توسعه کشت «اپونتیا»؛ طلای سبز اقلیم بیابانی بوشهر، نیازمند حمایت

در سال‌های اخیر تنش آبی، شوری خاک و پدیده تغییر اقلیم، بخش کشاورزی مناطق گرمسیری نظیر استان بوشهر را با چالش‌های جدی مواجه کرده‌است و در همین ارتباط توجه پژوهشگران و سرمایه‌گذاران به گونه‌هایی جلب شده که با حداقل آب، بیشترین ارزش افزوده اقتصادی را خلق می‌کنند و در صدر این گیاهان، کاکتوس اپونتیا (Opuntia) قرار گرفته که در زبان عامیانه با عناوینی چون کاکتوس نوپال یا انجیر تیغی شناخته می‌شود. براساس نتایج تحقیقات پژوهشگران مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان بوشهر، گیاه کاکتوس اپونتیا بدلیل نیاز کم به آب، مقاوم در برابر شوری و دامنه وسیع محصولات تولیدی آن از آرد شیرینی پزی تا تولید چرم طبیعی یکی از ظرفیت‌های مهم اقتصادی اقلیمی و کشاورزی بوشهر به شمار می‌رود.

جنس اپونتیا از خانواده کاکتوس‌ها (Cactaceae) بیش از ۱۵۰ تا ۲۰۰ گونه شناخته‌شده در جهان دارد که خاستگاه اصلی آنها قاره آمریکا بویژه مکزیک است. با این حال، گونه‌ای که در ایران، حاشیه خلیج‌فارس و بطور مشخص در طرح‌های کشت نیمه‌متراکم استان‌هایی مانند بوشهر، هرمزگان و خوزستان موفق عمل کرده، اپونتیا فیکوس-ایندیکا Opuntia ficus-indica است.

این گونه که بیشتر با ارقام کم‌تیغ یا بدون‌تیغ اصلاح و تکثیر شده، به دلیل مقاومت فوق‌العاده‌اش در برابر شوری، خشکی، گرمای بالای ۴۰ درجه تابستان‌های جنوب و نیاز آبی بسیار ناچیز، به سازگارترین گزینه برای اکوسیستم‌های خشک و بیابانی تبدیل شده‌است. کارخانه‌ای به وسعت یک بوته در کشاورزی مدرن، اپونتیا دیگر فقط یک کاکتوس بیابانی نیست، بلکه پالایشگاهی زیستی است که صفر تا صد آن به پول تبدیل می‌شود؛ از راکت‌ها پدهای سبز برگ‌ مانند یا همان کِلادود گرفته تا میوه‌های گوشتی و حتی دانه‌های ریز درون آن وارد چرخه تولید شده و سودآوری اغنا کننده را برای کشاورزان به همراه دارد.

زنجیره ارزش، از نوشیدنی تا دباغی میوه اپونتیا به عنوان یک سوپرفودِ سرشار از آنتی‌اکسیدان، بتالائین، ویتامین C، منیزیم و کلسیم شناخته می‌شود، این میوه در صنایع تبدیلی تبدیل به آب‌میوه طبیعی، پوره، کنسانتره و مارمالاد و ژله‌های بدون شکر مصنوعی،سرکه و سس‌های ترش و شیرین تخصصی،و پودر ژلاتینه طبیعی با خواص ضدپیری و تنظیم قند خون می‌شود. یکی از جذاب‌ترین کارکردهای نوپال، استفاده از پودرِ کلادود یا همان راکت‌های سبز و خشک‌شده گیاه به عنوان یک آرد کاربردی Functional Flour است، افزودن ۵ تا ۱۰ درصد پودر اپونتیا به آرد گندم، شاخص گلوکز GI نان را کاهش می‌دهد، فیبر آن را به شدت بالا می‌برد و بیات شدن نان را به تعویق می‌اندازد.

شاید شگفت‌انگیزترین حلقه این زنجیره، دستیابی بشر به چرم طبیعی حاصل از پدهای این گیاه باشد، کیف،کفش‌ و دست سازه‌های این چنینی اما طبیعی و بدون کشتن حیوانات، حذف گازهای سمی حاصل از دباغی توجه علاقه‌مندان دوستدار محیط زیست و فعالان این عرصه در صنعت مد را امروزه به خود جلب کرده‌است. زنجیره‌ای که ایجاد کارگاه‌های آن در جنوب کشور و بویژه می‌تواند تحولی صنعتی منحصربه فردی را در بسیاری از محورهای اقتصادی زیست محیطی و کشاورزی ایجاد کند.

در کشورهای دارای اقلیم تروپیکال ( گرمسیری) همچون ایران کشت این گونه گیاهی که ساختار فتوسنتز در شب را دارد و در کنار آن آب و مواد مغذی را در برگ‌های گوشتی خود ذخیره می‌کند مورد توجه قرار گرفته است طوریکه امروز این گونه وارد باغ‌های کشاورزی استان بوشهر شده و کشاورزان آن را به عنوان طرح جایگزین بسیاری از محصولات آب بر انتخاب کردند. باغ الگویی کاکتوس اپونتیا در بوشهر توسعه کشت کاکتوس اپونتیا کم‌آب‌بر با هدف اصلاح الگوی کشت در استان بوشهر به سطح ۳۵ هکتار رسید و پیش‌بینی می‌شود در نخستین سال باردهی، ۶۰ تن محصول از این باغ‌ برداشت شود.

ابراهیم دانا، مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر با اشاره به سازگاری این گیاه با گرما و کم‌آبی اعلام کرد: استمرار تولید و بهره‌وری این طرح نیازمند تخصیص تسهیلات حمایتی و برنامه‌ریزی برای ایجاد و راه‌اندازی زنجیره ارزش و فرآوری محصول در این استان است. معجزه خوراک دام و مدیریت خشکسالی در مناطقی مانند بوشهر که فقر مراتع و قیمت سرسام‌آور نهاده‌های دامی معضل دامداران است، اپونتیا یک منبع علوفه‌ای ارزان و پایدار است، پدهای خردشده این گیاه حاوی حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد آب هستند؛ بنابراین مصرف آن علاوه بر تأمین فیبر، کربوهیدرات و املاح برای گاو، گوسفند و شتر، مصرف آب شرب دام را تا ۷۰ درصد کاهش می‌دهد.

همچنین ب راحتی امکان "سیلو کردن" در کنار کاه و سایر ضایعات کشاورزی را دارد و توسعه کشت و صنایع تبدیلی اپونتیا در اراضی کم‌بازده، شور و حاشیه‌ای بوشهر و دشت‌های ساحلی جنوب، با بهره گیری از ظرفیت‌های این گیاه آنطور که باید و در بالا گفته شد آغاز شده‌است. دست‌اندازهای تولید تا بازار یوسف منفرد کشاورز اهل شهرستان دشتی در گفت و گو با خبرنگار ایرنا بیان کرد: کشت اپونتیا را دی‌ماه سال گذشته با هدف تولید میوه، استفاده از پدها یا اندام‌های برگ‌مانند گیاه برای علوفه و تکثیر با ۴۰ هزار قلمه آغاز کردیم و اکنون ۲۰ هکتار زیر کشت داریم که امکان توسعه آن تا ۲۰۰ هکتار وجود دارد.

به گفته وی، در مناطق کلمه، بوشکان و دشت‌پلنگ نیز کشت این گیاه آغاز شده، اما بیشترین سطح زیر کشت در اختیار مزرعه اوست. این بهره‌بردار با اشاره به کاربردهای خوراکی و علوفه‌ای اپونتیا اظهار کرد: برداشت پدها از حدود دو و نیم سالگی و در برخی روش‌ها زودتر امکان‌پذیر است و فعالان صنایع تبدیلی در یزد نیز برای پیش‌خرید میوه اعلام آمادگی کرده‌اند و براساس پیشنهاد آنها، در ازای هر چهار کیلوگرم میوه مرغوب، یک کیلوگرم آرد مخصوص قابل استفاده در صنایع شیرینی‌پزی، شربت، شکلات و بستنی تحویل داده می‌شود.

منفرد ادامه داد: قیمت پیشنهادی خرید هر کیلوگرم میوه از ۹۰ هزار تومان در سال گذشته به ۱۴۰ هزار تومان در سال جاری رسیده است. وی همچنین با اشاره به خواص تغذیه‌ای میوه و کاربرد پدها در تغذیه دام، تولید چرم گیاهی از اپونتیا را از دیگر ظرفیت‌های این محصول دانست که به باور او می‌تواند به کاهش استفاده از پوست حیوانات و آلودگی‌های ناشی از دباغی کمک کند.

وی در تشریح مشکلات مزرعه گفت: سال گذشته پنج میلیارد تومان برای آماده‌سازی زمین هزینه کردیم و پنج دستگاه تراکتور نیز به کار گرفتیم، اما باتلاقی بودن مسیر ورودی، تردد ماشین‌آلات خدماتی را دشوار کرده و رفع این مشکل نیازمند حمایت دستگاه‌های مسئول است. این کشاورز، تأمین آب را چالش دیگر کشت اپونتیا عنوان کرد و افزود: با وجود تحمل شوری آب تا حدود EC معادل ۱۲ هزار، نیاز آبی رقم میوه‌قرمز کشت‌شده در مزرعه بیش از برآوردهای اولیه ترویجی بوده است.

در این برآوردها، میزان مصرف هر ۱۵ روز، یک لیتر در شبانه‌روز عنوان شده بود، اما اکنون هر ۱۰ روز یک‌بار با حجمی بسیار بیشتر آبیاری می‌کنیم و حدود دو هزار بوته نیز بر اثر تنش آبی خشک شده‌است. منفرد بیان کرد: فاصله دو کیلومتری مزرعه تا رودخانه، اجرای خط انتقال آب را پرهزینه کرده و حفر چاه نیز به دلیل ضعف منابع زیرزمینی راهکار پایداری نیست.

به گفته وی، ذخیره رواناب و آب باران نیز با محدودیت‌های اعلام‌شده از سوی آب منطقه‌ای با عنوان حفظ حق‌آبه دریا و هزینه بالای احداث استخر روبه‌روست؛ طوریکه قیمت هر مترمربع پوشش ژئوممبران، بنا بر اظهارات او، از ۱۹۰ هزار تومان در سال گذشته به بیش از یک میلیون تومان رسیده‌است. وی که سابقه فعالیت در طرح‌های منابع طبیعی را نیز دارد، تأکید کرد: تغییر الگوی کشت نباید تنها بر پایه سود احتمالی یک محصول باشد؛ ضعف ارتباط تازه‌واردان با کشاورزان باتجربه موجب می‌شود مسائل تأمین آب، سازگاری رقم با خاک و دسترسی به زیرساخت‌ها نادیده بماند.

این بهره‌بردار افزود: انتخاب ارقام مناسب با پدهای گوشتی‌تر، بررسی دقیق شرایط اقلیمی و حمایت از زیرساخت انتقال آب می‌تواند زمینه توسعه کشت اپونتیا در مناطق کم‌باران جنوب و حضور این محصول در بازار کشورهای عربی و همسایه را فراهم کند. طلای سبز در گرو تأمین آب و تکمیل زنجیره تولید فاطمه احمدی یکی از کازشناسان مرکز تحقیقات کشاورزی با اشاره به قدمت این طرح در تحقیقات این مرکز بیان کرد: برخی گونه‌ها نام و آوازه درخشانی برای مناطق گرمسیری دارند، اما میزان بارندگی و دسترسی به آب یکی از اثر گذارترین و مورد توجه‌ترین موارد در کشت این گیاه است چنانچه ما نیز در کشت برخی گونه‌ها با شکست مواجه شده‌ایم که البته خود نوعی پیروزی است چرا که با اطلاع رسانی از توسعه آن جلوگیری کرده‌ایم.

غلام اکبری یکی از کارشناسان کشاورزی فعال نیز در این باره به خبرنگار ایرنا گفت: بررسی‌های این طرح در مرحله زنجیره ارزش نیازمند مطالعات بیشتری است و به موازات آن حمایت از آن از طریق ارائه تسهیلات،حمایت از تولیدکنندگان و کارخانجات فرآوری، همراهی با تولید کننده برای دریافت مجوزهای لازم و مورد نیاز برای ذخیره آب یا خرید آن و مواردی از این دست ضروری است. توسعه پایدار این محصول به انتخاب ارقام سازگار، تأمین آب و پشتیبانی فنی نیاز دارد و تکمیل زنجیره فرآوری و اطمینان از بازار فروش نیز شرط تبدیل ظرفیت‌های آن به ارزش افزوده است؛ مسیری که باید بر پایه پژوهش و واقعیت‌های مزرعه طی شود، نه فقط جذابیت سود احتمالی.