فارن‌پالیسی: کشورهای خلیج فارس میان چتر امنیتی آمریکا و سازش با ایران
و ما داریم بهایش را می‌پردازیم.» با این حال، تا زمانی که پهپادها و موشک‌ها در آسمان منطقه در پروازند، کشورهای خلیج فارس عملاً چاره‌ای جز باقی ماندن در کنار اصلی‌ترین حامی امنیتی خود ندارند.
فارن‌پالیسی در گزارشی درباره راهبرد کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در میانه جنگ ایران می‌نویسد که بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات، همزمان با تداوم وابستگی به حمایت نظامی آمریکا، در حال متنوع‌سازی روابط امنیتی، گسترش همکاری‌های منطقه‌ای و حفظ کانال‌های مستقیم با تهران هستند؛ رویکردی چندلایه که از محدودیت‌های چتر امنیتی واشنگتن و نگرانی فزاینده این کشورها از هزینه‌های یک جنگ طولانی‌مدت حکایت دارد. به گزارش سرویس بین‌الملل جماران، نشریه «فارن‌پالیسی» در گزارشی به بررسی راهبرد کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در میانه جنگ ایران پرداخت و نوشت: در حالی که جنگ با ایران به درازا کشیده شده است، اعضای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) ــ بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی ــ با پارادوکسی جدی روبه‌رو شده‌اند: آنها همچنان برای محافظت در برابر ایران به ایالات متحده وابسته‌اند، اما همین چتر امنیتی هم محدودیت‌های خود را آشکار کرده و هم، در عین حال، خطر قرار گرفتن این کشورها در معرض حملات ایران را افزایش داده است.
در واکنش به این وضعیت، کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس مجموعه‌ای از راهبردهای همپوشان را در پیش گرفته‌اند. آنها از یک سو همکاری با ایالات متحده، به‌ویژه در زمینه دفاع نظامی در برابر حملات ایران، را ادامه می‌دهند و از سوی دیگر، در حال متنوع‌سازی روابط امنیتی منطقه‌ای خود، پیگیری مسیرهای دیپلماتیک و، در صورت لزوم، تعامل مستقیم با تهران هستند.
این رویکرد اخیر ممکن است در نگاه نخست نوعی رفتار دوگانه به نظر برسد، اما برای کشورهای حوزه خلیج فارس، بیش از آنکه نشانه دورویی باشد، یک مکانیسم ضروری برای بقاست. علاوه بر این، اگر جنگ طولانی‌تر شود و هزینه‌های آن افزایش یابد، ممکن است کشورهای خلیج فارس بیش از پیش به سمت سازش و تعامل با تهران سوق داده شوند.
با توجه به افزایش هزینه‌های اقتصادی، مادی و انسانی جنگ، آشکار شدن نارضایتی اعضای شورای همکاری خلیج فارس از واشنگتن چندان تعجب‌آور نیست. در اواسط ماه اوت، روزنامه «واشنگتن‌پست» به نقل از یک مقام خلیج فارس نوشت: «ترامپ این جنگ را آغاز کرد...
و ما داریم بهایش را می‌پردازیم.» با این حال، تا زمانی که پهپادها و موشک‌ها در آسمان منطقه در پروازند، کشورهای خلیج فارس عملاً چاره‌ای جز باقی ماندن در کنار اصلی‌ترین حامی امنیتی خود ندارند. با وجود این، هرچه جنگ طولانی‌تر شده، رویکرد آنها نیز ظریف‌تر، چندلایه‌تر و کمتر متمرکز بر ایالات متحده شده است.
عربستان سعودی، به‌عنوان بزرگ‌ترین و تأثیرگذارترین عضو شورای همکاری خلیج فارس، شاید روشن‌ترین نمونه از چگونگی تلاش کشورهای منطقه برای متنوع‌سازی راهبرد امنیتی خود باشد. پیش از آغاز جنگ، عربستان سعودی در پی دستیابی به یک معاهده رسمی دفاع متقابل با ایالات متحده به سبک ناتو بود؛ توافقی که واشنگتن را در صورت حمله به عربستان، به شکل قاطع‌تر و الزام‌آورتری متعهد به کمک به ریاض می‌کرد.
علاوه بر این، عربستان خواهان دسترسی به سامانه‌های تسلیحاتی پیشرفته، گسترش اشتراک‌گذاری اطلاعات و ایجاد ترتیبات مربوط به استقرار پایگاه‌ها با هدف تقویت بازدارندگی در برابر تهدید ایران بود. در نهایت، ریاض در قالب «توافق دفاع استراتژیک نوامبر ۲۰۲۵» به توافقی با الزام کمتر دست یافت، اما در مقابل مجوز دریافت جنگنده‌های پیشرفته اف-۳۵ را به دست آورد.
این توافق نوعی مصالحه بود که اگرچه پایین‌تر از سطح خواسته‌های اولیه عربستان قرار داشت، دست‌کم نشان‌دهنده سطح بالای روابط این پادشاهی با واشنگتن بود. اما با آغاز جنگ، عربستان سعودی خود را در کنار متحدی یافت که از مشورت با شرکای منطقه‌ای اجتناب می‌کرد، درباره اهداف و راهبرد جنگ با ابهام و تردید روبه‌رو بود، نمی‌توانست به‌طور کامل از منطقه در برابر حملات متقابل ایران محافظت کند و در ادامه نیز، هنگامی که جنگ با حوثی‌ها در یمن بار دیگر شعله‌ور شد، درخواست‌های عربستان برای انجام حملات هوایی مستقیم از سوی ایالات متحده را رد کرد.
با وجود این اختلافات، گزارش‌ها نشان می‌دهند که ریاض همچنان تا حد زیادی به همکاری دفاعی و نظامی با واشنگتن ادامه داده است. عربستان با آمریکا تبادل اطلاعات داشته و حتی در اواخر ماه ژوئیه در یک حمله مشترک علیه شبه‌نظامیان شیعه مورد حمایت ایران در عراق مشارکت کرده است.
با این همه، ریاض همزمان مجموعه‌ای از اقدامات مکمل را نیز در دستور کار قرار داد که نشان‌دهنده تلاش برای کاهش وابستگی انحصاری به آمریکا و متنوع‌سازی شرکای امنیتی آن بود. عربستان سعودی به پاکستان اجازه داد تا ماه مه، ۸ هزار نیروی نظامی، یک اسکادران جنگنده و تجهیزات نظامی اضافی را در این پادشاهی مستقر کند.
با تشدید حملات حوثی‌ها در دریای سرخ نیز ریاض در ماه ژوئیه از تشکیل یک «ائتلاف دفاع دریایی چندملیتی» با مشارکت ۱۳ شریک منطقه‌ای خبر داد؛ ائتلافی که هدف آن حفاظت از این آبراه راهبردی اعلام شد. در ادامه، عربستان سعودی اتحاد دوجانبه خود با پاکستان را گسترش داد و ترکیه را نیز وارد این چارچوب کرد.
نتیجه این روند، امضای «توافق دفاع مشترک مکه» در ماه اوت بود؛ توافقی که شامل یک بند صریح امنیت جمعی و همچنین ایجاد یک دبیرخانه دائمی در ریاض می‌شد. به این ترتیب، عربستان سعودی در کنار تداوم همکاری نظامی و دفاعی با آمریکا، تلاش کرده است شبکه‌ای گسترده‌تر از روابط و ترتیبات امنیتی منطقه‌ای ایجاد کند تا وابستگی خود به یک حامی واحد را کاهش دهد.
ریاض در عین حال، بارها تلاش کرده است واشنگتن را در مواردی که اقدامات آمریکا می‌توانست خطر افزایش خسارات جانبی و گسترش درگیری در منطقه را به همراه داشته باشد، مهار کند. در اوایل ماه مه، زمانی که دولت ترامپ تلاش کرد با اعزام کاروان‌های دریایی به خلیج فارس و در قالب طرحی با عنوان «عملیات پروژه آزادی»، تنگه هرمز را به زور باز کند، عربستان سعودی که از تشدید تنش‌ها و پیامدهای احتمالی آن برای منطقه نگران بود، از صدور مجوز برای استفاده ایالات متحده از پایگاه‌ها و حریم هوایی خود خودداری کرد.
بنا بر گزارش‌ها، همین تصمیم، دولت آمریکا را وادار کرد عملیات برنامه‌ریزی‌شده را لغو کند. چند هفته بعد، دونالد ترامپ بار دیگر در برابر فشار کشورهای خلیج فارس عقب‌نشینی کرد.
در آن مقطع، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، به همراه رهبران قطر و امارات متحده عربی از رئیس‌جمهور آمریکا خواستند از تشدید درگیری خودداری کند. استدلال آنها این بود که در صورت آغاز دور تازه‌ای از حملات، این کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس خواهند بود که بخش عمده هزینه‌های امنیتی، اقتصادی و انسانی آن را متحمل می‌شوند.
این الگو در اوایل ماه اوت نیز تکرار شد. زمانی که ترامپ ایران را به مواجهه با «سطوحی از وحشت، قدرت و توان نظامی که از زمان جنگ جهانی دوم دیده نشده است» تهدید کرد، ولیعهد عربستان و دیگر رهبران شورای همکاری خلیج فارس بار دیگر از واشنگتن خواستند از تشدید تنش‌ها خودداری کند.
ترامپ متعاقباً حمله برنامه‌ریزی‌شده را لغو کرد و اعلام کرد که درخواست‌های عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی در تصمیم او مؤثر بوده است. با این حال، در حالی که عربستان سعودی از وزن سیاسی و دیپلماتیک کافی برای ایجاد یک ائتلاف امنیتی منطقه‌ای و تماس مستقیم با کاخ سفید در شرایط بحرانی برخوردار است، اعضای کوچک‌تر شورای همکاری خلیج فارس، از جمله عمان، ابزارها و اهرم‌های محدودتری برای اعمال نفوذ در اختیار دارند.
عمان با جمعیتی حدود ۵.۴ میلیون نفر، در مقایسه با جمعیت ۸۸ میلیونی ایران و همچنین با توجه به تفاوت محسوس در ظرفیت‌های نظامی دو طرف، سال‌هاست که به سیاست همزیستی عمل‌گرایانه با تهران متکی بوده است. مسقط از آغاز درگیری نیز تلاش کرده است این سیاست را با دقت ادامه دهد و از ابهام راهبردی به‌عنوان ابزاری برای حفظ توازن استفاده کند.
عمان در این مدت کوشیده است نقش میانجی میان تهران، کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس و واشنگتن را ایفا کند. با این حال، حتی این سیاست محتاطانه نیز عمان را به‌طور کامل از پیامدهای جنگ مصون نگذاشته است.
ایران احتمالاً به خاک عمان حمله کرده و مین‌های دریایی را در اطراف و احتمالاً حتی در داخل آب‌های سرزمینی این کشور کار گذاشته است؛ آن هم در شرایطی که همزمان با مسقط درباره ترتیباتی برای مدیریت تنگه هرمز مذاکره می‌کرد. در سوی دیگر، دیپلماسی عمان در برخی مقاطع موجب خشم واشنگتن نیز شده است.
ترامپ دست‌کم در دو نوبت عمان را به اقدام نظامی تهدید کرده و در تازه‌ترین مورد، در ماه اوت هشدار داده است که اگر دیپلماسی عمان در مسیر اهداف ایالات متحده «سد راه» ایجاد کند، آمریکا این کشور را بمباران خواهد کرد. امارات متحده عربی نیز در این میان موضعی نسبتاً سخت‌گیرانه‌تر در قبال ایران اتخاذ کرده است، اما ابوظبی برای حفاظت از منافع خود، همزمان مذاکرات پشت‌پرده‌ای را نیز با تهران آغاز کرده است.
با توجه به پیشینه روابط تاریخی امارات و ایران، این رویکرد چندان غیرمنتظره نیست. امارات متحده عربی، و به‌ویژه دبی، مدت‌ها میزبان جامعه بزرگی از ایرانیان مقیم بوده است؛ جامعه‌ای که پیوندهای تجاری گسترده‌ای با ایران دارد.
در نتیجه همین روابط اقتصادی، پیش از تصمیم ابوظبی در ماه اوت برای قطع روابط تجاری، بیش از ۳۰ درصد از واردات ایران از طریق امارات انجام می‌شد یا مبدأ آن این کشور بود. با وجود این پیوندها، امارات نتوانست خود را از منازعه گسترده‌تر منطقه‌ای دور نگه دارد.
مجموعه‌ای از عوامل طی سال‌های گذشته به تیره‌تر شدن روابط تهران و ابوظبی کمک کرده‌اند. از جمله این عوامل می‌توان به تلاش‌های ایران برای بهره‌برداری از خلأهای ناشی از جنگ‌های عراق، سوریه و یمن، به رسمیت شناختن اسرائیل از سوی امارات در چارچوب «پیمان ابراهیم» در سال ۲۰۲۰ و افزایش تهدید نیروهای نیابتی مورد حمایت ایران علیه زیرساخت‌های کشورهای حوزه خلیج فارس اشاره کرد.
این تهدید در ژانویه ۲۰۲۲ به شکلی ملموس آشکار شد؛ زمانی که حوثی‌ها مجموعه‌ای از حملات پهپادی و موشکی را علیه ابوظبی انجام دادند. با آغاز جنگ اخیر، امارات متحده عربی بیش از هر عضو دیگر شورای همکاری خلیج فارس، با حجم بالایی از حملات ایران علیه زیرساخت‌های خود مواجه شد.
بنا بر گزارش‌ها، امارات در همان روزهای ابتدایی درگیری، یک کارزار هوایی مخفیانه را با هماهنگی ایالات متحده و اسرائیل آغاز کرد. این کارزار شامل حمله‌ای در اوایل ماه آوریل به پالایشگاه نفت جزیره لاوان ایران بود؛ حمله‌ای که در مراحل پایانی چرخه‌ای از تشدید متقابل حملات علیه زیرساخت‌های حیاتی دو طرف انجام شد.
در اواخر ماه آوریل، گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر اینکه امارات متحده عربی به‌طور مخفیانه با اسرائیل هماهنگ کرده است تا یک سامانه پدافند هوایی «گنبد آهنین» اسرائیل را در خاک امارات مستقر کند؛ سامانه‌ای که بنا بر این گزارش‌ها، توسط نیروهای فعال ارتش اسرائیل اداره می‌شد. در اوایل ماه مه، ایران منطقه صنایع نفتی فجیره در امارات را هدف قرار داد؛ منطقه‌ای که بزرگ‌ترین ظرفیت ذخیره‌سازی تجاری فرآورده‌های نفتی پالایش‌شده در خاورمیانه را در اختیار دارد.
در اواخر همان ماه نیز یک پهپاد که از خاک عراق پرتاب شده بود، به یک ژنراتور برق در مجاورت نیروگاه هسته‌ای «براکه» امارات اصابت کرد. مجموع این تحولات در ظاهر می‌توانست تصویر امارات را به‌عنوان «اسپارت کوچک» منطقه تقویت کند؛ بازیگری که در برابر تهدیدهای امنیتی به رویکردی سخت‌گیرانه و نظامی متوسل می‌شود.
با این حال، در پشت صحنه، گزارش‌ها از آن حکایت داشت که ابوظبی همزمان در حال پیگیری یک توافق غیرعلنی با تهران بوده است. در ماه ژوئن، خبرگزاری رویترز گزارش داد که امارات موافقت کرده است در ازای توقف خصومت‌ها علیه زیرساخت‌های اماراتی، مبلغی تا سقف ۲۰ میلیارد دلار به ایران پرداخت کند.
ابوظبی این گزارش و وجود چنین توافقی را به‌طور قاطع تکذیب کرد، اما بنا بر ارزیابی مطرح‌شده در متن منبع، به نظر می‌رسد این تفاهم احتمالی ممکن است دست‌کم به شکل‌گیری نوعی آتش‌بس موقت و انتخابی میان دو طرف کمک کرده باشد. در همان ماه، پس از امضای تفاهم‌نامه‌ای که در نهایت پایدار نماند، میزان کلی حملات در منطقه کاهش یافت.
نکته مهم‌تر زمانی آشکار شد که این تفاهم شروع به فروپاشی کرد و حملات تلافی‌جویانه در ماه ژوئیه از سر گرفته شد؛ دور تازه‌ای از تشدید تنش که به نزدیک به دو هفته حملات مداوم ایالات متحده علیه ایران انجامید. با وجود این، ایران در چارچوب پاسخ‌های تلافی‌جویانه معمول خود، از حمله به خاک امارات خودداری کرد.
این الگو تا اواسط ماه اوت ادامه داشت؛ زمانی که تهران به دو نفتکش مرتبط با شرکت ملی نفت ابوظبی حمله کرد و یک موشک بالستیک نیز به آب‌های سرزمینی امارات شلیک شد. پس از این تحولات، ابوظبی تجارت و تراکنش‌های مالی خود با تهران را به حالت تعلیق درآورد.
قطر نیز با معادله‌ای مشابه روبه‌رو بوده است. این کشور کوچک اما ثروتمند، میزبان پایگاه هوایی «العدید» ــ بزرگ‌ترین پایگاه هوایی ایالات متحده در منطقه ــ است و در عین حال، خود را ناگزیر دیده که روابطش با ایران را با دقت متوازن نگه دارد.
در زمان آغاز جنگ از سوی ایالات متحده و اسرائیل، قطر درگیر مذاکرات میان واشنگتن و تهران بود و از همان ابتدا نیز با تشدید تنش‌های منطقه‌ای مخالفت کرد. پس از آغاز جنگ، دوحه اعلام کرد که طرف این مناقشه نیست.
قطر به ایالات متحده اجازه نداد از حریم هوایی این کشور برای عملیات تهاجمی استفاده کند و همزمان به حفظ کانال‌های دیپلماتیک با تهران ادامه داد. در ادامه نیز بار دیگر نقش کلیدی خود را در میانجی‌گری میان آمریکا و ایران از سر گرفت.
ترجیح قطر برای حفظ مسیر دیپلماسی با تهران تا حدی به واقعیتی اقتصادی و راهبردی بازمی‌گردد: ایران و قطر در میدان گازی «میدان شمالی ـ پارس جنوبی»، بزرگ‌ترین میدان گاز طبیعی جهان، شریک هستند. به گزارش «واشنگتن‌پست»، قطر در آغاز جنگ، در تلاشی پشت‌پرده برای محافظت از مجتمع گازی «راس لفان» ــ یکی از مهم‌ترین مراکز تولید و صادرات گاز طبیعی مایع این کشور ــ با تهران تماس گرفت.
بر اساس گزارش این روزنامه، پیشنهاد مطرح‌شده این بود که قطر در ازای تعهد ایران به خودداری از حمله به راس لفان، تولید گاز در این مجتمع را متوقف کند؛ اقدامی که می‌توانست با کاهش عرضه جهانی انرژی، فشار اقتصادی بر آمریکا و اسرائیل را افزایش دهد. با این حال، مقام‌های مطلع به واشنگتن‌پست گفته‌اند قطر نتوانست تعهدی از ایران برای مصون ماندن راس لفان از حمله دریافت کند.
دولت قطر نیز اصل وجود چنین توافق محرمانه‌ای با تهران را رد کرده و تأکید کرده است که تصمیم‌های مربوط به توقف تولید صرفاً با توجه به تهدیدهای امنیتی و حفاظت از کارکنان و زیرساخت‌ها اتخاذ شده است. در ادامه و پس از حمله اسرائیل به زیرساخت‌های گازی ایران در پارس جنوبی، ایران در ۱۸ مارس تأسیسات راس لفان را هدف قرار داد؛ حمله‌ای که به گفته مقام‌های قطری، به زیرساخت‌هایی معادل نزدیک به ۲۰ درصد از ظرفیت صادرات LNG این کشور آسیب زد و حدود ۲۰ میلیارد دلار از درآمد سالانه این کشور کاسته شد.
کویت نیز مانند دیگر اعضای شورای همکاری خلیج فارس، در آغاز درگیری موضع بی‌طرفی اعلام کرد؛ با این حال، در مقاطعی ناچار شد هم واشنگتن را مهار کند و هم به فشارهای ایران واکنش نشان دهد. کویت نیز همانند عربستان سعودی، زمانی که ایالات متحده در ماه مه «عملیات پروژه آزادی» را آغاز کرد، به‌طور موقت استفاده آمریکا از پایگاه‌ها و حریم هوایی خود را محدود کرد.
چند روز پس از توقف این عملیات، کویت این محدودیت‌ها را لغو کرد. با تشدید حملات ایران علیه کویت در ماه ژوئیه، گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر اینکه کویت و بحرین به‌طور مخفیانه حمله‌ای علیه تأسیسات ذخیره‌سازی پهپاد و موشک ایران انجام داده‌اند؛ هرچند کویت مشارکت خود در این عملیات را تکذیب کرد.
با وجود افزایش نارضایتی از جنگ در داخل کویت، این کشور همچنان نسبت به بسیاری از همسایگان خود رابطه‌ای نزدیک‌تر با واشنگتن حفظ کرده است. این نزدیکی تا حد زیادی ریشه در میراث نخستین جنگ خلیج فارس دارد؛ زمانی که ایالات متحده حاکمیت کویت را بازگرداند و از همان مقطع، حضور نظامی آمریکا در این کشور تثبیت شد.
کویت همچنین به‌عنوان تنها عضو شورای همکاری خلیج فارس که احتمالاً با تهدید زمینی مستقیم از سوی ایران روبه‌رو است، انگیزه بیشتری برای باقی ماندن زیر چتر امنیتی ایالات متحده دارد. در ماه مه، نیروهای امنیتی کویت چهار فرد مسلح را بازداشت کردند که مقامات این کشور بعدها آنها را عوامل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در خاک کویت معرفی کردند.
در ماه ژوئیه نیز یکی از نمایندگان مجلس ایران به‌طور علنی احتمال حمله زمینی به کویت را در صورت آغاز یک جنگ زمینی از سوی ایالات متحده علیه ایران مطرح کرد. با وجود همه این تحولات، کویت همچنان بر موضع عمومی خود مبنی بر بی‌طرفی تأکید کرده و هم اجازه دادن به هرگونه حمله آمریکا از خاک خود و هم مشارکت در هرگونه حمله مستقیم علیه ایران را تکذیب کرده است.
اگرچه واکنش‌های راهبردی کشورهای حوزه خلیج فارس به جنگ با یکدیگر متفاوت بوده، اما همه آنها بر مجموعه‌ای از عناصر اساسی مشترک استوار هستند: تداوم اتکا به حمایت ایالات متحده؛ تنوع‌بخشی به روابط امنیتی منطقه‌ای و ترتیبات دفاعی؛ و در نهایت، تلاش برای شکل دادن به رفتار ایران از طریق تعاملات پشت‌پرده، گزارش‌هایی درباره ترتیبات مبتنی بر بده‌بستان و تلاش‌های مقطعی برای مهار واشنگتن یا فاصله گرفتن از برخی عملیات‌های آمریکا. با این حال، هر یک از این راهبردها محدودیت‌های خود را نیز آشکار کرده‌اند.
همان‌طور که تجربه قطر و امارات متحده عربی در مذاکرات پشت‌پرده نشان داده است، سازش انتخابی با تهران هیچ تضمینی برای مصون ماندن از فشار، اجبار یا حمله ایران فراهم نمی‌کند. در مقابل، تکیه مستمر بر واشنگتن نیز نتوانسته است امنیت کامل را برای متحدان خلیج فارس تضمین کند.
با طولانی شدن درگیری از چند هفته به چند ماه، افزایش خطر خسارات جانبی در سراسر منطقه و فشار روزافزون بر ذخایر حیاتی مهمات ایالات متحده، واشنگتن به‌تدریج از اتکای اصلی بر اجبار نظامی فاصله گرفته و بیش از پیش به سمت ابزارهای فشار و اجبار اقتصادی حرکت کرده است. نتیجه این تغییر آن بوده که متحدان خلیج فارس آمریکا خود را درگیر مناقشه‌ای طولانی‌مدت یافته‌اند که هنوز چشم‌انداز روشنی برای پایان آن وجود ندارد.
