پزشکیان: انتخاب مدیران باید بر اساس لیاقت، تجربه و پاسخگویی باشد

انتخاب مدیران بر اساس توانایی و تجربه، از وعده‌هایی است که مسعود پزشکیان از روزهای انتخابات بر آن تاکید داشت و حتی تشکیل کمیته‌های تخصصی برای بررسی گزینه‌های وزارت در آغاز دولت چهاردهم نیز تلاشی در همین مسیر بود حالا دولت چهاردهم در تلاش است تا شایسته سالاری را به قاعده‌ای همیشگی در نظام مدیریتی کشور تبدیل کند. مسعود پزشکیان در مراسم آغاز سال تحصیلی دانشگاه‌ها، بار دیگر موضوع انتخاب مدیران بر اساس شایستگی را پیش کشید.

او با اشاره به دیدار بیش از هفت‌ساعته خود با رهبر شهید انقلاب، از مشکلاتی گفت که در مسیر انتخاب مدیران توانمند وجود دارد و خواستار شکل‌گیری سازوکاری مشخص برای واگذاری مسئولیت‌ها بر اساس لیاقت، تجربه و پاسخگویی شد. این حرف‌ها ادامه مواضعی است که رئیس‌جمهوری در جریان انتخابات ریاست‌جمهوری دنبال می‌کرد.

اینکه چه کسی، با چه معیاری و بر اساس کدام سابقه انتخاب می‌شود. پزشکیان پیش از آنکه به ریاست‌جمهوری برسد، بارها از ضرورت استفاده از نیروهای توانمند و پرهیز از محدود کردن مدیریت کشور به یک جریان سیاسی سخن گفت و با آغاز روند تشکیل دولت چهاردهم نیز تلاش کرد این رویکرد را در انتخاب اعضای کابینه به کار بگیرد.

با تاکید پزشکیان، در تابستان ۱۴۰۳، کمیته‌های تخصصی برای بررسی گزینه‌های وزارتخانه‌ها شکل گرفتند. قرار بود جریان‌های سیاسی و گروه‌های مختلف، افراد پیشنهادی خود را معرفی کنند و گزینه‌ها با بررسی سوابق و توانایی‌هایشان به عنوان وزیر انتخاب شوند.

پزشکیان ۲۷ مرداد ۱۴۰۳ در توضیح این روند گفت که افراد در بیش از ۱۰ هزار ساعت جلسه کمیته‌ها ارزیابی شدند و شایستگی، ملاک انتخاب وزیران بوده است. از احزاب و قومیت‌های مختلف خواسته شده گزینه‌های خود را معرفی کنند.

با نظر همین کمیته ها، فهرست ۱۹ وزیر پیشنهادی دولت چهاردهم در ۲۱ مرداد ۱۴۰۳ به مجلس ارائه شد و تمام وزیران پیشنهادی در ۳۱ مرداد همان سال رای اعتماد گرفتند. این تجربه در آن بود که انتخاب وزیران در مرحله بررسی اولیه، با معرفی گزینه‌های مختلف با سلایق متفاوت از یک تصمیم فردی فاصله گرفت.

او پنجم شهریور ۱۴۰۳، در آیین تکریم و معارفه وزیر کشور، تاکید کرد که در دوران تبلیغات انتخاباتی و هنگام معرفی کابینه، به دنبال ایجاد وفاق و استفاده از همه ظرفیت‌ها برای اجرای برنامه‌های کشور بوده است. البته این تجربه با انتخاب وزرا در دولت چهاردهم متوقف نشد.

پزشکیان ۶ آذر ۱۴۰۳ نیز در دیدار اعضای شورای مرکزی خانه احزاب ایران، از تلاش دولت برای ایجاد هماهنگی با دیگر ارکان حاکمیت برای اصلاح روند انتصاب مدیران سخن گفت و افزود که انتخاب افراد باید به دور از تعصبات قومی، مذهبی و جنسیتی انجام شود. شایستگی را با چه معیاری باید سنجید؟

انتخاب افراد شایسته در نظام اداری کشور، پیش از دولت چهاردهم نیز در اسناد رسمی مطرح شده است. در سیاست‌های کلی نظام اداری که ۳۱ فروردین ۱۳۸۹ ابلاغ شد، عدالت در جذب و ارتقای نیروی انسانی، بهبود روش‌های گزینش و پرهیز از نگاه‌های سلیقه‌ای و غیرحرفه‌ای مورد توجه بوده است.

در این سیاست‌ها همچنین دانش‌گرایی و شایسته‌سالاری در انتصاب و ارتقای مدیران مورد توجه قرار گرفته است. یکی از مشکلات اصلی در بحث شایسته‌سالاری تعاریف متفاوتی است که از آن وجود دارد.

برای سنجش شایستگی از سابقه سیاسی گرفته تا مدرک دانشگاهی اهمیت متفاوتی برای افراد و گروه های سیاسی دارد. با این حال، چند معیار را می‌توان برای بیشتر مسئولیت‌های مدیریتی در نظر گرفت.

داشتن تخصص مرتبط با مسئولیت یکی از مهمترین فاکتورهای انتخاب مدیران است. تخصص البته در کنار سابقه اجرایی می تواند تاثیری دو چندان داشته باشد.

از سوی دیگر، مدیر باید توانایی اداره مجموعه تحت نظر خود و تصمیم گیری در شرایط خاص را داشته باشد. داشتن سلامت اداری و مالی نیز در کنار رعایت قانون اهمیت ویژه ای دارد.

البته پیش از انتخاب افراد، باید روشن باشد که شایستگی را برای رسیدن به چه هدفی می‌سنجیم و داشتن تخصص یا برخورداری از سابقه مدیریتی برای انتخاب فرد کافی نیست. این نگاه، بحث شایسته‌سالاری را از انتخاب چند مدیر توانمند فراتر می‌برد.

نکته مهم آن است که شایسته‌سالاری نباید به مدیران ارشد دولت محدود بماند. نیروهای شاغل در دیگر بخش‌های اداری و نهادهایی که بر تصمیم‌گیری و تخصیص منابع اثر می‌گذارند نیز باید بر اساس معیارهای روشن انتخاب شوند.

با این حال، انتخاب مدیر شایسته تنها با بررسی مدرک تحصیلی یا سابقه سیاسی ممکن نیست. هم توانایی انجام کار اهمیت دارد و هم هدفی که قرار است این توانایی در خدمت آن قرار بگیرد.

چطور می‌توان از انتصاب‌های سلیقه‌ای فاصله گرفت؟ برای کاهش تصمیم‌های سلیقه‌ای، پیش از هر چیز باید مشخص باشد که چه کسی و بر چه اساسی انتخاب می‌شود.

این کار چند گام عملی دارد که اجرای آنها می‌تواند انتصاب مدیران را از روابط شخصی و توصیه‌های غیررسمی دورتر کند. در گام نخست شرایط هر جایگاه باید پیش از انتخاب اعلام شود.

اگر قرار است رئیس یک سازمان منصوب شود، باید از قبل مشخص باشد که چه سابقه‌ای، چه میزان تجربه و چه توانایی‌هایی برای آن مسئولیت لازم است. بعد از آن باید چند گزینه امکان رقابت داشته باشند و انخاب مدیران انحصاری نشود.

وقتی فقط یک نام برای یک مسئولیت مطرح می‌شود، امکان مقایسه از بین می‌رود. همچنین دلیل انتخاب باید قابل توضیح باشد البته لازم نیست تمام اطلاعات شخصی افراد منتشر شود اما دستگاه مسئول باید بتواند توضیح دهد که فرد منتخب چه شرایطی داشته و چرا برای آن جایگاه مناسب تشخیص داده شده است.

ضرورت ساز و کار مشخصی برای پاسخگویی مدیران در دوران مسئولیت، جلوگیری از زلزله تغییرات در لایه های میانی و پایینی با تغییر هر دولت و ایجاد نظام انتقادات و پیشنهادات در درون و بیرون هر سازمان نیز مورد توجه است. تجربه کمیته‌های انتخاب وزیران در دولت چهاردهم می‌تواند نقطه شروعی برای چنین روشی باشد؛ به شرط آنکه این تجربه متوقف نشود.

شایسته‌سالاری با تغییر چند اسم محقق نمی‌شود یکی از بخش‌های مهم سخنان اخیر پزشکیان، تاکید بر پاسخگویی مدیران است. این موضوع اهمیت زیادی دارد، چون حتی اگر انتخاب اولیه درست انجام شود، بدون ارزیابی عملکرد نمی‌توان مطمئن بود که فرد منصوب‌شده همچنان گزینه مناسبی برای مسئولیت خود است.

البته همه نتایج را نمی‌توان فقط به عملکرد یک مدیر نسبت داد. گاهی کمبود بودجه، تغییر شرایط اقتصادی یا تصمیم‌های بیرون از اختیار مدیر، مانع اجرای برنامه‌ها می‌شود.

به همین دلیل، ارزیابی درست باید هم نتیجه کار را بسنجد و هم شرایطی را که مدیر در آن فعالیت کرده است. ایران در زمینه نیروی انسانی تحصیل‌کرده و باتجربه کمبود ندارد.

در بسیاری از حوزه‌ها، افراد متخصصی حضور دارند که تجربه کار در بخش‌های مختلف را به دست آورده‌اند. با این حال، داشتن نیروی متخصص به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که افراد در جایگاه مناسب قرار بگیرند.

در این میان، دولت پزشکیان با یک آزمون مهم روبه‌روست. تشکیل کمیته‌های تخصصی برای انتخاب وزیران، مواضع قبلی رئیس‌جمهوری و تاکید دوباره او بر ضرورت مقابله با مداخلات سلیقه‌ای، همگی نشان می‌دهند که موضوع انتصاب‌ها در دستور کار دولت قرار دارد.

شایسته‌سالاری زمانی معنا پیدا می‌کند که فردی برای رسیدن به یک جایگاه، بیش از آنکه به رابطه و توصیه تکیه کند، بتواند توانایی خود را نشان دهد. البته مسئله فقط انتخاب چند مدیر بهتر نیست؛ موضوع این است که نظام اداری کشور به جایی برسد که انتخاب افراد بر اساس معیارهای روشن انجام شود و هیچ‌کس به دلیل رابطه، جایگاهی فراتر از توانایی خود به دست نیاورد.

اگر دولت بتواند این قاعده را در عمل محقق کند، شایسته‌سالاری از یک وعده سیاسی فاصله می‌گیرد و به بخشی از روش اداره کشور تبدیل می‌شود.