خودروهای پرنده؛ رؤیایی که به واقعیت نزدیک‌تر شده اما هنوز در ترافیک آسمان گیر کرده است

ایکس‌پنگ، ای‌هنگ و جوبی با توسعه نسل جدید خودروهای پرنده و تاکسی‌های هوایی برقی، درحال نزدیک‌کردن این فناوری به مرحله بهره‌برداری تجاری هستند. از ایکس‌پنگ چین تا جوبی آمریکا، نسل جدید وسایل نقلیه برقی عمودپرواز در حال عبور از مرحله نمونه‌های آزمایشی است.

باتری‌های پیشرفته‌تر، سامانه‌های کنترل پرواز هوشمند و طراحی‌های ترکیبی، امکان جابه‌جایی هوایی در مسیرهای کوتاه را جدی‌تر از گذشته کرده‌اند؛ اما ایمنی، هزینه، محدودیت باتری و مدیریت ترافیک هوایی همچنان موانعی اساسی هستند. حتی ممکن است آینده این فناوری نه در اختیار همه مردم، بلکه محدود به تاکسی‌های هوایی و مسیرهای کنترل‌شده باقی بماند.

خودروهای پرنده دیگر فقط متعلق به فیلم‌های علمی‌تخیلی نیستند ایده خودرویی که بتواند از خیابان جدا شود و مانند هواپیما به مقصد برسد، دهه‌هاست در ذهن مهندسان و علاقه‌مندان صنعت حمل‌ونقل وجود دارد. بااین‌حال، در سال‌های اخیر پیشرفت باتری‌ها، موتورهای الکتریکی، سامانه‌های کنترل دیجیتال و هوش مصنوعی باعث شده است این ایده از مرحله طرح‌های مفهومی به آزمایش‌های پروازی و حتی برخی عملیات تجاری محدود برسد.

البته اصطلاح «خودروی پرنده» همیشه دقیق نیست. بسیاری از محصولاتی که امروز با این عنوان معرفی می‌شوند، در واقع هواگردهای برقی با قابلیت برخاست و فرود عمودی یا eVTOL هستند.

این وسایل می‌توانند بدون باند فرودگاه بلند شوند و فرود بیایند، اما لزوماً قابلیت حرکت در خیابان را ندارند. برخی شرکت‌ها مسیر متفاوتی را دنبال می‌کنند: ترکیب یک خودروی زمینی با یک هواگرد جداشونده.

این راهکار می‌تواند بخشی از مشکل زیرساخت را حل کند، زیرا کاربر برای رانندگی روزمره از خودرو استفاده می‌کند و در صورت نیاز، بخش پرنده را به کار می‌گیرد. درحال‌حاضر، سه نمونه از شرکت‌های فعال در این حوزه، یعنی ایکس‌پنگ، ای‌هنگ و جوبی، نشان می‌دهند که صنعت خودروهای پرنده در مسیرهای متفاوتی درحال پیشرفت است.

ایکس‌پنگ؛ ترکیب خودرو و هواگرد در یک محصول ماژولار شرکت چینی ایکس‌پنگ که بیشتر با خودروهای برقی خود شناخته می‌شود، از طریق زیرمجموعه پرنده خود، آریج (Aridge)، پروژه‌ای با نام «ناو هواپیمابر زمینی» یا Land Aircraft Carrier را توسعه داده است. این محصول از دو بخش تشکیل می‌شود: یک وسیله زمینی شش‌چرخ که نقش حامل را دارد و یک هواگرد برقی دو‌نفره که درون بخش زمینی جای می‌گیرد.

هواگرد از حامل جدا می‌شود، به‌صورت عمودی پرواز می‌کند و پس از فرود دوباره در آن قرار می‌گیرد. مزیت اصلی این طراحی آن است که کاربر برای سفرهای عادی به یک خودروی زمینی وابسته به باند یا فرودگاه نیاز ندارد.

در عین حال، برخلاف تصور رایج از خودروهای پرنده، قرار نیست تمام اجزای خودرو هنگام رانندگی روی زمین دائماً درگیر پرواز باشند. آریج در نوامبر ۲۰۲۵ نخستین نمونه‌های خط تولید آزمایشی خود را معرفی کرد.

در آگوست ۲۰۲۶ نیز شرکت اعلام کرد هزارمین مجموعه پیشرانه الکتریکی مربوط به این پروژه از خط تولید خارج شده است. این اعداد نشان‌دهنده پیشرفت صنعتی هستند، اما به‌معنای تولید هزار دستگاه هواگرد آماده تحویل یا دریافت تمام مجوزهای لازم برای استفاده عمومی نیستند.

ایکس‌پنگ پیش‌تر هدف تولید انبوه و تحویل این محصول در سال ۲۰۲۶ را مطرح کرده بود، اما زمان‌بندی تولید نهایی به تکمیل آزمون‌ها و تأییدیه‌های هوانوردی وابسته است. در ژوئیه ۲۰۲۶، آریج در فهرست اولیه شرکت‌های واجد شرایط برای تسهیل فرایند تأیید صلاحیت پروازی در چین قرار گرفت؛ این اقدام یک گام نظارتی مهم است، نه جایگزین گواهینامه نهایی هواگرد.

ای‌هنگ؛ نزدیک‌ترین نمونه به خدمات پروازی تجاری بدون خلبان اگر ایکس‌پنگ روی ترکیب خودرو و هواگرد تمرکز کرده، شرکت چینی ای‌هنگ (EHang) رویکرد متفاوتی دارد. مدل EH216-S یک هواگرد برقی دونفره با چندین روتور است که برای پرواز خودکار و جابه‌جایی کوتاه‌برد طراحی شده است.

این وسیله برخلاف هواپیماهای معمولی به خلبان داخل کابین وابسته نیست. سامانه کنترل پرواز، مسیر و عملکرد موتورهای متعدد را مدیریت می‌کند.

حذف خلبان می‌تواند هزینه عملیاتی را کاهش دهد، اما هم‌زمان وابستگی بیشتری به نرم‌افزار، ارتباطات، حسگرها و سامانه‌های ایمنی ایجاد می‌کند. ای‌هنگ در سال ۲۰۲۳ گواهینامه نوع هواگرد EH216-S را از سازمان هوانوردی غیرنظامی چین دریافت کرد.

در مارس ۲۰۲۵ نیز شرکت اعلام کرد که دو اپراتور وابسته به آن مجوزهای لازم برای انجام برخی پروازهای تجاری بدون خلبان را دریافت کرده‌اند. این مجوزها امکان ارائه خدمات محدود گردشگری هوایی و پروازهای کوتاه را فراهم کردند.

در آگوست ۲۰۲۶، این شرکت نخستین پرواز عمومی EH216-S را در هنگ‌کنگ، در چارچوب یک برنامه آزمایشی و نظارتی، انجام داد. نکته مهم این است که مجوز پرواز در مسیر مشخص و شرایط کنترل‌شده، به‌معنای اجازه پرواز آزادانه در تمام شهر نیست.

ای‌هنگ یکی از پیشرفته‌ترین نمونه‌های عملیاتی این صنعت محسوب می‌شود، اما گسترش آن به شبکه حمل‌ونقل شهری همچنان به زیرساخت، مقررات و مدیریت ترافیک هوایی وابسته است. جوبی؛ تاکسی هوایی با تمرکز بر ایمنی و گواهینامه‌های هوانوردی در آمریکا، جوبی ایویشن (Joby Aviation) یکی از شرکت‌های مهم در مسیر تجاری‌سازی تاکسی‌های هوایی برقی است.

هواگرد S4 این شرکت برای حمل مسافر طراحی شده و از چندین روتور الکتریکی استفاده می‌کند که قابلیت برخاست عمودی و سپس پرواز افقی را فراهم می‌کنند. مزیت این ساختار، امکان استفاده از نقاط کوچک‌تر برای برخاست و فرود، در مقایسه با هواپیماهای معمولی است.

جوبی همچنین بر کاهش صدای پرواز و استفاده از این هواگردها برای مسیرهایی مانند اتصال فرودگاه به مرکز شهر تأکید دارد. اما تفاوت مهم بازار آمریکا با نمونه‌های چینی، مسیر تأییدیه‌های سازمان هوانوردی فدرال آمریکا (FAA) است.

جوبی در مارس ۲۰۲۶ اعلام کرد که نخستین هواگرد منطبق با الزامات آزمون نهایی تأیید نوع را به پرواز درآورده است. طبق گزارش‌های منتشرشده تا سپتامبر ۲۰۲۶، شرکت همچنان در مرحله پنجم و نهایی فرایند تأیید نوع قرار داشت.

این مرحله شامل آزمون‌های رسمی برای اثبات انطباق هواگرد با الزامات ایمنی است. پرواز آزمایشی موفق یا نمایش عمومی، به‌تنهایی به معنای دریافت گواهینامه نهایی نیست.

نمونه جوبی نشان می‌دهد که حتی شرکت‌هایی با سرمایه‌گذاری گسترده و تجربه پروازی قابل‌توجه، برای ورود به بازار حمل‌ونقل مسافر باید فرایندی طولانی را طی کنند. فناوری‌های جدید چگونه خودروهای پرنده را عملی‌تر می‌کنند؟

پیشرفت این صنعت تنها به طراحی بدنه یا افزایش تعداد موتورهای الکتریکی محدود نیست. سه حوزه فناوری نقش تعیین‌کننده‌ای در آینده آن دارند.

نخست، باتری‌ها هستند. برخاست عمودی به توان بسیار زیادی نیاز دارد و همین موضوع باعث می‌شود نسبت انرژی ذخیره‌شده به وزن باتری اهمیت بیشتری از خودروهای زمینی داشته باشد.

باتری سنگین‌تر می‌تواند ظرفیت حمل مسافر یا برد پروازی را کاهش دهد. پژوهش روی باتری‌های نیمه‌جامد و حالت‌جامد با هدف افزایش چگالی انرژی و بهبود ایمنی ادامه دارد.

بااین‌حال، نتایج آزمایشگاهی یا یک پرواز آزمایشی طولانی، هنوز به‌معنای تولید انبوه باتری مناسب برای ناوگان تجاری نیست. دوم، معماری پیشرانه است.

برخی هواگردها از چندین روتور مستقل برای برخاست و فرود عمودی استفاده می‌کنند و در بعضی طراحی‌ها، ملخ‌های جداگانه برای پرواز افقی وجود دارد. این معماری موسوم به lift-and-cruise می‌تواند بازده پرواز افقی را بهبود دهد، اما وزن و پیچیدگی سیستم را افزایش می‌دهد.

در مقابل، هواگردهای چندروتوره ساختار ساده‌تری دارند، ولی معمولاً برای مسیرهای کوتاه مناسب‌ترند. سوم، کنترل پرواز خودکار و مدیریت هوشمند مسیر است.

سامانه‌های کنترل باید بتوانند خرابی یک موتور، تغییر ناگهانی شرایط جوی، خطای حسگر یا قطع ارتباط را تشخیص و واکنش ایمن نشان دهند. این مسئله برای هواگردهای بدون خلبان اهمیت ویژه‌ای دارد.

هوش مصنوعی می‌تواند در بهینه‌سازی مسیر و تشخیص موانع کمک کند، اما جایگزین اثبات ایمنی و تأییدیه‌های هوانوردی نیست. چرا هنوز نمی‌توان انتظار داشت همه مردم با خودروهای پرنده رفت‌وآمد کنند؟

مهم‌ترین مانع، صرفاً ساخت یک وسیله پرنده نیست؛ بلکه ایجاد یک سامانه حمل‌ونقل کامل است. در شهرهای پرتراکم، صدها یا هزاران وسیله پرنده باید بتوانند بدون برخورد با یکدیگر، ساختمان‌ها، پهپادها و هواگردهای دیگر حرکت کنند.

این کار به شبکه‌ای از مسیرهای تعریف‌شده، سامانه‌های کنترل ترافیک هوایی، ارتباطات پایدار و نقاط مجاز برخاست و فرود نیاز دارد. حتی اگر هر وسیله به‌تنهایی ایمن باشد، افزایش تعداد آن‌ها می‌تواند ریسک کل شبکه را بالا ببرد.

موضوع دیگر، خطر سقوط است. خرابی یک خودروی زمینی معمولاً در همان سطح جاده رخ می‌دهد؛ اما سقوط هواگرد در محیط شهری ممکن است برای سرنشینان و افراد روی زمین پیامدهای جدی داشته باشد.

به همین دلیل، استانداردهای ایمنی، افزونگی سامانه‌ها و مدیریت شرایط اضطراری در این صنعت اهمیت حیاتی دارند. هزینه نیز مسئله‌ای اساسی است.

هواگرد برقی علاوه‌بر باتری و موتور، به سازه سبک، تجهیزات هوانوردی، نگهداری تخصصی، بیمه و تأییدیه‌های سخت‌گیرانه نیاز دارد. در نتیجه، حتی پس از آغاز خدمات تجاری، احتمال دارد تاکسی‌های هوایی در ابتدا برای مسیرهای ویژه، مسافران پردرآمد، گردشگری یا خدمات اضطراری مناسب‌تر باشند تا حمل‌ونقل روزمره عموم مردم.

چرا ایلان ماسک زمانی با ایده خودروهای پرنده مخالف بود؟ جالب آنکه ایلان ماسک، که امروز با فناوری‌های پروازی و رانشگرهای رودستر جدید توجه زیادی جلب کرده، سال‌ها پیش نسبت به ایده فراگیر شدن خودروهای پرنده بدبین بود.

او در گفت‌وگویی با Vanity Fair در سال ۲۰۱۴ گفت اگر آسمان پر از خودروهای پرنده شود، منظره شهرها تغییر می‌کند، سروصدا افزایش می‌یابد و احتمال سقوط چیزی روی سر مردم بیشتر می‌شود. ماسک در همان گفت‌وگو به این نکته اشاره کرد که بخش زیادی از ترافیک در گلوگاه‌های مشخص جاده‌ای رخ می‌دهد و توسعه تونل‌ها می‌تواند راه‌حل مؤثرتری برای این مشکل باشد.

این دیدگاه هنوز هم یک پرسش مهم را مطرح می‌کند: آیا انتقال ترافیک از سطح زمین به آسمان، واقعاً مشکل را حل می‌کند یا فقط نوع جدیدی از ازدحام را به وجود می‌آورد؟ آینده خودروهای پرنده؛ پیشرفت قطعی، فراگیری نامشخص روند توسعه خودروهای پرنده و تاکسی‌های هوایی متوقف نشده است.

ایکس‌پنگ درحال صنعتی‌سازی یک محصول ماژولار است، ای‌هنگ به خدمات محدود تجاری رسیده و جوبی مراحل نهایی تأییدیه‌های هوانوردی را دنبال می‌کند. این پیشرفت‌ها نشان می‌دهند که حمل‌ونقل هوایی برقی در مسیر تبدیل شدن به بخشی از صنعت حمل‌ونقل قرار گرفته است.

بااین‌حال، پیشرفت فناوری را نباید با فراگیر شدن آن یکسان دانست. ممکن است در آینده، تاکسی‌های هوایی در مسیرهای مشخص میان فرودگاه‌ها، مراکز تجاری و مناطق پرتردد فعالیت کنند، بی‌آنکه هر خانواده یک خودروی پرنده شخصی داشته باشد.

حتی این احتمال هم وجود دارد که خودروهای پرنده شخصی هرگز به اندازه خودروهای زمینی فراگیر نشوند؛ نه به دلیل ناتوانی مهندسان در ساخت آن‌ها، بلکه به‌دلیل هزینه، مقررات، خطر سقوط و محدودیت ظرفیت آسمان شهرها. شاید آینده واقع‌بینانه این فناوری، نه جهانی پر از خودروهای پرنده در هر ارتفاع، بلکه شبکه‌ای محدود و هوشمند از هواگردهای برقی باشد که در مسیرهای مشخص و تحت کنترل دقیق فعالیت می‌کنند.

این آینده به‌اندازه تصاویر علمی‌تخیلی هیجان‌انگیز نیست، اما احتمالاً به واقعیت نزدیک‌تر است.