ورود چراغ خاموش هوش مصنوعی به زندگی خصوصی و شغلی مردم
در میان گروه‌های شغلی نیز بیشترین میزان استفاده از هوش مصنوعی به شاغلان بخش خصوصی اختصاص دارد؛ به‌طوری که ۵۹.۶ درصد افراد این گروه از ابزارهای یادشده استفاده می‌کنند.
هوش مصنوعی که برخلاف تصور رایج از نوظهور بودن آن، از چند دهه فعالیت پژوهشی برخوردار است، در سال‌های اخیر با همه گیری ابزارهای به کارگیری آن بخصوص چت بات‌ها و همچنین دسترسی به حجم گسترده ای از داده‌ها بین عموم مردم رواج یافته است. شتاب سال‌های اخیر شرکت‌های فناور در توسعه هوش مصنوعی سبب شده تا امروز سامانه‌های جدید مبتنی بر هوش مصنوعی قادر باشند متن تولید کنند، به پرسش‌ها پاسخ دهند، تصویر بسازند و در انجام فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی و شغلی به کاربران کمک کنند. در این میان عرضه عمومی ابزارهای گفت‌وگومحور باعث شده تا استفاده از هوش مصنوعی به‌تدریج به بخشی از تجربه روزمره افراد تبدیل شود اما در عین حال گمانه زنی و تردیدها درباره اعتبار اطلاعات، حریم خصوصی، آینده مشاغل و تأثیر این فناوری بر توانایی‌های انسانی نیز وجود دارد.
در ایران نیز طی سال‌های اخیر استفاده از هوش مصنوعی رواج یافته است؛ تصویب «سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران» در خرداد ۱۴۰۳ در شورای عالی انقلاب فرهنگی، گامی در جهت سامان‌دهی این حوزه بود تا توسعه نیروی انسانی متخصص، تقویت زیرساخت‌های پردازشی و داده‌ای، گسترش کاربردهای صنعتی و خدماتی و ارتقای جایگاه علمی کشور را پیگیری کند و یک چشم انداز 10 ساله برای توسعه این فناوری ترسیم نماید. البته مردم ایران نیز همپای دیگر کشورها استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی را در همین سال‌های اخیر کلید زده اند و آن را به زندگی روزمره خود راه داده اند؛ از این رو مرکز افکارسنجی ملت، با انجام یک نظرسنجی در تیرماه امسال به بررسی میزان نفوذ و استفاده از هوش مصنوعی در بین مردم پرداخته است که به تازگی مرکز پژوهش‌های مجلس آن را منتشر کرده است. نتایج این نظرسنجی درباره میزان استفاده مردم از ابزارهای هوش مصنوعی نشان می‌دهد ۴۱.۶ درصد پاسخگویان که در جامعه آماری 15 ساله و بیشتر قرار دارند، از این فناوری استفاده می‌کنند، در حالی که ۵۸.۳ درصد جامعه هنوز از آن بهره نمی‌برند هرچند کاربران این فناوری جدید نگران تضعیف توانایی تفکر و مهارت‌های انسانی، ارائه اطلاعات غلط و گمراه‌کننده و جایگزینی نیروی انسانی در برخی مشاغل هستند.
استفاده از هوش مصنوعی؛ شکاف میان آشنایی و بهره‌گیری بررسی میزان استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی نشان می‌دهد ۴۱.۶ درصد پاسخگویان کاربر این ابزارها هستند؛ به‌طوری که ۲۶.۹ درصد اعلام کرده‌اند گاهی از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند و ۱۴.۷ درصد نیز گفته‌اند عمدتاً از این ابزارها بهره می‌برند. در مقابل، ۲۵ درصد پاسخگویان با وجود آشنایی با ابزارهای هوش مصنوعی از آنها استفاده نمی‌کنند، ۲۳.۹ درصد اصلاً با این فناوری آشنایی ندارند و ۹.۴ درصد نیز فقط نام آن را شنیده‌اند. این نتایج نشان می‌دهد آشنایی با هوش مصنوعی لزوماً به استفاده از آن منجر نشده و بخشی از جامعه، با وجود شناخت این ابزارها، هنوز از آنها در فعالیت‌های روزمره خود بهره نمی‌گیرد.
زنان و تحصیل‌کردگان؛ کاربران بیشتر هوش مصنوعی مقایسه میزان استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی بر اساس جنسیت نشان می‌دهد زنان بیش از مردان از این فناوری استفاده می‌کنند؛ به‌طوری که ۴۵.۱ درصد زنان در برابر ۳۸.۳ درصد مردان گفته‌اند کم‌وبیش از این ابزارها بهره می‌برند. سن نیز با میزان آشنایی و استفاده از هوش مصنوعی ارتباط دارد. بر اساس نتایج نظرسنجی، ۱۹.۵ درصد جوانان، ۳۷.۲ درصد میانسالان و ۶۰.۱ درصد سالمندان اعلام کرده‌اند که با این ابزارها آشنایی ندارند.
همچنین حدود یک‌چهارم جوانان گفته‌اند عمدتاً از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند. سطح تحصیلات نیز از دیگر عوامل مرتبط با میزان آشنایی و استفاده از این فناوری است. میزان آشنایی با ابزارهای هوش مصنوعی در میان افراد دارای تحصیلات زیر دیپلم ۴۲.۸ درصد، افراد دارای مدرک دیپلم ۶۸.۸ درصد و افراد دارای تحصیلات دانشگاهی ۸۵ درصد گزارش شده است.
همچنین میزان استفاده از این ابزارها در این سه گروه به‌ترتیب ۱۷.۶، ۴۰.۵ و ۶۲.۱ درصد است؛ ارقامی که از افزایش استفاده از هوش مصنوعی هم‌زمان با ارتقای سطح تحصیلات حکایت دارد. شکاف شهری و روستایی در استفاده از هوش مصنوعی محل سکونت نیز در میزان استفاده از هوش مصنوعی نقش دارد. بر اساس نتایج نظرسنجی، میزان استفاده از این فناوری در میان ساکنان مراکز استان‌ها ۵۰.۸ درصد، شهرهای تابعه ۴۲.۲ درصد و روستاها ۲۴.۲ درصد است.
همچنین ۴۷.۶ درصد روستاییان اعلام کرده‌اند که با ابزارهای هوش مصنوعی آشنایی ندارند که از فاصله میان مناطق شهری و روستایی در دسترسی به دانش و کاربرد این فناوری حکایت دارد. در میان گروه‌های شغلی نیز بیشترین میزان استفاده از هوش مصنوعی به شاغلان بخش خصوصی اختصاص دارد؛ به‌طوری که ۵۹.۶ درصد افراد این گروه از ابزارهای یادشده استفاده می‌کنند. چت‌جی‌پی‌تی؛ پرکاربردترین ابزار خارجی در میان ابزارهای خارجی هوش مصنوعی، چت‌جی‌پی‌تی بیشترین میزان استفاده را دارد.
۷۸.۶ درصد کاربران هوش مصنوعی اعلام کرده‌اند که بیشتر از این ابزار استفاده می‌کنند. در بررسی سهم این ابزارها در کل جامعه نیز ۵۸.۳ درصد پاسخگویان گفته‌اند از هوش مصنوعی استفاده نمی‌کنند، در حالی که ۳۲.۸ درصد بیشتر از چت‌جی‌پی‌تی استفاده می‌کنند و ۷.۹ درصد به سراغ سایر ابزارها می‌روند. مهارت‌آموزی و فعالیت‌های شغلی؛ مهمترین کاربردها نتایج نظرسنجی درباره کاربردهای هوش مصنوعی نشان می‌دهد مهارت‌آموزی با ۳۰.۵ درصد و فعالیت‌های شغلی با ۲۸.۹ درصد، از مهمترین اهداف استفاده از این فناوری هستند.
مشاوره‌های پزشکی و حقوقی با ۲۰.۷ درصد و پژوهش و فعالیت‌های علمی با ۱۹.۲ درصد نیز در رتبه‌های بعدی قرار دارند. الگوی استفاده از هوش مصنوعی در میان زنان و مردان نیز متفاوت است. زنان بیشتر از مردان از این ابزارها برای مشاوره‌های پزشکی و حقوقی استفاده می‌کنند؛ به‌طوری که این سهم در میان زنان ۲۱.۷ درصد و در میان مردان ۸.۹ درصد است؛ همچنین استفاده از هوش مصنوعی برای مشاوره شخصی و درد دل در میان زنان ۱۵.۲ درصد و در میان مردان ۷.۴ درصد گزارش شده است.
در مقابل، مردان بیشتر از زنان از هوش مصنوعی برای فعالیت‌های شغلی بهره می‌گیرند؛ به‌طوری که این سهم در میان مردان ۲۸.۵ درصد و در میان زنان ۱۶.۷ درصد است. تفاوت در کاربردهای هوش مصنوعی در گروه‌های سنی نیز دیده می‌شود. استفاده از این ابزارها برای مشاوره‌های پزشکی و حقوقی در میان میانسالان ۲۲ درصد و در میان جوانان ۹.۶ درصد گزارش شده است.
سطح تحصیلات نیز با نوع استفاده از این فناوری ارتباط دارد. افراد دارای تحصیلات دانشگاهی در مقایسه با دارندگان مدرک دیپلم، بیشتر از هوش مصنوعی برای پژوهش و فعالیت‌های علمی استفاده می‌کنند؛ به‌طوری که این سهم به‌ترتیب ۱۷.۳ و ۹.۳ درصد است. همچنین استفاده شغلی از هوش مصنوعی در میان افراد دارای تحصیلات دانشگاهی ۲۹.۷ درصد و در میان افراد دارای مدرک دیپلم ۱۳.۵ درصد گزارش شده است.
ارتباط مستقیم میزان درآمد و استفاده از هوش مصنوعی در بررسی ارتباط درآمد با کاربردهای هوش مصنوعی نیز افراد با درآمد ماهانه ۲۰ تا ۴۵ میلیون تومان بیشتر از سایر گروه‌های درآمدی از این فناوری برای پژوهش و فعالیت‌های علمی استفاده می‌کنند. در مقابل، افراد با درآمد بیش از ۴۵ میلیون تومان، سهم بیشتری از استفاده شغلی از هوش مصنوعی دارند. تفاوت‌های شغلی نیز در نوع استفاده از این فناوری مشهود است.
افراد خانه‌دار بیشتر از سایر گروه‌های مورد مقایسه از هوش مصنوعی برای مشاوره‌های پزشکی استفاده می‌کنند؛ به‌طوری که این سهم در میان آنها ۳۱ درصد و در گروه مقایسه ۸.۲ درصد است. در مقابل، شاغلان بخش آزاد بیشتر از این فناوری برای فعالیت‌های شغلی بهره می‌گیرند؛ به‌طوری که سهم استفاده شغلی در این گروه ۳۶.۱ درصد و در گروه مقایسه ۶.۸ درصد گزارش شده است. اعتماد زیاد کاربران به نتایج هوش مصنوعی با وجود نگرانی‌ها درباره صحت و اعتبار پاسخ‌های هوش مصنوعی، بخش قابل توجهی از کاربران به نتایج این فناوری اعتماد دارند.
بر اساس نتایج نظرسنجی، ۷۰.۱ درصد کاربران اعتماد زیاد یا بسیار زیادی به پاسخ‌ها و نتایج هوش مصنوعی دارند. در مقابل، ۲۶.۱ درصد از کاربران اعتماد کمی به نتایج این ابزارها دارند و ۱.۶ درصد نیز اعتماد چندانی به پاسخ‌های آن ندارند. نوع استفاده از هوش مصنوعی نیز با میزان اعتماد کاربران ارتباط دارد.
افرادی که اعتماد کمتری به پاسخ‌های این فناوری دارند یا به آن بی‌اعتماد هستند، بیشتر برای تولید فیلم و تصویر از آن استفاده می‌کنند؛ به‌طوری که این سهم در میان آنها ۱۵.۸ درصد و در میان افراد دارای اعتماد بیشتر ۹.۴ درصد است. در مقابل، افرادی که پاسخ‌های هوش مصنوعی را معتبرتر می‌دانند، بیشتر از این فناوری برای فعالیت‌های علمی استفاده می‌کنند؛ سهم این کاربرد در میان گروه دارای اعتماد بیشتر ۱۶.۷ درصد و در میان گروه دارای اعتماد کمتر ۹.۸ درصد گزارش شده است. تضعیف قدرت تفکر؛ مهمترین نگرانی درباره هوش مصنوعی نگرانی‌های مردم درباره گسترش هوش مصنوعی، ابعاد مختلفی دارد.
از بین رفتن توانایی تفکر و مهارت‌های انسانی با ۳۶.۱ درصد، مهمترین نگرانی مطرح‌شده در این زمینه است؛ پس از آن، ارائه اطلاعات غلط و گمراه‌کننده با ۲۳.۱ درصد، جایگزین شدن هوش مصنوعی با برخی مشاغل با ۱۷.۷ درصد و افشای اطلاعات شخصی با ۱۴.۹ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. مقایسه پاسخ‌ها بر اساس جنسیت نشان می‌دهد مردان بیشتر از زنان نگران ارائه اطلاعات غلط از سوی هوش مصنوعی هستند؛ به‌طوری که این نگرانی در میان مردان ۳۱ درصد و در میان زنان ۱۹.۵ درصد گزارش شده است. در مقابل، زنان بیش از مردان درباره افشای اطلاعات شخصی دغدغه دارند؛ به‌طوری که ۲۰.۱ درصد زنان و ۱۲.۳ درصد مردان این موضوع را از نگرانی‌های خود درباره هوش مصنوعی عنوان کرده‌اند.
در مجموع به نظر می‌رسد نتایج این نظرسنجی تصویری دوگانه از جایگاه هوش مصنوعی در جامعه ارائه می‌دهد؛ از یک سو، این فناوری به ابزاری برای مهارت‌آموزی، فعالیت‌های شغلی، مشاوره و پژوهش تبدیل شده و بخش قابل توجهی از کاربران به نتایج آن اعتماد دارند؛ از سوی دیگر، هنوز بیش از نیمی از جامعه از آن استفاده نمی‌کنند و تفاوت‌های معناداری در میزان آشنایی و بهره‌گیری از آن بر حسب سن، تحصیلات و محل سکونت دیده می‌شود. در کنار این تفاوت‌ها، نگرانی درباره تضعیف قدرت تفکر و مهارت‌های انسانی، اعتبار اطلاعات و امنیت داده‌های شخصی نشان می‌دهد گسترش استفاده از هوش مصنوعی تنها به دسترسی به ابزارها محدود نیست، بلکه به افزایش سواد دیجیتال، توانایی ارزیابی صحت اطلاعات و آگاهی از مخاطرات این فناوری نیز نیاز دارد. به این ترتیب، یافته‌های نظرسنجی بر اهمیت توسعه آگاهی عمومی درباره کاربردها و محدودیت‌های هوش مصنوعی تأکید می‌کند؛ به‌گونه‌ای که بهره‌گیری از فرصت‌های این فناوری با حفظ توانایی تفکر مستقل، رعایت حریم خصوصی و توجه به صحت اطلاعات همراه باشد.
خبرنگاران: زهرا ترابی - فرزانه پیری گزارشگر و تدوینگر: زینب چناری تهران- ایرنا- هوش مصنوعی از چند دهه فعالیت پژوهشی برخوردار است و در سال‌های اخیر با حجم گسترده‌ای از داده‌ها به‌صورت چراغ خاموش بین عموم مردم رواج یافته است. با تمام دغدغه‌های نسل امروز بشر در برابر هوش مصنوعی اما این فناوری بسیاری از چالش‌ها را در حوزه‌های مختلف پزشکی، مهارت‌آموزی، پژوهش و فعالیت‌های اقتصادی حل کرده است و استفاده از آن جزءلاینفک زندگی امروزه است.
