سفر به جهان شگفت‌انگیز ملیله/ نقش‌هایی که با آتش جان می‌گیرند
از زنجان، هنر اصیل «ملیله‌کاری»، تجلی هماهنگی ذوق، تقارن هندسی و پیوند شگفت‌انگیز آتش و نقره است؛ صنعتی فاخر که سال‌هاست نام شهر کهن زنجان را در جغرافیای هنری جهان پرآوازه کرده است.
نبض تاریخ، رازهای ساخت و شناسنامه بین‌المللی را می‌توان در «ملیله زنجان» دید. از زنجان، هنر اصیل «ملیله‌کاری»، تجلی هماهنگی ذوق، تقارن هندسی و پیوند شگفت‌انگیز آتش و نقره است؛ صنعتی فاخر که سال‌هاست نام شهر کهن زنجان را در جغرافیای هنری جهان پرآوازه کرده است.
به دنبال ثبت رسمی نشان‌های جغرافیایی و تثبیت زنجان به‌عنوان کانون بلامنازع این هنرصنعت، فاطمه عبداللهی، رئیس انجمن صنایع‌دستی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی استان زنجان، ابعاد هویتی، پیشینه تاریخی، روش‌های دقیق ساخت و جایگاه بین‌المللی «ملیله زنجان» را تشریح کرد. شناسنامه و اصالت؛ زنجان مهد بلامنازع ملیله در جهان فاطمه عبداللهی با اشاره به نام و نشان جغرافیایی این محصول فاخر اظهار داشت: "ملیله‌کاری" شناسنامه فرهنگی و نماد بارز هویت بومی استان زنجان است.
هنر ملیله، در حقیقت خلق آثاری شگفت‌انگیز از طریق ظریف‌کاری با مفتول‌ها و نوارهای باریک نقره با عیار بالا (99.9 درصد) است. آنچه ملیله زنجان را از سایر نقاط متمایز می‌کند، اصالت نقوش، ظرافت بافت و تقارن اعجاب‌انگیز فرم‌های دوار آن است.
وی در معرفی مهم‌ترین نقوش سنتی و بومی این هنر افزود: طرح‌های چشم‌نوازی چون برگ فرنگ، کورملیله، واوِ تک‌چشم، دوچشم و سه‌چهارچشم، برگ گنجشکی، بته‌جقه، پیچک، غنچه و دندان‌موشی از ارکان هویتی دست‌سازه‌های زنجان هستند که امروزه در قالب سرویس‌های فاخر چای‌خوری، پایه‌استکان، قاشق‌های تشریفاتی، قندان، شکلات‌خوری، گلدان، آینه و شمعدان، قاب‌های عکس و زیورآلات نفیس به بازار داخلی و بازارهای بین‌المللی عرضه می‌شوند. ریشه‌های کهن و مستندات تاریخی پیوند ملیله با خاک زنجان رئیس انجمن صنایع‌دستی اتاق بازرگانی زنجان با بررسی مستندات تاریخی این هنر دیرین تصریح کرد: اگرچه به‌دلیل ارزش ذاتی فلز نقره و امکان ذوب مجدد آن، آثار تاریخی باقی‌مانده از سده‌های پیشین محدود است، اما متون تاریخی و سفرنامه‌های جهانگردان بهترین گواه بر پیشینه درخشان این هنر در کهن‌شهر زنجان هستند.
سابقه ملیله‌کاری در زنجان دست‌کم از قرن دهم هجری قمری کاملاً مستند است؛ تا جایی که مستشرق نامدار اروپایی، "فردریک ریچارد"، در سفرنامه خود صراحتاً ثبت کرده است: "شهر زنجان که شهر کوچکی است، نقره و ملیله‌کاری‌اش فوق‌العاده پر زرق‌وبرق و سرشار از ظرافت است." عبداللهی ادامه داد: بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد رونق این هنرصنعت به دوران سلجوقی و اوج شکوفایی هنری آن به عصر صفویه بازمی‌گردد. ملیله‌کاری تا اوایل دوره پهلوی هنر دستی انحصاری و بومی شهر زنجان بود و با مهاجرت برخی از استادکاران چیره‌دست زنجانی به پایتخت و اصفهان، این تکنیک در سایر نقاط کشور نیز گسترش یافت؛ اما همچنان زنجان به‌عنوان خاستگاه و مرجع بلامنازع این هنر شناخته می‌شود.
از کوره ذوب تا درخشش زاج؛ فرآیند دقیق و گام‌به‌گام ساخت ملیله عبداللهی در بخش دیگری از این گفت‌وگو، با تشریح مراحل فنی و مهارت منحصربه‌فرد استادکاران زنجانی، فرآیند خلق آثار ملیله را در دو فاز اصلی معرفی کرد: نخست آماده‌سازی نوار و مفتول نقره: عیارسنجی و ذوب اولیه: شمش نقره با خلوص بالا (حداقل 99/9٪) در کوره ذوب و درون قالب ریخته‌گری (ریجه) ریخته می‌شود تا قطعه‌ای استوانه‌ای به طول 25 تا 30 سانتی‌متر و قطر تقریبی 5 میلی‌متر حاصل شود. چکش‌کاری و نورد اولیه: شمش نقره روی سندان با ضربات چکش چهارپهلو شده، سپس به‌وسیله چراغ کوره‌ای حرارت دیده و آنیل (نرم) می‌شود تا با گذر از دستگاه نورد به مفتول‌های باریک تبدیل شود.
موم‌اندود کردن و حدیده‌کشی: مفتول باریک پس از آغشته‌شدن به موم طبیعی، از سوراخ‌های پیاپی دستگاه حدیده (از قطر درشت تا ریزترین سوراخ نمره 25) عبور داده می‌شود تا رشته‌سیمی یکنواخت، فوق‌العاده ظریف و انعطاف‌پذیر پدید آید. تابیدن و نورد مسطح (نوار ملیله): دو رشته از این مفتول بسیار نازک به دور یکدیگر تابانده شده (دولاتاب) و با گذر از غلتک مسطح دستگاه نورد، نواری دندانه‌دار و ظریف با قطری کمتر از نیم میلی‌متر خلق می‌شود.
بخش دوم فرم‌دهی، نقش‌اندازی و پرداخت اثر: تثبیت اسکلت روی موم: صفحه‌ای فلزی با موم طبیعی اندود شده، قالب محصول روی آن قرار گرفته و نوار ضخیم‌تر (دیواره اصلی) پیرامون قالب چیده می‌شود تا اسکلت کار شکل بگیرد. چیدمان ریزنقش‌ها و مهار با سیم: فضای درونی با انبرک‌های ظریف و چیدمان هنرمندانه نقوش سنتی پر شده و با مفتول‌های بسیار باریک آهنی بسته می‌شود.
لحیم‌کاری و جوش ظریف: با حرارت‌دهی ملایم، موم ذوب شده و قطعه آزاد می‌شود؛ سپس با آغشته‌شدن به گرده لحیم (نقره و برنج) و پودر تنکار زیر شعله ملایم، تمامی نقاط اتصال به‌طور یکپارچه جوش می‌خورند. اسیدشویی و جلادهی نهایی: پس از بریدن سیم‌های فولادی رابط، محصول در محلول اسید سولفوریک رقیق یا جوشانده زاج سفید شست‌وشو داده می‌شود تا سیاهی‌ها و اکسیدهای حاصل از حرارت از بین برود و در نهایت با برس‌های سیمی نرم و مواد شوینده مخصوص، درخشش بی‌بدیل نقره نمایان شود.
زنجان؛ «شهر جهانی ملیله» و دیپلماسی تجاری صنایع‌دستی رئیس انجمن صنایع‌دستی اتاق بازرگانی زنجان با اشاره به رویداد تاریخی ثبت جهانی این هنر تأکید کرد: نقطه عطف ملیله‌کاری زنجان در بهمن‌ماه سال 1398 (اوایل سال 2020 میلادی) رقم خورد؛ جایی که با ارزیابی دقیق داوران بین‌المللی شورای جهانی صنایع‌دستی (WCC) وابسته به یونسکو، زنجان رسماً به‌عنوان "شهر جهانی ملیله" (World Craft City for Filigree) به ثبت رسید. این رخداد بین‌المللی، گواهی روشن بر اصالت تاریخی، نیروی انسانی متخصص و غنای هنری این دیار در پهنه جهانی است.
وی با تبیین نقش محوری اتاق بازرگانی در توسعه زنجیره ارزش و صادرات این هنر افزود: کسب عنوان شهر جهانی، تنها یک افتخار نمادین نیست؛ بلکه مسئولیت سنگینی در زمینه بسته‌بندی نوین، برندسازی بین‌المللی، توسعه صادرات غیرنفتی و حفظ حقوق مالکیت فکری بر دوش ما می‌گذارد. ما در اتاق بازرگانی زنجان بر این باوریم که با بهره‌گیری از ظرفیت‌های ثبت نشانه‌های جغرافیایی و اتصال زنجیره تولید به بازارهای فرامرزی، ملیله زنجان می‌تواند به یکی از پیشران‌های صادرات صنایع‌دستی لوکس کشور تبدیل شود.
شیوه الصاق نشان و اصالت‌سنجی محصول عبداللهی با اشاره به استانداردهای تضمین اصالت دست‌سازه‌های زنجان خاطرنشان کرد: برای صیانت از حقوق مصرف‌کنندگان و هنرمندان اصیل، کلیه محصولات استاندارد ملیله زنجان دارای مهر حکاکی‌شده استادکار، کد رهگیری و نشان عیار استاندارد نقره بر روی بدنه اثر بوده و همراه با شناسنامه معتبر و نشان اختصاصی جغرافیایی شهر جهانی ملیله به خریداران عرضه می‌شوند تا خریداران با آسودگی خاطر، اثری اصیل و ماندگار از هنر دستان هنرمندان زنجان را به خانه ببرند.