حضرت معصومه(س) چگونه با فرهنگ و زندگی ایرانیان گره خورد؟

یادداشت مهمان، وجیهه تقی‌زاده، خبرنگار حوزه فرهنگ و کتاب: سال‌ها از روزی می‌گذرد که حضرت حضرت فاطمه معصومه(س) پس از سفری که سرانجام آن به شهر قم رسید، در این سرزمین ماندگار شد؛ اما آنچه از این حضور تاریخی بر جای ماند، تنها آرامگاهی برای زیارت نبود. ورود حضرت معصومه(س) به قم، آغاز شکل‌گیری پیوندی عمیق میان یک بانوی خاندان اهل‌بیت(ع) و مردمی بود که در طول قرن‌ها، ارادت خود را در قالب زیارت، نذر، وقف، آیین و حتی جزئی‌ترین جلوه‌های زندگی اجتماعی و فرهنگی نشان داده‌اند.

اکنون در سالروز ورود حضرت معصومه(س) به قم، کتاب «ایرانیان و حضرت معصومه(س)» نوشته محمدحسین شمسایی و منتشرشده در انتشارات به‌نشر، فرصت مناسبی برای بازخوانی همین پیوند تاریخی و فرهنگی است؛ کتابی که می‌کوشد رابطه ایرانیان با حضرت معصومه(س) و آستان ایشان را از زاویه‌ای متفاوت روایت کند. روایتی از پیوند یک بانوی آسمانی با فرهنگ ایرانی گاهی یک شخصیت تاریخی تنها در صفحات کتاب‌ها باقی نمی‌ماند؛ حضورش در حافظه جمعی مردم امتداد پیدا می‌کند، با باورها و آیین‌های آنان گره می‌خورد و حتی در شکل‌گیری شهرها، معماری، ادبیات و سبک زندگی آنان اثر می‌گذارد.

حضرت فاطمه معصومه(س) از جمله شخصیت‌هایی است که حضورش در ایران، چنین پیوند عمیق و ماندگاری را رقم زده است؛ پیوندی که کتاب «ایرانیان و حضرت معصومه(س)» تلاش دارد ابعاد مختلف آن را روایت کند. این کتاب به قلم محمدحسین شمسایی و به همت انتشارات به‌نشر منتشر شده است؛ اثری که به جای محدود شدن به شرح زندگی و فضائل حضرت معصومه(س)، سراغ رابطه دوسویه این بانوی خاندان عصمت و مردم ایران رفته است؛ اینکه ایرانیان در طول قرن‌ها چگونه با حضرت و حرم ایشان ارتباط برقرار کرده‌اند و این ارتباط چه تأثیری بر فرهنگ عمومی آنان گذاشته است.

نویسنده در این اثر از حضور یک شخصیت مقدس در متن یک جامعه سخن می‌گوید؛ حضوری که به مرور زمان، مجموعه‌ای از باورها، رفتارها، آداب و آیین‌ها را پدید آورده و بخشی از فرهنگ مردم را شکل داده است. از همین منظر، حرم حضرت معصومه(س) صرفاً یک مکان زیارتی نیست، بلکه در طول تاریخ به یکی از کانون‌های مهم فرهنگی، اجتماعی و مذهبی شهر قم و جامعه ایرانی تبدیل شده است.

یکی از محورهای مهم کتاب، جایگاه حضرت معصومه(س) در باور مردم درباره شفاعت و کرامت است. روایاتی که درباره فضیلت زیارت ایشان از امام رضا(ع) و امام جواد(ع) نقل شده و پاداش زیارت آن حضرت را بهشت دانسته‌اند، در شکل‌گیری جایگاه این بانوی بزرگوار در میان شیعیان نقش مهمی داشته است.

در فرهنگ عمومی نیز این باور شکل گرفته که توسل به حضرت معصومه(س) تنها به طلب آمرزش و بهره‌مندی از شفاعت در آخرت محدود نمی‌شود؛ بلکه مردم برای گره‌گشایی از زندگی روزمره خود نیز به این آستان پناه آورده‌اند. از ازدواج و فرزنددار شدن گرفته تا یافتن خانه، رفع مشکلات و برآورده شدن حاجات، حرم حضرت معصومه(س) در حافظه و تجربه دینی مردم، مأمنی برای خواستن و توسل بوده است.

نویسنده حتی نمونه‌هایی از شخصیت‌های علمی و فرهنگی را روایت می‌کند که در هنگام مواجهه با دشواری‌های علمی و فکری، به این بارگاه پناه می‌بردند؛ از جمله ملاصدرا که بنا بر روایت کتاب، هنگام درماندگی در حل مسائل علمی به حرم حضرت معصومه(س) می‌رفت و از ایشان یاری می‌جست. حضرت معصومه(س) در فرهنگ و زندگی ایرانیان اما ارادت مردم به این آستان تنها در زیارت و دعا خلاصه نشده است.

نذر و وقف، یکی از نمودهای ماندگار این ارادت در تاریخ حرم حضرت معصومه(س) است. کتاب از گسترش این سنت از قرن ششم به بعد سخن می‌گوید؛ زمانی که مردم و حاکمان بخشی از دارایی خود را برای اداره و آبادانی این آستان اختصاص دادند.

در میان نمونه‌های تاریخی، وقف شاه‌بیگی‌بیگم، همسر شاه اسماعیل صفوی، در سال ۹۲۹ قمری و وقف املاک متعدد در قم و سلطانیه، از نمونه‌های قابل توجه است. همچنین وقف یک حلقه قنات از سوی ناصرالدین‌شاه قاجار و نذر فتحعلی‌شاه برای طلاکاری گنبد حرم، از دیگر نمونه‌هایی است که کتاب به آنها اشاره دارد.

در کنار این موقوفات، نذرهای مردمی نیز بخشی از تاریخ اجتماعی حرم را شکل داده‌اند. از همین رو، نذر را می‌توان یکی از زبان‌های ارادت مردم دانست؛ زبانی که در آن، زائر تنها دریافت‌کننده فیض نیست، بلکه در آبادانی و تداوم حیات یک مکان مقدس نیز خود را سهیم می‌داند.

بخش دیگری از کتاب به آیین‌هایی اختصاص دارد که در گذر زمان در پیوند با حرم شکل گرفته یا استمرار یافته‌اند. مراسم لاله‌گردانی و خطبه‌خوانی، آیین‌های مربوط به جابه‌جایی کشیک خادمان، خدمت در حرم، مراسم عقد، نام‌گذاری و حتی حضور مردم در لحظه تحویل سال، نمونه‌هایی از این پیوند میان حرم و زندگی روزمره ایرانیان است.

در این میان، نوروز و تحویل سال در حرم حضرت معصومه(س) جلوه‌ای قابل تأمل از درهم‌تنیدگی عناصر فرهنگی ایرانی با مناسک مذهبی است. ایرانیان در یکی از کهن‌ترین آیین‌های خود، یعنی نوروز، راهی حرم می‌شوند و آغاز سال نو را در کنار مضجع بانویی از خاندان پیامبر(ص) تجربه می‌کنند.

به این ترتیب، حرم در کنار کارکرد زیارتی خود، به بخشی از تقویم آیینی و حافظه فرهنگی مردم نیز تبدیل شده است. «ایرانیان و حضرت معصومه(س)» حتی از این فراتر می‌رود و حرم را در نسبت با مفهوم پناه و امنیت اجتماعی بررسی می‌کند.

موضوع بست‌نشینی و پناه آوردن افرادی که خود را مظلوم می‌دانستند، از جمله مواردی است که در کتاب مورد توجه قرار گرفته است؛ سنتی که دست‌کم از دوره شاه عباس دوم در ارتباط با این آستان گزارش شده و نشان می‌دهد حرم در برهه‌هایی از تاریخ، فراتر از یک مکان مذهبی، کارکردی اجتماعی نیز پیدا کرده است. تأثیر حضرت معصومه(س) بر فرهنگ ایرانی را می‌توان در زبان و ادبیات نیز مشاهده کرد.

شاعران فارسی‌زبان و عرب‌زبان در طول قرن‌ها درباره فضائل، کرامات و جایگاه آن حضرت سروده‌اند و بخشی از این اشعار در کتیبه‌ها و بخش‌های مختلف حرم به یادگار مانده است. مدح و منقبت، دعوت به زیارت، بیان کرامات و توصیف معنویت مردم از جمله مضامینی است که در این اشعار دیده می‌شود.

گسترش شهر قم با ورود حضرت معصومه(ص) از سوی دیگر، حضور حرم حضرت معصومه(س) تنها فرهنگ مردم را تحت تأثیر قرار نداده، بلکه بر ساختار و گسترش شهر قم نیز اثر گذاشته است. شهری که در ابتدا فاصله‌ای میان آرامگاه حضرت و بافت آن وجود داشت، به تدریج در پیرامون حرم گسترش یافت؛ به گونه‌ای که امروز این بارگاه در مرکز شهر قرار گرفته است.

مهاجرت علویان و سادات و شکل‌گیری مراکز علمی و مذهبی نیز در این روند مؤثر بوده و حرم را به یکی از محورهای اصلی حیات اجتماعی و فرهنگی قم تبدیل کرده است. تاریخ ساخت و توسعه حرم نیز در همین چارچوب قابل خواندن است.

از سایبانی ساده که پس از دفن حضرت بر مزار ایشان ساخته شد تا شکل‌گیری نخستین گنبد و توسعه بنا در دوره‌های مختلف تاریخی، روندی طولانی از ارادت و اهتمام مردم و حاکمان را نشان می‌دهد. دوره صفویه یکی از مهم‌ترین دوره‌های توسعه این آستان بوده و در دوره قاجار نیز اقداماتی مانند طلاکاری گنبد و وقف قنات بر توسعه و رونق حرم افزوده است.

شاید یکی از جذاب‌ترین نکات کتاب، توجه به تأثیر حضرت معصومه(س) در جزئیاتی باشد که در نگاه نخست چندان به چشم نمی‌آیند؛ از نام‌گذاری دختران به نام «معصومه» گرفته تا برگزاری عقد در حرم و حضور خانواده‌ها برای آغاز یک زندگی مشترک در جوار این بارگاه. این جزئیات نشان می‌دهد که پیوند مردم با حضرت معصومه(س) تنها در مناسک رسمی مذهبی خلاصه نمی‌شود، بلکه در لایه‌های مختلف زندگی آنان نیز حضور دارد.

از این منظر، «ایرانیان و حضرت معصومه(س)» را می‌توان روایتی از یک رابطه تاریخی و فرهنگی دانست؛ رابطه‌ای که یک سوی آن مردم ایران با باورها، نذرها، زیارت‌ها و آیین‌هایشان ایستاده‌اند و سوی دیگر آن، حرم بانویی از خاندان اهل‌بیت(ع) که طی قرن‌ها به یکی از مهم‌ترین کانون‌های مذهبی و فرهنگی ایران تبدیل شده است. محمدحسین شمسایی در این کتاب تلاش کرده است نشان دهد که حضور حضرت معصومه(س) در ایران، تنها یک رویداد در تاریخ تشیع نیست؛ بلکه اتفاقی است که در طول قرن‌ها بر فرهنگ عمومی، معماری، شهرسازی، ادبیات، مناسک و حتی انتخاب نام‌ها اثر گذاشته است.

به همین دلیل، خواندن این کتاب می‌تواند برای مخاطبی که می‌خواهد حرم حضرت معصومه(س) را نه فقط به عنوان یک مکان زیارتی، بلکه به عنوان بخشی از تاریخ و فرهنگ مردم ایران بشناسد، تجربه‌ای متفاوت باشد. «ایرانیان و حضرت معصومه(س)» در ۱۲۸ صفحه و در انتشارات به‌نشر، وابسته به آستان قدس رضوی، منتشر شده است؛ کتابی که تلاش می‌کند از خلال روایت باورها و رفتارهای مردم، تصویری از پیوند دیرپای ایرانیان با حضرت معصومه(س) ارائه دهد؛ پیوندی که در گذر زمان نه‌تنها از میان نرفته، بلکه در قالب آیین‌ها، نذرها، زیارت‌ها، ادبیات و زندگی اجتماعی مردم همچنان ادامه دارد.