چگونه بدون آسیب زدن به مهارت‌های فکری از هوش مصنوعی استفاده کنیم؟

واگذاری بی‌رویه فعالیت‌های فکری به هوش مصنوعی به زوال تدریجی مهارت‌ها می‌انجامد، اما با کند کردن آهنگ کار و هدایت آگاهانه می‌توان ذهن را پویا نگه داشت. فرارو- در بحبوحه رواج سرسام‌آور چت‌بات‌ها و فناوری‌های مولد، نگرانی‌ها پیرامون تحلیل رفتن تفکر انتقادی، افت مهارت نویسندگی و تضعیف حافظه سبب شده دانشمندان راهکارهایی عملی برای بهره‌گیری هوشمندانه از این ابزارها ارائه دهند.

به نقل از وکس، برای بسیاری از کاربران، تجربه نخستین مواجهه با ابزارهای هوش مصنوعی حسی شگفت‌انگیز پدید می‌آورد. این فناوری حس کارآمدی، اعتمادبه‌نفس بالا و حتی تصوری از باهوش‌تر شدن به فرد می‌بخشد.

با این حال، با گذشت زمان نشانه‌هایی از خماری و فرسودگی ادراکی نمایان می‌شود. بسیاری حس می‌کنند حافظه‌شان تحلیل رفته، مهارت‌های پایه‌ای مانند نگارش یا برنامه‌نویسی تیزی سابق را ندارند و اتخاذ تصمیم‌های پیچیده یا حل مسئله بدون دستیار دیجیتال دشوارتر شده است.

سوزت بروکس، مدیر بازاریابی، با اعتراف به اینکه واگذاری نگارش ایمیل‌ها به هوش مصنوعی توان تفکر تحلیلی و بازیابی اطلاعات را در او فرسوده، نمونه‌ای از قربانیان این تله فناوری است. از دیدگاه علوم اعصاب، سپردن بخش‌هایی از تلاش ذهنی به یک ابزار بیرونی، «تخلیه بار شناختی» نام دارد.

اگر تا پیش از این استفاده از ماشین‌حساب یا تقویم‌های جیبی نوعی تخلیه شناختی به حساب می‌آمد، چت‌بات‌های پیشرفته اکنون نوشتن مقالات پژوهشی و تنظیم کنفرانس‌ها را انجام می‌دهند؛ رخدادی که پیش‌تر نمونه‌ای نداشته است. تخلیه بار شناختی به خودی خود زیان‌بار نیست و بشر به کمک آن بهره‌وری خود را گسترش داده است، اما افراط در برون‌سپاری فرآیندهای عالی مغز، پدیده‌ای خطرناک به نام «مهارت‌زدایی» را رقم می‌زند.

مهارت‌زدایی تفکر نقادانه، خلاقیت و پویایی حافظه کاری را مخدوش ساخته و فرد را به ابزار وابسته می‌کند. نگرانی از این عارضه در میان نسل جوان به اوج رسیده است.

پژوهش مرکز پیو نشان می‌دهد ۳۷ درصد از افراد زیر ۳۰ سال تأثیر هوش مصنوعی بر رشد فردی خود را مخرب می‌دانند. با این وجود، تمایل غریزی مغز برای پیمودن کم‌اصطکاک‌ترین مسیر باعث می‌شود افراد همچنان تسلیم آسانی این ابزارها شوند.

به گفته پروفسور دانیل ویلینگهام، روان‌شناس دانشگاه ویرجینیا، مغز انسان ذاتاً برای صرفه‌جویی در انرژی طراحی شده و تفکر را تنها هنگام بروز بحران به خدمت می‌گیرد؛ وسوسه‌ای که هوش مصنوعی آن را به‌شدت تقویت می‌کند. این بحران در حال حاضر در محیط‌های آکادمیک و مدارس نیز خودنمایی می‌کند.

برون‌سپاری فرآیند حل مسئله سود کوتاه‌مدت پدید می‌آورد اما پایه تفکر مستقل را می‌فرساید. اگرچه تخلیه بار شناختی حافظه ما را وسعت می‌بخشد، اما واگذاری مدارهای اصلی تحلیل به ماشین، آسیب‌پذیری شدیدی در عملکردهای حیاتی پدید می‌آورد.

پروفسور بروک مک‌نامارا از دانشگاه پردو در مقاله‌ای با عنوان «آیا هوش مصنوعی ما را کندذهن می‌کند؟» یادآوری می‌کند از آنجا که خروجی فناوری بسیار باکیفیت است، کاربران دچار توهم مهارت می‌شوند و پی به فرسایش توانایی درونی خود نمی‌برند. برای مهار این آسیب، صاحب‌نظران اصولی راهبردی را پیشنهاد می‌کنند: ۱.

هوشمندی در گزینش وظایف واگذارشده انتقال کورکورانه هر کار به الگوریتم‌ها بزرگ‌ترین خطا است. آنجلی سینگ، پژوهشگر تعامل انسان و ماشین، تأکید دارد نگارش متون یکی از محورهایی است که نباید کاملاً به هوش مصنوعی سپرده شود؛ زیرا تفکر اصیل در فرآیند نگارش شکل می‌گیرد.

در حقیقت، پژوهشگران مؤسسه ام‌آی‌تی دریافتند هوش مصنوعی بیش از همه زمانی سودمند واقع می‌شود که فرد خود در آن حوزه از تسلط و تجربه کافی برخوردار باشد. همچنین مطالعه کالج میدلبری نشان داد کاربرانی که از هوش مصنوعی برای توسعه دیدگاه‌های شخصی خود استفاده می‌کنند، نتایجی بسیار بهتر از کاربرانی می‌گیرند که کار را کاملاً به سیستم می‌سپارند.

۲. بازتعریف نقش هوش مصنوعی در مقام یک مربی بسیاری از کاربران با طرح پرسش‌های کلی، با کوهی از پاسخ‌های آماده روبه‌رو می‌شوند که فرصت اندیشیدن را می‌سوزاند.

به توصیه کارشناسان، باید با فعال‌سازی دستورالعمل‌های سفارشی از سامانه‌های هوشمند خواست تا به جای ارائه پاسخ نهایی، مانند یک استاد راهنما عمل کنند؛ یعنی با طرح پرسش‌های متقابل و به چالش کشیدن استدلال‌ها، کاربر را به جستجوی پاسخ ترغیب نمایند. ابزارهای آموزشی نوین نیز بر همین الگو استوار شده‌اند تا مغز از فرآیند تکاپو حذف نشود.

۳. مهار شتاب و استقبال از اصطکاک فکری سرعت سرسام‌آور تولید محتوا در سامانه‌های مدرن، کارمندان و پژوهشگران را به ورطه شتاب‌زدگی کشانده است.

برای صیانت از عاملیت ذهنی، مکالمات با هوش مصنوعی باید از حالت تبادل صرف داده به همکاری مشارکتی تبدیل شود. برای مثال، دریافت پنج پیش‌نویس گوناگون و مقایسه نقادانه میان آن‌ها، دستگاه قضاوت و تفکر انتقادی را بیدار می‌سازد.

به بیان دکتر آدوایت سرکار، پژوهشگر دانشگاه کمبریج، عمل ساده مقایسه گزینه‌ها فرآیندهای عالی شناخت را فعال نگاه می‌دارد. مفهوم بنیادین در این نبرد زیستی «فراشناخت» یا تفکر درباره نحوه اندیشیدن است.

مت بین، استاد دانشگاه کالیفرنیا در سانتا باربارا، رویکرد منفعلانه به هوش مصنوعی را بزرگ‌ترین دشمن خلاقیت می‌داند و ایجاد اصطکاک عمدی در کار را الزامی می‌شمارد. برای ارزیابی تاب‌آوری ذهن، کافی است گاهی فناوری را کنار بگذارید؛ نگارش یک روز ایمیل بدون دستیار، حل دستی یک مسئله یا جستجوی سنتی منابع، به شما نشان می‌دهد مهارت‌های درونی در چه وضعیتی قرار دارند.

هوش مصنوعی نباید به جای مغز فکر کند، بلکه باید ابزاری برای به اوج رساندن توانایی‌های اصیل انسان باشد.