چرخ‌های کتاب در کوچه‌پس‌کوچه‌های همدان؛ روایتی از تلاش برای عدالت فرهنگی
رشد چشمگیر اعضای کتابخانه‌های سیار همدان به ۹۶۶ نفر با وجود چالش‌هایی چون کمبود امانت کتاب، موانع زیرساختی و تأثیر فضای مجازی روبه‌روست.
با این حال، ماندگاری این مسیر نیازمند توجه به نیازها و چالش‌هایی است که پیش روی کتابخانه‌های سیار قرار دارد؛ چراکه تداوم این طرح می‌تواند آن را از یک اقدام نوپا به ظرفیتی ماندگار برای گسترش فرهنگ مطالعه در مناطق کم‌برخوردار تبدیل کند. در این گزارش، به آخرین وضعیت کتابخانه‌های سیار در همدان، ظرفیت‌ها، چالش‌ها و راه‌های پیش روی این طرح پرداخته‌ایم.
مربی مرکز فرهنگی ادبی هنری سیار در همدان با اشاره به جهش چشمگیر شمار اعضای کتابخانه‌های سیار این شهر از ۵۰ به ۹۶۶ نفر، بیان کرد: با وجود این رشد، سرانه امانت کتاب به‌دلیل تعطیلی مدارس و سلطه فضای مجازی بر ذائقه نوجوانان کاهش پیدا کرده است. علی حمزه هویدا در گفت‌وگو با ایسنا، ضمن معرفی فعالیت‌های این مجموعه، به تشریح وضعیت کنونی کتابخانه‌های سیار تحت پوشش خود پرداخت و از موفقیت‌ها و چالش‌های پیش‌روی این حوزه سخن گفت.
وی با اشاره به اینکه این مرکز با دو دستگاه کتابخانه سیار در سطح شهر همدان و حدود ۷ نقطه از استان به نوجوانان خدمات‌رسانی می‌کند، از افزایش بی‌سابقه اعضا ابراز خرسندی کرد و بیان کرد: آمار اعضای فعال ما در سال ۱۴۰۳ تنها ۵۰ نفر بود، اما این عدد در سال جاری با رشدی قریب به ۱۹ برابری به ۹۶۶ نفر رسیده است. وی ادامه داد: هم‌اکنون به‌طور متوسط ۱۲۰ عضو فعال به‌صورت هفتگی از خدمات متنوعی همچون امانت کتاب، تولید پادکست، کارگاه‌های نقاشی و سایر فعالیت‌های هنری و فرهنگی بهره‌مند می‌شوند.
امانت‌دهی ماهانه ۳۵۰ جلد کتاب این مربی فرهنگی در ادامه با اشاره به آمار امانت کتاب، اظهار کرد: هرچند شمار اعضا افزایش یافته، اما میزان امانت‌دهی در حال حاضر ماهانه حدود ۳۵۰ جلد برآورد می‌شود که با توجه به ظرفیت‌های موجود و تعداد اعضا، رقم مطلوبی نیست. حمزه هویدا مهم‌ترین عامل این مسئله را قطع ارتباط با مدارس به‌دلیل وقوع جنگ در سال گذشته دانست و تصریح کرد: پیش‌تر با حضور منظم در مدارس، تعامل سازنده‌ای با دانش‌آموزان داشتیم که به افزایش چشمگیر امانت کتاب منجر می‌شد، اما متأسفانه از سال گذشته به‌دلیل شرایط جنگی، این دسترسی از بین رفته است که امیدواریم با پایان یافتن این وضعیت، بار دیگر امکان حضور در مدارس فراهم شود تا بتوانیم این عقب‌ماندگی را جبران کنیم.
وی در پاسخ به سؤالی درباره موانع زیرساختی توسعه کتابخانه‌های سیار، به ضعف تجهیزات ناوگان سیار اشاره کرد و گفت: متأسفانه خودروهای ما از نظر زیرساخت‌های داخلی، به‌ویژه قفسه‌بندی استاندارد، نیازمند بازنگری اساسی هستند. این مربی ادامه داد: در شرایط ایده‌آل، نوجوانان باید بتوانند به‌راحتی درون خودرو تردد کرده و با کتاب‌ها ارتباط چشمی و لمسی برقرار کنند، اما این امکان در حال حاضر به‌خوبی مهیا نیست و رفع این نقص، یکی از گام‌های کلیدی برای افزایش جذابیت کتابخانه‌های سیار و جذب مخاطبان جدید محسوب می‌شود.
فضای مجازی؛ رقیب اصلی کتاب این مربی فرهنگی در ادامه با آسیب‌شناسی عمیق‌تر به دلایل بی‌رغبتی نوجوانان به مطالعه اشاره و خاطرنشان کرد: بر اساس برآوردها، حدود ۸۰ درصد از خانواده‌ها و خود نوجوانان، فضای مجازی و بازی‌های رایانه‌ای را عامل اصلی کاهش انگیزه برای کتابخوانی می‌دانند. حمزه هویدا با تاکید بر اینکه در حوزه فرهنگ و تربیت، با یک خلأ جدی در زمینه معرفی کتاب و ایجاد سرگرمی‌های جایگزین مواجه‌ایم که باید به‌سرعت برای آن چاره‌اندیشی کرد، گفت: متأسفانه ما جایگزین مناسبی برای فضای مجازی در حوزه فرهنگی و تربیتی نداریم و این موضوع به یکی از معضلات اساسی تبدیل شده است.
وی با اشاره به راه‌کارهای پیش‌بینی‌شده برای برون‌رفت از این شرایط، افزود: کاهش هزینه‌های عضویت و ارائه کتاب‌های نو و باکیفیت، بخشی از اقدامات ما برای افزایش جذابیت امانت بوده است. این مربی فرهنگی ادامه داد: همچنین برنامه‌های ویژه‌ای در مناسبت‌هایی نظیر هفته کودک و نوجوان و نیز اواخر شهریورماه تدارک دیده‌ایم تا با تولید محتوای فرهنگی پویا و برگزاری رویدادهای تعاملی، گامی مؤثر در جهت تغییر ذائقه مخاطبان برداریم و آن‌ها را از دامن فضای مجازی به سمت کتاب و مطالعه سوق دهیم.
وی در پاسخ به پرسشی درباره شاخص‌های سنجش اثرگذاری، تأکید کرد: مهم‌ترین شاخصی که برای ارزیابی عملکرد خود در نظر گرفته‌ایم، تولید محتوای جذاب و بازخورد مخاطبان نسبت به آن است؛ در واقع ما معتقدیم صرفاً شمارش تعداد اعضا یا آمار امانت کتاب کافی نیست و باید بتوانیم با تولید محتوای اثرگذار، ذائقه نوجوانان را تغییر دهیم و آن‌ها را به مطالعه پایدار ترغیب کنیم. پوشش ۱۵ روستای محروم با کتابخانه سیار روستایی بهار مسئول مرکز فرهنگی هنری کتابخانه سیار روستایی شهرستان بهار، در گفت‌وگو با ایسنا ضمن معرفی فعالیت‌های این مجموعه، به تشریح وضعیت کتابخانه سیار تحت پوشش خود پرداخت و از موفقیت‌ها و چالش‌های پیش‌روی این حوزه سخن گفت.
بهزاد عسگری در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به اینکه کتابخانه سیار روستایی شهرستان بهار، ۱۵ روستا را زیر پوشش دارد و اکثر این روستاها مناطق محروم با امکانات اندک هستند، اظهار کرد: ما در خصوص فعالیت‌های فرهنگی هنری در این روستاها اقداماتی داریم و در مجموع حدود ۶۰۰ نفر عضو این کتابخانه هستند. وی با بیان اینکه برخی از روستاها تنها شش یا هفت دانش‌آموز در تمام پایه‌های ابتدایی دارند، تصریح کرد: با توجه به این موضوع، به طور میانگین، آمار عضویت عدد قابل قبولی محسوب می‌شود.
خودروی فرسوده، مانع اصلی تداوم خدمات وی در ادامه به موانع افزایش سرانه مطالعه اشاره کرد و گفت: اصلی‌ترین مانع، خودروی سیار است که وضعیت مناسبی ندارد؛ این خودرو یک پیکان وانت است و مکرراً خراب می‌شود و در مسیر ما را زمین‌گیر می‌کند. عسگری افزود: اگر خودروی سالمی در اختیار داشته باشیم، می‌توانیم به طور منظم به روستاها سر بزنیم و کتاب‌های بیشتری به دست بچه‌ها برسانیم.
این مسئول فرهنگی در پاسخ به سؤالی درباره موانع زیرساختی توسعه کتابخانه سیار، به کمبود کتاب‌های متناسب با بوم هر منطقه اشاره کرد و افزود: هر روستا زبان و فرهنگ خاص خود را دارد، چه کردی، چه لری، چه ترکی و چه فارسی، اگر کتاب‌های متناسب با زبان هر منطقه و همچنین کتاب‌های مصور بیشتر در اختیار باشد، سرانه امانت کتاب افزایش می‌یابد. عسگری در ادامه تأکید کرد: خودرویی که سالم و استاندارد باشد، قفسه‌بندی مناسب داشته باشد، امکانات و لوازم موردنیاز برای اجرای برنامه‌های فرهنگی را همراه داشته باشد و انواع بازی‌های گروهی و دسته‌جمعی را در خود جای داده باشد، قطعاً می‌تواند به گسترش فعالیت‌ها و استمرار بیشتر کمک کند؛ البته تمهیداتی از سوی مسئولان بالادستی برای این موضوع اندیشیده شده، اما نیاز به تقویت و توسعه بیشتر دارد.
نقش مهم دهیاران و معلمان در استقبال روستاها وی درباره موضوع استقبال روستاها ابراز کرد: بسیاری از روستاها استقبال خوبی دارند، زیرا امکانات فرهنگی و پرورشی در این مناطق بسیار محدود است، اما برخی روستاها ممکن است کمی بی‌رغبت‌تر باشند که این موضوع به فعال بودن دهیار برمی‌گردد. عسگری با اشاره به اینکه در ایام تابستان با دهیاران در ارتباط هستیم، گفت: اگر دهیاری فعال و دغدغه‌مند باشد، استقبال بیشتر می‌شود، همچنین در ایام مدرسه نیز، اگر مدیر یا معلم به فعالیت‌های فوق‌برنامه علاقه‌مند باشد، این موضوع تأثیر مستقیمی بر افزایش رغبت بچه‌ها خواهد داشت.
این مسئول فرهنگی درباره اثربخشی فعالیت‌های کتابخانه سیار خاطرنشان کرد: اکثر کودکانی که از ما کتاب دریافت می‌کنند، مطالعه مستمری دارند. عسگری با اشاره به اینکه کتاب‌های کانون پرورش فکری درجه یک هستند و پس از طی فیلترهای متعدد منتشر می‌شوند و بسیار برای گروه سنی کودکان و نوجوانان مناسب هستند، عنوان کرد: سنجش اثربخشی واقعی این فعالیت‌ها در بلندمدت مشخص می‌شود؛ ما برای یک دهه پیش رو کار می‌کنیم و از جنبه کیفی نیز هنگام مراجعه به روستاها و مدارس، اثرات آن قابل مشاهده است، اما عمق تأثیر واقعی در آینده مشخص خواهد شد، همانطور که بسیاری از چهره‌های شاخص سینما و هنر از کیارستمی تا اکبر عبدی، همگی از کانون پرورش فکری برخاسته‌اند و این روند نیز قطعاً با قدرت بیشتری ادامه پیدا خواهد کرد.
کتابخانه سیار، پل فرهنگی میان کتاب و کودکان محروم کارشناس مسئول اداره کل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان همدان، گفت: کتابخانه سیار در حقیقت پل فرهنگی است میان کتاب و کودکانی که به دلیل فاصله جغرافیایی، امکانات محدود و یا نبودن کتابخانه ثابت، امکان دسترسی آسان و مداوم به کتاب را ندارند. اعظم کیانی در گفت‌وگو با ایسنا، درباره اهمیت کتابخوانی در شکل‌گیری شخصیت کودکان و نوجوانان، بیان کرد: کتابخوانی از مؤثرترین راه‌ها برای شکل‌گیری تدریجی شخصیت کودکان و نوجوانان است.
وی ادامه داد: کودک هنگام خواندن داستان، شعر، زندگی‌نامه و یا کتاب‌های علمی با موقعیت‌ها و شخصیت‌های روبرو می‌شود که ممکن است هیچ وقت در طول زندگی روزمره تجربه نکرده باشد. این مقام مسئول با اشاره به اینکه کودک و نوجوان از طریق همزادپنداری با شخصیت‌های داستان، احساساتی مثل دوستی، مسئولیت‌پذیری، شجاعت، همکاری، صبوری، درک متقابل، امید و همدلی را بهتر درک می‌کنند، اظهار کرد: ما در کانون پرورش فکری معتقدیم که کتاب فقط ابزار اطلاعات نیست، بلکه کتاب فرصتی برای گفتگو با کودک و شناخت خود و جهان پیرامون است.
کتاب و نقش آن در پرورش مهارت‌های فکری وی با بیان اینکه کودکی که به طور مداوم کتاب می‌خواند، معمولاً دایره واژگان گسترده‌تر، قدرت بیان بهتر، تحلیل مناسب‌تر و توان بیشتری برای شناخت و بیان احساسات خودش پیدا می‌کند، خاطرنشان کرد: همچنین کتاب می‌تواند به او کمک کند تا در مواجهه با تفاوت‌های فرهنگی، اجتماعی و فردی، نگرش پذیراتر و انسانی‌تری داشته باشد. این کارشناس مسئول درباره نقش کتاب در پرورش مهارت‌های فکری، بیان کرد: کتابخوانی فعال، یعنی خواندنی که با گفتگو، پرسش، تحلیل و فعالیت همراه باشد که مهارت‌های فکری متعددی را در کودک و نوجوان پرورش می‌دهد.
کیانی ادامه داد: کودک در جریان خواندن داستان یاد می‌گیرد که روابط علت و معلولی را تشخیص دهد و از خودش می‌پرسد چرا این شخصیت چنین تصمیمی گرفت؟ حالا نتیجه انتخاب او چه می‌شود؟
آیا راه بهتری برای حل این مسئله وجود دارد؟ وی در پاسخ به سؤالی درباره ابزارهای دیجیتال، تصریح کرد: نگاه ما به فناوری، تقابلی و حذف‌کننده نیست، بلکه باید استفاده آگاهانه و متعادل از آن را به کودکان آموزش دهیم.
وی افزود: کتابخوانی تجربه‌ای عمیق‌تر از دریافت سریع محتوا در فضای دیجیتال است و تمرکز، تخیل و تحلیل را افزایش می‌دهد. کیانی تأکید کرد: بسیاری از محتواهای دیجیتال به دلیل سرعت و تنوع بالا، فرصت تمرکز را کاهش می‌دهند و بهترین رویکرد، قرار دادن کتاب در کنار فناوری است؛ کتاب محور اندیشیدن عمیق و ابزار دیجیتال مکملی برای جستجو و آفرینش است.
فعالیت ۲ کتابخانه سیار در همدان؛ برنامه توسعه به ۶ دستگاه مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان همدان با اشاره به اینکه در حال حاضر دو کتابخانه سیار در شهرستان‌های همدان و اسدآباد فعال هستند، گفت: با اضافه شدن چهار خودروی جدید، تعداد کتابخانه‌های سیار به شش عدد و نقاط خدمت به حدود ۵۰ نقطه خواهد رسید. مهدی کریمی در گفت‌وگو با ایسنا، درباره وضعیت کتابخانه‌های سیار این استان، بیان کرد: در حال حاضر کتابخانه سیار همدان، شش منطقه محروم شهرستان و فاقد مرکز فرهنگی را پوشش می‌دهد و کتابخانه سیار اسدآباد نیز پنج نقطه خدمت را تحت پوشش دارد.
وی با اشاره به اینکه برای افزایش نقاط هدف در همدان، افزایش تعداد خودروها مطلوب به نظر می‌رسد، بیان کرد: در حال حاضر چهار شهرستان تویسرکان، رزن، فامنین و ملایر خودرو خریداری شده است؛ همچنین کتابخانه سیار ملایر در آستانه افتتاح می‌باشد و سه خودروی دیگر منتظر اعتبار جهت تجهیز هستند که با اضافه شدن این تعداد خودرو به ناوگان کتابخانه‌های سیار، تعداد کتابخانه‌های سیار به ۶ عدد و نقاط خدمت در حدود ۵۰ نقطه خواهد بود. مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان همدان در ادامه با اشاره به اینکه اقدام دیگر این است که سعی می‌شود به صورت گردشی نقاط خدمت محروم تغییر یابد تا همه جامعه هدف بتوانند از این کتابخانه به نحو مطلوب استفاده نمایند، خاطرنشان کرد: معیار انتخاب روستاها برای اعزام کتابخانه، دسترسی به مراکز فرهنگی، میزان محرومیت، جمعیت و میزان فاصله تا کتابخانه‌های دیگر است.
کریمی در خصوص گروه‌های هدف گفت: با توجه به عمومی بودن کتابخانه، کلیه اقشار و رده‌های سنی مخاطب هستند اما هدف عمده این کتابخانه‌ها، کودکان و نوجوانان هستند. وی ادامه داد: اما اقشار دیگر نظیر زنان خانه‌دار نیز در برنامه کاری قرار دارند، همچنین کتاب‌های کودک و نوجوان بیشترین درصد توزیع را در این روستاها دارند.
این مقام مسئول درباره برنامه‌های فرهنگی کتابخانه‌های سیار بیان کرد: غیر از امانت کتاب، برنامه‌های فرهنگی دیگری مانند برگزاری مسابقات دوره‌ای، حضور در رویدادهای مختلف نظیر تجمعات شبانه یا مراسم‌های ملی و مذهبی، معرفی کتاب، قصه‌گویی، شعرخوانی و... اجرا می‌شود.
مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان همدان تصریح کرد: همچنین برنامه ویژه کاروان دوستی با کتاب، شرکت در مسابقات انگیزشی، کتابدار افتخاری کودک و نوجوانان و... برای کودکان و نوجوانان روستایی در نظر گرفته شده است.
کریمی درباره چالش‌های مسیر رفت‌وآمد به روستاها نیز بیان کرد: مهم‌ترین چالش‌ها شامل هزینه سوخت و تعمیرات، مشکل هماهنگی با روستاها و تغییر برنامه و دسترسی محدود به اینترنت و ارتباطات است. وی با اشاره به اینکه در استان همدان روستای صعب‌العبور به معنای حقیقی وجود ندارد، گفت: اما در فصل زمستان و به دلیل محدودیت، عبور و مرور ممکن است مخاطراتی را به همراه داشته باشد که روزانه پیش‌بینی هواشناسی در اختیار افراد قرار می‌گیرد.
این مقام مسئول با بیان اینکه هر کتابخانه دارای نیروی کتابدار-راننده است، اظهار کرد: بودجه و حقوق در این خصوص از طریق نهاد کتابخانه‌های عمومی تأمین می‌شود؛ همچنین خرید خودرو از طریق بودجه تملک دارایی، محل نیم درصد یا خیرین تأمین می‌شود و تجهیز کتابخانه نیز برعهده نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور و بودجه تعمیر و تجهیزی است که از طریق کمیته‌های برنامه‌ریزی اختصاص پیدا می‌کند. مدیرکل کتابخانه‌های عمومی استان همدان درباره بازخورد اهالی روستاها از این طرح، گفت: خوشبختانه استقبال بسیار خوبی از این طرح شده و میانگین تعداد اعضای ثبت‌نامی در هر روستا حدود ۶۰ نفر است.
کریمی با تاکید بر اینکه دهیاری‌ها وظیفه اطلاع‌رسانی در روستا و همچنین هماهنگی‌های اولیه در خصوص محل استقرار کتابخانه‌های سیار را دارند، بیان کرد: مدارس نیز هماهنگی‌های خوب و مناسبی را در این خصوص با کتابخانه‌های سیار دارند. وی با اشاره به اینکه کتابخانه‌های سیار به روستاهای فاقد مدرسه نیز سر می‌زنند، ابراز کرد: رویکرد ما سر زدن به روستاهایی است که محروم هستند و دسترسی به مراکز فرهنگی برای آنان سخت است که با برنامه‌ریزی انجام شده، تلاش می‌کنیم تا عدالت فرهنگی را در تمام نقاط استان برقرار کنیم.
کتابخانه‌های سیار امروزه بیش از یک وسیله، نماد اراده‌ای جمعی برای رساندن کتاب به هر جایی است که تشنهٔ دانایی است. آنچه در این گزارش مرور شد، نشان می‌دهد که این طرحِ نوپا، با وجود عمر کوتاه خود، توانسته است لبخند مطالعه را به روستاها و مناطق محروم استان هدیه کند و عدالت فرهنگی را از یک شعار به یک خدمت روزمره تبدیل کند.
با این حال، تداوم این مسیرِ امیدبخش، به رفع چالش‌هایی چون خودروهای فرسوده، کمبود کتاب‌های متناسب با فرهنگ هر منطقه و سلطه فضای مجازی بر ذائقهٔ نوجوانان وابسته است. حمایت از ناوگان، تأمین منابع به‌روز و توانمندسازی نیروی انسانی، می‌تواند این چرخ‌های کتاب‌گرد را به نبض تپندهٔ تحولی ماندگار در فرهنگ استان تبدیل کند و بذر شکوفایی را در دلِ کوچه‌پس‌کوچه‌های دورافتاده بپروراند.
