نمایشگاه مشترک هنرمندان غزه و کرانه باختری؛ هنر در برابر دیوارهای جدایی

هنرمندان جوان فلسطینی آثارشان را در دو نمایشگاه هم‌زمان به نمایش گذاشتند؛ ابتکاری فرهنگی که با وجود محدودیت‌های رفت‌وآمد از سوی دولت اسرائیل، هنرمندان غزه و کرانه باختری را به یکدیگر پیوند می‌دهد. گروهی از هنرمندان جوان فلسطینی در ابتکاری فرهنگی، آثار خود را به‌طور هم‌زمان در دو نمایشگاه در غزه و کرانه باختری به نمایش گذاشتند؛ برنامه‌ای که با وجود محاصره غزه و محدودیت‌های رفت‌وآمد فلسطینیان، فرصتی برای ارتباط هنرمندان دو منطقه فراهم کرد.

به گزارش الجزیره، این نمایشگاه‌ها در چارچوب طرح «انامل فلسطین» برگزار شدند؛ ابتکاری که مجموعه فرهنگی «فالستین کالکتیو» آن را سازمان‌دهی کرده است. این مجموعه در سال ۲۰۲۵ به دست گروهی از هنرمندان، فیلم‌سازان، طراحان و فعالان حوزه فرهنگ و هنر فلسطینی شکل گرفت.

افتتاحیه نمایشگاه در مرکز صلح بیت‌لحم برگزار شد و هم‌زمان، گروهی از هنرمندان در استودیویی در اردوگاه پناهندگان بریج در مرکز نوار غزه حضور داشتند. ارتباط تصویری زنده میان دو محل، امکان حضور مجازی هنرمندان غزه در مراسم را فراهم کرد؛ هنرمندانی که به‌دلیل محدودیت‌های رفت‌وآمد امکان انتقال آثار اصلی خود به کرانه باختری را نداشتند.

اسامه نزال، یکی از داوران این رقابت هنری، در بیت‌لحم گفت هنرمندانی از بیت‌المقدس، سرزمین‌های فلسطینی اشغال‌شده در سال ۱۹۴۸، نوار غزه و کرانه باختری در این برنامه حضور دارند. او تأکید کرد که ترجیح می‌دهد از «تمام فلسطین» سخن بگوید.

غنیم الدن، نقاش و یکی دیگر از داوران، نیز از استودیوی خود در اردوگاه بریج با حاضران در بیت‌لحم ارتباط برقرار کرد. او در پیامی خطاب به هنرمندان و بازدیدکنندگان گفت: «درود و صلح، از روح به روح، از غزه به شهرهای خواهر فلسطینی‌مان در سراسر این سرزمین عزیز.» او مهم‌ترین دستاورد این رقابت را گردهم‌آمدن چیزهایی دانست که از دست رفته بودند و گفت: «مهم‌ترین چیز، امید است.» در نمایشگاه بیت‌لحم، نقاشی‌ها، عکس‌ها و طراحی‌های هنرمندان جوان روی دیوارها قرار گرفته بود.

با این حال، همه آثار به‌صورت اصل در معرض دید نبودند. برگزارکنندگان به‌دلیل محاصره غزه و محدودیت‌های جابه‌جایی، امکان انتقال آثار هنرمندان این منطقه را نداشتند؛ ازاین‌رو، نسخه‌های چاپی آثار ارسالی از غزه در کنار آثار اصلی هنرمندان کرانه باختری به نمایش درآمد.

محمد ابوسرور، از بنیان‌گذاران «فالستین کالکتیو»، گفت هنرمندان از الخلیل، رام‌الله، بیت‌المقدس، یافا و نابلس با وجود خطرها در این برنامه شرکت کردند. به گفته او، این هنرمندان می‌خواهند صدایشان شنیده شود و به جهان نشان دهند که همچنان حضور دارند.

این رقابت برای هنرمندان ۱۵ تا ۳۰ ساله برگزار شد و حدود ۱۷۰ نفر در آن شرکت کردند که نزدیک به ۶۰ درصد آنان از غزه بودند. هیئت داوران که اعضایش در غزه و کرانه باختری مستقر بودند، ۱۲۰ اثر را در سه محور «حافظه و مکان»، «سرزمین و بازگشت» و «میراث روزمره» انتخاب کرد.

داوران هر روز از طریق تماس تصویری آثار را بررسی می‌کردند و این روند با وجود قطع برق و اختلال اینترنت در غزه ادامه یافت. روایت فقدان و زندگی روزمره آثار نمایشگاه، روایت‌های متفاوتی از زندگی فلسطینیان را بازتاب می‌دادند؛ از فقدان اعضای خانواده و خانه در غزه تا سنت‌ها، شادی‌ها و تجربه‌های روزمره‌ای که هنرمندان می‌خواهند حفظ کنند.

یکی از این آثار، نقاشی «تاک گواهی می‌دهد» از عروه مخایمر، دانشجوی ۲۰ ساله دانشگاه، بود. این نقاشی ورودی خانه خانوادگی او را نشان می‌دهد که تاکی بر آن سایه انداخته است.

مخایمر در ۳۰ مارس ۲۰۲۴، در همان محل از مرگ پدرش باخبر شد. به گفته او، پدرش در جریان جنگ غزه نتوانسته بود به درمان پزشکی دسترسی پیدا کند و پنج ماه بعد، خانه خانواده نیز ویران شد.

او درباره این نقاشی گفت: «این نقاشی یادبودی است برای آنچه از دست دادیم؛ فقدانی دوگانه، هم پدر و هم مکان.» مخایمر دو روز پیش از مرگ پدرش از او شنیده بود که گفته است: «دختر عزیزم، خدا از تو راضی باشد.» او این جمله را نیز در نقاشی خود گنجانده است. این هنرمند جوان می‌گوید هنگامی که در پی جنگ آواره شد، نخستین چیزی که به آن فکر کرد ابزارهای هنری‌اش بود.

به گفته او، دسترسی به لوازم نقاشی در غزه دشوار است و برخی مواد مورد نیاز اساساً وارد این منطقه نمی‌شوند. افزون بر این، شماری از فضاهای اصلی هنر در غزه، از جمله گالری‌های «التقاء» و «شباک»، در حملات اسرائیل ویران شده‌اند.

مخایمر می‌گوید نقاشی‌اش در عین برخورداری از امید و شادی، معنایی دردناک و تأثیرگذار دارد. در سوی دیگر، حنان برغوثی، هنرمند تجسمی ۲۴ ساله از رام‌الله، تصمیم گرفت تصویری شاد از زندگی فلسطینیان ارائه کند.

نقاشی او از یک جشن عروسی فلسطینی با رنگ‌های روشن، نمادهای سنتی و حرکت همراه است. برغوثی درباره انتخاب خود گفت: «همه آثار هنری به بیان اندوه مردم تبدیل شده‌اند؛ من می‌خواهم شادی را بازتاب بدهم، چون دوست دارم شاد باشم.» محدودیت‌های رفت‌وآمد و تلاش برای حفظ پیوند فرهنگی برگزاری هم‌زمان این دو نمایشگاه مستلزم آن بود که برگزارکنندگان راهی برای عبور از محدودیت‌هایی پیدا کنند که امکان دیدار و همکاری مستقیم میان فلسطینیان غزه و کرانه باختری را کاهش داده است.

اسرائیل از ژوئن ۲۰۰۷ محاصره زمینی، دریایی و هوایی نوار غزه را اعمال کرده است. همچنین دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد گزارش داده بود که تا دسامبر ۲۰۲۵، تعداد ۹۲۵ مانع رفت‌وآمد در کرانه باختری، از جمله بیت‌المقدس شرقی، حرکت ۳.۴ میلیون فلسطینی را محدود می‌کرد.

رحاب نزال، هنرمند و مدرس و از اعضای کمیته مشورتی این رقابت، این جدایی را نتیجه سیاست‌های شهرک‌سازی و محدودیت‌های اعمال‌شده بر فلسطینیان دانست. او گفت محدودکردن رفت‌وآمد فلسطینیان با هدف بیرون راندن آنان از سرزمینشان انجام می‌شود.

ابوسرور نیز معتقد است ایجاد چنین فضاهایی می‌تواند به جوانان فلسطینی دلیلی برای ماندن و ادامه فعالیت هنری بدهد. او تأکید کرد که پایداری در یک سرزمین، بدون داشتن دلیلی برای زندگی در آن، امکان‌پذیر نیست.

حنان برغوثی، که از طریق نمایشگاه و ارتباط تصویری با هنرمندان غزه همراه شده بود، درباره احساس خود گفت: «احساس کردم به آن‌ها نزدیکیم، اما در همان حال دوریم.» او افزود: «از نظر عاطفی احساس کردم کنار ما هستند، چون آثارمان کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.» نمایشگاه «انامل فلسطین» تلاشی برای حفظ ارتباط میان هنرمندانی است که امکان دیدار و همکاری مستقیم با یکدیگر را ندارند؛ تلاشی که در آن، نقاشی‌ها و عکس‌ها جای خالی حضور فیزیکی هنرمندان را پر می‌کنند و روایت‌های متفاوت زندگی فلسطینیان را در کنار هم قرار می‌دهند.