارد. کابل‌های زیردریایی از زیرساخت‌های اصلی ارتباطات بین‌المللی‌اند.

اتحادیه بین‌المللی مخابرات اعلام کرده است که این کابل‌ها بیش از 99 درصد تبادل داده بین‌المللی را حمل می‌کنند و ارتباطات مالی، خدمات ابری و فعالیت زیرساخت‌های حیاتی به آن‌ها وابسته است. این رقم درباره مجموعه کابل‌های جهان است و سهم کابل‌های خلیج فارس یا تنگه هرمز را نشان نمی‌دهد.

با این حال، آسیب‌دیدن یک کابل الزاماً به قطع کامل اینترنت منجر نمی‌شود. انجمن اینترنت جهانی، تنوع مسیرهای ارتباطی، اتصال‌های زمینی پشتیبان و میزبانی محلی محتوا را از عوامل کاهش اثر اختلال معرفی کرده است.

بنابراین یک رخداد مشابه می‌تواند در شبکه‌های مختلف پیامدهای متفاوتی داشته باشد. بانکداری؛ شواهد رسمی از اختلال در پرداخت‌ها سازمان تنظیم مقررات ارتباطات غنا در اطلاعیه 18 مارس 2024 اعلام کرد اختلال ارتباطات داده ناشی از خرابی کابل‌های زیردریایی، تراکنش‌های بانکی و پرداخت دیجیتال قبوض آب و برق را تحت تأثیر قرار داده است.

این نهاد با حضور بانک مرکزی، انجمن بانک‌ها، شرکت پرداخت و تسویه بین‌بانکی، بورس و سپرده‌گذاری مرکزی، مشکلات را بررسی کرد. به دلیل محدودیت پهنای باند، بررسی امکان اولویت‌بخشی به خدمات حیاتی و تخصیص منابع ارتباطی بیشتر به آن‌ها نیز در دستور کار قرار گرفت.

از نظر تحلیلی، اگر انجام یک عملیات بانکی به ارسال درخواست و دریافت تأیید از سامانه‌ای وابسته باشد که ارتباط آن مختل شده است، خدمت می‌تواند با تأخیر، خطا یا عدم دسترسی مواجه شود. این پیامد به معماری هر سامانه، شبکه اختصاصی و مسیرهای پشتیبان بستگی دارد و قابل تعمیم به همه تراکنش‌ها نیست.

اختلال در دسترسی نیز به‌خودی‌خود به معنای حذف موجودی حساب‌ها یا نابودی اطلاعات مالی نیست؛ چنین ادعاهایی به شواهد مستقلی نیاز دارند. کمیته بال نظارت بانکی در سند «اصول تاب‌آوری عملیاتی» مصوب مارس 2021، بر توانایی بانک برای ادامه عملیات حیاتی هنگام اختلال تأکید می‌کند.

شناسایی وابستگی‌های داخلی و خارجی، مدیریت وابستگی به ارائه‌دهندگان خدمات و آزمون برنامه تداوم کسب‌وکار در سناریوهای شدید اما محتمل، از محورهای این سند است. تجارت؛ اختلال در تحویل خدمت و هماهنگی معامله در تجارت خدمات دیجیتال، شبکه ارتباطی بخشی از مسیر تحویل خدمت است.

سازمان تجارت جهانی، خدمات ابری، خدمات مالی آنلاین، پخش محتوای دیجیتال و مشاوره حرفه‌ای از راه دور را از نمونه‌های خدمات عرضه‌شده بر بستر شبکه‌های رایانه‌ای معرفی می‌کند. در نتیجه، اختلال ارتباط مشتری با ارائه‌دهنده می‌تواند دریافت این خدمات را محدود کند؛ حتی اگر تجهیزات ارائه‌دهنده سالم باشند.

در تجارت کالا، اثر احتمالی بیشتر از مسیر تبادل اطلاعات منتقل می‌شود. ثبت سفارش، ارسال اسناد، تأیید پرداخت یا هماهنگی با تأمین‌کننده، چنانچه به ارتباط آسیب‌دیده وابسته باشند، ممکن است با تأخیر مواجه شوند.

این تحلیل مشروط است؛ شدت اثر به محل استقرار سامانه‌ها و امکان استفاده از رویه جایگزین بستگی دارد. برای برآورد خسارت نیز باید میان سفارش ازدست‌رفته و سفارشی که با تأخیر تکمیل شده است تفاوت گذاشت.

حمل‌ونقل؛ وابستگی فرایندهای بندری به داده اصلاحات کنوانسیون تسهیل ترافیک دریایی بین‌المللی که از اول ژانویه 2024 لازم‌الاجرا شد، استفاده از «پنجره واحد دریایی» را برای تبادل الکترونیکی اطلاعات موردنیاز ورود، توقف و خروج کشتی‌ها مقرر کرده است. این سامانه، بستر متمرکز تبادل اطلاعات میان کشتی‌ها و مراجع عمومی بندر است.

بر مبنای این وابستگی، اختلال در ارتباط لازم برای ارسال یا تأیید اطلاعات، در صورت نبود رویه جایگزین مؤثر، می‌تواند فرایندهای اداری و هماهنگی بندری را کند کند. تأخیر عملیاتی نیز بسته به مدت انتظار و شرایط قرارداد، ممکن است هزینه اضافی ایجاد کند.

این نتیجه تحلیل یک سازوکار احتمالی است؛ مقررات یادشده ثابت نمی‌کند که خرابی هر کابل به توقف بندر می‌انجامد. قطع اینترنت را نیز نباید معادل ازکارافتادن سامانه‌های ناوبری یا توقف حرکت کشتی‌ها دانست.

خدمات ابری؛ سالم‌بودن مرکز داده کافی نیست گزارش رسمی مایکروسافت درباره رخداد مارس 2024 در آفریقای جنوبی نشان می‌دهد از ساعت 10:33 به وقت UTC در 14 مارس تا ساعت 11 روز بعد، برخی مشتریان دو منطقه ابری آفریقای جنوبی با اختلال اتصال، افزایش تأخیر یا ازدست‌رفتن بسته‌های داده مواجه شدند. این رخداد حاصل ترکیب خرابی چند کابل، اختلال‌های قبلی مسیر شرقی آفریقا و نقص تجهیزی بود که ظرفیت پشتیبان را بیشتر کاهش داد.

مایکروسافت توضیح داد بعضی خدمات، با وجود استقرار محلی، برای عملکرد خود به فراخوانی نرم‌افزاری به مناطق خارج از آفریقای جنوبی وابسته بودند. کاهش ظرفیت ارتباطی، این وابستگی‌ها را تحت تأثیر قرار داد.

اثر رخداد بر مشتریان یکسان نبود و به خدمت، منطقه و تنظیمات بستگی داشت. بنابراین ارزیابی تاب‌آوری باید علاوه بر محل استقرار سرور، وابستگی‌های لازم برای عملکرد کامل خدمت را نیز دربرگیرد.

شرکت‌ها؛ گسترش اثر از مسیر ابزارهای مشترک شرکت ThousandEyes در پایش رخداد 14 مارس 2024 در غرب آفریقا، اختلال دسترسی به Microsoft Outlook و افزایش تأخیر اتصال به شبکه AWS در آفریقای جنوبی را ثبت کرد. برخی کاربران خارج از منطقه نیز به دلیل عبور ارتباطاتشان از مسیرهای متأثر، افت کیفیت را تجربه کردند.

بر مبنای این شواهد، شرکتی که فرایندهای کاری آن به خدمات آنلاین آسیب‌دیده وابسته است، ممکن است با کاهش توان انجام کار یا تأخیر در پاسخ‌گویی مواجه شود. این پیامد برای همه شرکت‌ها یکسان نیست؛ امکان کار آفلاین، ابزارهای محلی و اتصال پشتیبان می‌تواند اثر را محدود کند.

زمان تعمیر کابل با مدت اختلال خدمت متفاوت است تنظیم‌گر غنا اعلام کرد تعمیر چهار کابل آسیب‌دیده در رخداد 14 مارس 2024 به‌تدریج تکمیل شد: SAT-3 در 6 آوریل، ACE در 17 آوریل، WACS در 29 آوریل و MainOne در 8 مه. این تاریخ‌ها زمان پایان تعمیر کابل‌هاست و به معنای قطع کامل خدمات تا آخرین تاریخ نیست.

همین نهاد در اطلاعیه 18 مارس از دریافت تدریجی ظرفیت جایگزین و بهبود تجربه کاربران خبر داده بود. انجمن اینترنت در گزارش 25 آوریل 2024 درباره بنگلادش توضیح داد که هنگام اختلال یکی از کابل‌های زیردریایی، اتصال‌های زمینی با هند و محتوای ذخیره‌شده در داخل به حفظ خدمات کمک کردند.

با این حال، برای خدماتی که کاربران معمولاً از سنگاپور دریافت می‌کردند، حدود 25 درصد افزایش تأخیر ثبت شد؛ این رقم مختص همان رخداد و همان ارتباطات است. تجربه‌های مستند، اهمیت اقتصادی کابل‌ها را روشن می‌کنند، اما میزان خسارت یک اختلال احتمالی در تنگه هرمز را مشخص نمی‌کنند.

برآورد معتبر به میزان ترافیک عبوری، ظرفیت قابل استفاده مسیرهای جایگزین، مدت اختلال و وابستگی خدمات هر کشور نیاز دارد. از نظر روش‌شناسی، کاهش ترافیک شبکه را نمی‌توان مستقیماً به همان درصد کاهش تولید یا درآمد تبدیل کرد.

ارزش تراکنش‌های معطل‌مانده نیز با خسارت اقتصادی برابر نیست. هزینه بازیابی، فعالیت ازدست‌رفته و فعالیتی که صرفاً به زمان دیگری منتقل شده است باید جداگانه بررسی شوند.

پرسش اصلی برای بانک‌ها، بنادر، اپراتورها و شرکت‌ها این است که کدام خدمات حیاتی آن‌ها به اتصال خارجی وابسته است، ظرفیت جایگزین چه اندازه است و برنامه ادامه فعالیت در شرایط اختلال تا چه حد آزموده شده است.