قدرت ایران از جغرافیا و توان نظامی تا سرمایه‌های معنوی امتداد دارد
ترکیب نیروی انسانی، تجهیزات راهبردی و مهارت عملیاتی خرمشاد، توان نظامی را سومین منبع محسوس قدرت ایران دانست و گفت: توان نظامی را می‌توان با دو شاخص اصلی ارزیابی کرد؛
محمدباقر خرمشاد، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، در این نشست به تبیین منابع قدرت جمهوری اسلامی ایران پرداخت و گفت: در علم سیاست، از همان ترم نخست دوره کارشناسی و در درس مبانی علم سیاست، موضوع قدرت و منابع آن مورد بررسی قرار می‌گیرد. تلاش من این است که دسته‌بندی منابع قدرت در علم سیاست را با توجه به شرایط امروز ایران تطبیق دهم و آنچه در ادبیات علمی مطرح شده است، در وضعیت کنونی کشور به کار بگیرم.
وی با اشاره به تقسیم‌بندی منابع قدرت در علم سیاست اظهار کرد: منابع قدرت را می‌توان در دو دسته منابع محسوس و منابع نامحسوس یا غیرمحسوس بررسی کرد؛ اما درباره جمهوری اسلامی ایران و ایران امروز، به نظر من باید دسته سومی نیز به این تقسیم‌بندی اضافه کرد که عبارت است از منابع ماورایی، متافیزیکی، الهی و معنوی. خرمشاد ادامه داد: بر این اساس، می‌توان منابع قدرت ایران را در سه دسته کلی بررسی کرد.
در بخش منابع محسوس، ۱۰ مؤلفه، در بخش منابع نامحسوس، هشت مؤلفه و در بخش منابع ماورایی و معنوی، پنج مؤلفه قابل طرح است. این تقسیم‌بندی کمک می‌کند تا تصویری جامع‌تر از ظرفیت‌های قدرت ایران به دست آوریم.
جغرافیای ایران؛ موقعیتی راهبردی در پیوند آسیا و اروپا عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، جغرافیای ایران را یکی از منابع مهم قدرت کشور دانست و گفت: اگر بخواهیم از منظر جغرافیا به ایران امروز نگاه کنیم، با ترکیبی از چند ویژگی مواجه می‌شویم که هر یک می‌توانند قدرت‌آفرین باشند. وی افزود: برخورداری از سواحل طولانی در شمال و جنوب، وجود رشته‌کوه‌های متعدد، به‌ویژه البرز و زاگرس، و موقعیت راهبردی ایران در منطقه، از جمله این ویژگی‌ها هستند.
موقعیت ایران از دو جهت اهمیت دارد؛ نخست، اتصال قاره‌های آسیا و اروپا به یکدیگر و دوم، قرار گرفتن کشور در یکی از مهم‌ترین مناطق نفت‌خیز جهان. خرمشاد با اشاره به موقعیت ایران در منطقه خاورمیانه تصریح کرد: ایران در قلب منطقه‌ای قرار گرفته است که از نظر منابع نفتی و انرژی، اهمیت بسیار زیادی در جهان دارد.
منابع عظیم نفتی در پیرامون ایران و موقعیت جغرافیایی کشور، در کنار یکدیگر، ظرفیت مهمی برای قدرت ملی ایجاد می‌کنند. وی برای تبیین اهمیت جغرافیای ایران به شرایط دوران جنگ سرد اشاره کرد و گفت: زمانی که جهان دوقطبی بود و رقابت میان بلوک شرق به رهبری اتحاد جماهیر شوروی و بلوک غرب به رهبری آمریکا جریان داشت، کشورهای غربی برای مهار شوروی، مجموعه‌ای از پیمان‌های نظامی و امنیتی را شکل دادند.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی ادامه داد: ناتو در اروپا، سنتو در منطقه خاورمیانه و پیرامون آن و سیتو در جنوب شرق آسیا، بخشی از این ترتیبات امنیتی بودند. ایران نیز در چارچوب پیمان سنتو و مناسبات نظامی خود با آمریکا، جایگاه مهمی در راهبرد غرب برای مقابله با اتحاد جماهیر شوروی داشت.
وی افزود: در آن دوران، ارتش ایران موظف بود در مناطق کوهستانی البرز و زاگرس در برابر پیشروی احتمالی نیروهای زمینی شوروی مقاومت کند و با ایجاد تأخیر در حرکت آن‌ها، به کشورهای غربی فرصت دهد تا برای مقابله با این پیشروی آماده شوند. خرمشاد تأکید کرد: این نمونه تاریخی نشان می‌دهد که جغرافیا چگونه می‌تواند در محاسبات امنیتی و نظامی قدرت‌های بزرگ نقش تعیین‌کننده داشته باشد.
وسعت سرزمینی ایران نیز از دیگر ظرفیت‌های کشور است و باید آن را یکی از منابع قدرت ملی دانست. وی با اشاره به اهمیت تمامیت ارضی ایران گفت: یکی از اهدافی که دشمنان در مقاطع مختلف دنبال کرده‌اند، تضعیف یا تجزیه سرزمینی ایران بوده است.
تلاش برای کوچک‌کردن ایران و تجزیه آن به واحدهای کوچک‌تر را باید در چارچوب تلاش برای از بین بردن یکی از منابع قدرت کشور ارزیابی کرد. منابع طبیعی، معدنی و انرژی؛ ظرفیت راهبردی ایران خرمشاد، منابع طبیعی و معدنی را دومین محور مهم در بررسی منابع محسوس قدرت ایران برشمرد و اظهار کرد: ایران از نظر منابع طبیعی و معدنی، کشوری برخوردار از ظرفیت‌های قابل‌توجه است.
نفت و گاز از مهم‌ترین این منابع هستند، اما ظرفیت‌های کشور به این دو محدود نمی‌شود. وی با اشاره به تحولات فناوری و اهمیت مواد اولیه مورد نیاز صنایع پیشرفته افزود: در شرایط کنونی جهان، منابع معدنی و موادی که در تولید تجهیزات مرتبط با هوش مصنوعی و تراشه‌ها به کار می‌روند، اهمیت راهبردی بیشتری پیدا کرده‌اند.
ایران نیز باید ظرفیت‌های خود را در این حوزه‌ها شناسایی و تقویت کند. عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی ادامه داد: منابع طبیعی و معدنی، در کنار موقعیت جغرافیایی، می‌توانند در معادلات قدرت جهانی نقش تعیین‌کننده داشته باشند.
به همین دلیل، باید تحولات مربوط به منابع کمیاب و رقابت قدرت‌های بزرگ برای دسترسی به آن‌ها را نیز در تحلیل مناسبات بین‌المللی و فشارهای واردشده بر ایران در نظر گرفت. وی با اشاره به اهمیت منابع انرژی و مواد معدنی در رقابت‌های جهانی تصریح کرد: برخورداری از منابع، به‌تنهایی برای ایجاد قدرت کافی نیست؛ بلکه چگونگی بهره‌برداری از این ظرفیت‌ها و تبدیل آن‌ها به توان اقتصادی، صنعتی و فناورانه نیز اهمیت اساسی دارد.
توان نظامی؛ ترکیب نیروی انسانی، تجهیزات راهبردی و مهارت عملیاتی خرمشاد، توان نظامی را سومین منبع محسوس قدرت ایران دانست و گفت: توان نظامی را می‌توان با دو شاخص اصلی ارزیابی کرد؛ نخست، کمیت و کیفیت نیروهای مسلح و دوم، برخورداری از تجهیزات راهبردی و مهارت در به‌کارگیری آن‌ها. وی افزود: تحولات و درگیری‌های نظامی اخیر نشان داد که ایران در هر دو حوزه، از ظرفیت‌های قابل‌توجهی برخوردار است.
توان موشکی، قابلیت هدف‌گیری مراکز مورد نظر و مهارت در استفاده از تجهیزات راهبردی، بخشی از این ظرفیت‌هاست که در میدان عمل مورد آزمون قرار گرفته است. عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی ادامه داد: در ارزیابی توان نظامی، صرفاً نباید به تعداد نیروها یا تجهیزات توجه کرد؛ بلکه کیفیت نیروهای انسانی، دانش فنی، مهارت عملیاتی و توان طراحی و به‌کارگیری تجهیزات نیز اهمیت دارد.
وی با اشاره به تحولات صنایع نظامی کشور گفت: تجربه رویارویی‌های اخیر، ظرفیت‌هایی را آشکار کرد که ممکن بود پیش از این به‌طور کامل مورد توجه قرار نگرفته باشند. در فاصله جنگ ۱۲روزه تا تحولات بعدی، برخی طرح‌های پیشنهادی در صنایع نظامی که به دلایل مختلف، از جمله ملاحظات مالی یا بروکراتیک، کنار گذاشته شده بودند، دوباره مورد توجه قرار گرفتند و منابع بیشتری به برخی از این حوزه‌ها اختصاص یافت.
خرمشاد افزود: این روند می‌تواند به جهش در توانمندی‌های دفاعی منجر شود. اظهارات فرماندهان و مسئولان دفاعی درباره برخورداری از فناوری‌های پیشرفته نیز باید در چارچوب همین ظرفیت علمی، صنعتی و فناورانه کشور بررسی شود.جمعیت؛ سرمایه‌ای راهبردی و پشتوانه مقاومت ملیوی جمعیت را از دیگر منابع مهم قدرت ایران برشمرد و اظهار کرد: جمعیت صرفاً یک شاخص آماری نیست، بلکه می‌تواند در شرایط حساس به منبعی برای قدرت و مقاومت ملی تبدیل شود.
خرمشاد با اشاره به تجربه دفاع مقدس هشت‌ساله گفت: در دوران جنگ تحمیلی، جمعیت ایران که در آن زمان حدود ۳۶ تا ۴۰ میلیون نفر بود، یکی از ظرفیت‌های مهم کشور در مقابله با ارتش عراق به شمار می‌رفت. ایران توانست با تکیه بر نیروی انسانی و بسیج ظرفیت‌های مردمی، در برابر ارتش مجهز عراق ایستادگی کند و در نهایت، دشمن را از دستیابی به اهداف سرزمینی خود بازدارد.
وی ادامه داد: تجربه جنگ نشان داد که جمعیت و نیروی انسانی، در کنار سایر مؤلفه‌های قدرت، می‌توانند در شرایط دشوار نقش تعیین‌کننده داشته باشند. اگر این منبع قدرت تضعیف شود، کشور در آینده با مشکلات بیشتری مواجه خواهد شد.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به تلاش دشمنان برای ایجاد اختلافات داخلی تصریح کرد: یکی از راهبردهای دائمی دشمن، ایجاد تفرقه و فعال‌کردن گسل‌های قومی و منطقه‌ای در ایران است. هدف از این اقدامات، تضعیف انسجام جمعیتی و اجتماعی کشور و تبدیل تنوع قومی به عاملی برای اختلاف و ناامنی است.
وی تأکید کرد: حفظ همبستگی ملی و تقویت پیوند میان اقوام و گروه‌های مختلف جامعه، برای صیانت از این منبع قدرت ضروری است. خرمشاد، دانش را یکی از اساسی‌ترین منابع قدرت دانست و گفت: تولید، اعمال و به‌کارگیری دانش از مهم‌ترین عوامل قدرت در جهان امروز است.
این موضوع از گذشته‌های دور مورد توجه اندیشمندان بوده است؛ چنان‌که فردوسی، حکیم بزرگ ایرانی، می‌گوید: «توانا بود هر که دانا بود». وی افزود: در اندیشه متفکران معاصر نیز بر پیوند دانش و قدرت تأکید شده است.
از جمله می‌توان به دیدگاه میشل فوکو، فیلسوف فرانسوی، درباره رابطه دانش و قدرت اشاره کرد. بنابراین، دانش نه‌تنها ابزاری برای شناخت جهان، بلکه عاملی برای افزایش توانایی جوامع در تصمیم‌گیری و اثرگذاری بر محیط پیرامونی است.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی ادامه داد: یکی از دلایل تأکید رهبر شهید انقلاب بر علم و دانش نیز همین واقعیت بود که اگر ایران بخواهد کشوری قدرتمند باشد، باید در عرصه دانش پیشرفت کند و در مرزهای علمی جهان حضور داشته باشد. وی با اشاره به جایگاه علم در بیانیه گام دوم انقلاب اظهار کرد: در توصیه‌های هفت‌گانه این بیانیه، علم و پژوهش جایگاهی برجسته دارد.
این تأکید نشان می‌دهد که پیشرفت علمی و تولید دانش، از ارکان اساسی اقتدار ملی و مسیر آینده جمهوری اسلامی ایران است. خرمشاد تصریح کرد: دانش زمانی به منبع قدرت تبدیل می‌شود که امکان تولید، توسعه و به‌کارگیری آن در عرصه‌های مختلف فراهم باشد.
از این رو، سرمایه‌گذاری در آموزش، پژوهش، فناوری و تربیت نیروی انسانی متخصص باید در زمره اولویت‌های راهبردی کشور قرار گیرد. سازمان و ساختار حکمرانی؛ آزمون قدرت در شرایط بحرانی وی سازمان‌یافتگی و برخورداری از ساختارهای کارآمد را از دیگر منابع محسوس قدرت ایران عنوان کرد و گفت: پیش از تحولات و جنگ‌های اخیر، برخی مخالفان جمهوری اسلامی، به‌ویژه در داخل کشور، از احتمال فروپاشی اجتماعی و سیاسی سخن می‌گفتند و این تصور را مطرح می‌کردند که با وقوع یک حمله خارجی، ساختار کشور به‌سرعت از هم خواهد پاشید.
خرمشاد افزود: اما آنچه در عمل رخ داد، نشان داد که سازمان و ساختار اداره‌کننده کشور از ظرفیت‌هایی برخوردار است که در برخی ارزیابی‌ها نادیده گرفته شده بود. در شرایط بحرانی، مجموعه‌ای از نهادهای رسمی، تشکل‌های مردمی، سازمان‌های مردم‌نهاد، شرکت‌های دانش‌بنیان و دیگر مجموعه‌ها برای مدیریت شرایط و حفظ کارکردهای کشور به میدان آمدند.
وی ادامه داد: در واقع، آزمون‌های دشوار، فرصتی برای سنجش توان واقعی یک ساختار سیاسی هستند. میزان مقاومت و کارآمدی یک نظام در شرایط بحرانی مشخص می‌شود و تحولات اخیر را می‌توان از این منظر مورد بررسی قرار داد.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی تأکید کرد: اگر ساختار سیاسی و سازمانی کشور از انسجام و توان لازم برخوردار نبود، عبور از چنین شرایطی دشوارتر می‌شد. از این رو، سازمان‌یافتگی و توان اداره کشور را باید یکی از منابع مهم قدرت ملی به شمار آورد.
فرهنگ و دین؛ پیوند سرمایه اجتماعی با مقاومت خرمشاد با اشاره به نقش فرهنگ در قدرت ملی اظهار کرد: ایران در حوزه فرهنگی با چالش‌هایی مواجه است و نمی‌توان وجود این چالش‌ها را انکار کرد؛ با این حال، در شرایط دشوار، ظرفیت‌های فرهنگی جامعه نیز خود را نشان می‌دهند. وی با اشاره به همدلی مردم در جریان جنگ افزود: در شرایطی که به مردم تهران توصیه شد برای حفظ امنیت، شهر را ترک کنند، بسیاری از شهروندان به مناطق دیگر رفتند و مردم مناطق شمالی کشور نیز خانه‌های خود را در اختیار آنان قرار دادند.
این رفتارها جلوه‌ای از همدلی، همیاری و ظرفیت‌های اجتماعی جامعه ایران است. عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی ادامه داد: یکی دیگر از نشانه‌های انسجام اجتماعی، این بود که مردم در شرایط بحرانی به‌صورت گسترده به سمت مرزهای کشورهای همسایه، از جمله پاکستان، افغانستان، ترکیه و عراق، حرکت نکردند.
این موضوع را نیز می‌توان در چارچوب بررسی رفتار اجتماعی مردم و میزان تاب‌آوری جامعه مورد توجه قرار داد. وی با تأکید بر نقش دین در فرهنگ مقاومت گفت: اگر دین در جامعه ایران چنین جایگاهی نداشت، آیا می‌توانستیم در جنگ تحمیلی هشت‌ساله در برابر دشمن بایستیم و مقاومت کنیم؟
دین در آن دوران، موتور مقاومت و ایستادگی بود و امروز نیز این ظرفیت همچنان وجود دارد. خرمشاد با اشاره به نقش نوحه‌ها، اشعار و شعارهای حماسی در فرهنگ مقاومت افزود: در میدان‌های مختلف، از جمله در آثار و فعالیت‌های مرتبط با حاج صادق آهنگران، می‌توان مشاهده کرد که مجموعه‌ای از مفاهیم دینی، نوحه‌ها، اشعار و مضامین حماسی به شکل‌گیری یک سرمایه فرهنگی مستقل کمک کرده‌اند.
این مجموعه صرفاً یک پدیده فرهنگی نیست، بلکه در ایجاد انگیزه، تقویت روحیه و شکل‌گیری مقاومت اجتماعی نیز نقش دارد.نیروی انسانی متخصص؛ سرمایه‌ای برای توسعه و پیشرفت وی نیروی انسانی کیفی را یکی دیگر از مهم‌ترین منابع قدرت ایران دانست و اظهار کرد: یکی از حوزه‌هایی که جمهوری اسلامی ایران در آن کارنامه قابل‌توجهی دارد، تربیت نیروی انسانی متخصص و توسعه ظرفیت‌های علمی و مهارتی است. خرمشاد افزود: نیروی انسانی توسعه‌یافته، زیربنای توسعه کشور است و جمهوری اسلامی در ایجاد زیرساخت‌های آموزشی و تربیت نیروهای متخصص، سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی انجام داده است.
البته در استفاده بهینه از این ظرفیت‌ها، ضعف‌ها و کاستی‌هایی وجود دارد که باید برای رفع آن‌ها برنامه‌ریزی کرد. وی ادامه داد: گاهی مشاهده می‌کنیم نیروی انسانی متخصصی که در ایران تربیت شده است، به کشورهای دیگر مهاجرت می‌کند و در کشورهایی مانند کانادا و استرالیا مورد استقبال قرار می‌گیرد.
این موضوع نشان می‌دهد که دانش، مهارت و توانمندی این نیروها در داخل کشور شکل گرفته است؛ بنابراین، مسئله اصلی صرفاً تربیت نیروی انسانی نیست، بلکه حفظ و بهره‌برداری مؤثر از این سرمایه نیز اهمیت دارد. عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به ظرفیت مهندسی ایران گفت: در برخی تحلیل‌ها و اظهارنظرهای کارشناسی درباره توانمندی‌های موشکی و صنعتی ایران، به تعداد بالای مهندسان کشور نسبت به جمعیت و نقش زنان مهندس در عرصه‌های علمی و صنعتی اشاره شده است.
وی افزود: شناسایی استعدادهای درخشان، هدایت دانش‌آموزان مستعد به مسیرهای تخصصی، حضور در المپیادهای علمی و فراهم‌کردن زمینه فعالیت در حوزه‌های پیشرفته، از جمله اقداماتی است که به شکل‌گیری این ظرفیت کمک کرده است. بنابراین، دستیابی به فناوری‌های پیشرفته و تولید تجهیزات پیچیده، نتیجه یک مسیر برنامه‌ریزی‌شده است و نباید آن را اتفاقی دانست.
خرمشاد با اشاره به تغییر مسیر توسعه صنعتی کشور پس از انقلاب اظهار کرد: در گذشته، ایران حتی در تولید برخی محصولات صنعتی ساده نیز با محدودیت روبه‌رو بود؛ اما در ادامه، هدف‌گذاری برای حرکت به سمت مرزهای دانش و فناوری مطرح شد. این تغییر رویکرد به تربیت نیروهای متخصص و توسعه ظرفیت‌های علمی و صنعتی کمک کرد.
وی تأکید کرد: توانمندی‌های کنونی کشور در حوزه‌هایی مانند صنایع دفاعی و فناوری‌های پیشرفته، حاصل انباشت تجربه، دانش و مهارت در طول زمان است. باید این سرمایه را حفظ کرد و با اصلاح موانع اداری، مالی و ساختاری، زمینه بهره‌گیری بهتر از آن را فراهم آورد.
مشروعیت قدرت؛ پیوند قانون، مردم و ساختار سیاسی خرمشاد، مشروعیت را از دیگر ابعاد مهم قدرت جمهوری اسلامی ایران دانست و گفت: قدرت حاکم در ایران امروز، یعنی جمهوری اسلامی، از منظر مبانی حقوقی و ساختار قانونی، بر سازوکارهای مشخصی استوار است و صرفاً قدرتی تحمیلی یا متکی به زور نیست. وی افزود: ساختارها و نهادهای جمهوری اسلامی در چارچوب قانون شکل گرفته‌اند و تداوم نظام نیز از طریق همین سازوکارها دنبال می‌شود.
اهمیت این مسئله در مقاطع حساس، به‌ویژه زمانی که موضوع انتخاب رهبر مطرح می‌شود، به‌روشنی قابل مشاهده است. عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی ادامه داد: پس از شهادت رهبر شهید، افکار عمومی در داخل و خارج از کشور، از جمله دشمنان ایران، به سازوکار قانونی تعیین رهبری توجه داشتند.
نهادی که بر اساس قانون اساسی مسئولیت انتخاب رهبر را بر عهده دارد، مجلس خبرگان رهبری است. وی تصریح کرد: اعضای این مجلس بر اساس سازوکارهای قانونی انتخاب می‌شوند و اختیار انتخاب رهبر نیز بر اساس قانون به این نهاد سپرده شده است.
این موضوع نشان می‌دهد که قانون و قانونی‌بودن فرایندها، در ساختار قدرت جمهوری اسلامی اهمیت اساسی دارد. خرمشاد تأکید کرد: اقتدار سیاسی را باید در پیوند میان مشروعیت، قانون، کارآمدی و ظرفیت‌های اجتماعی بررسی کرد.
در ارزیابی اقتدار نظام سیاسی ایران، نمی‌توان تنها به یک شخص یا یک نهاد توجه کرد، بلکه باید مجموعه نظام، ساختارهای قانونی و روابط آن با جامعه را در نظر گرفت. وی افزود: اقتدار جمهوری اسلامی از ترکیب ابعاد مختلفی از جمله مشروعیت قانونی، ویژگی‌های رهبری و ظرفیت‌های تاریخی و اجتماعی شکل گرفته است و این ترکیب، یکی از موضوعات مهم در تحلیل قدرت ایران به شمار می‌رود.
منابع نامحسوس قدرت؛ از کیفیت رهبری تا آگاهی سیاسی مردم خرمشاد پس از تشریح منابع محسوس قدرت ایران، به منابع نامحسوس پرداخت و گفت: در کنار جغرافیا، منابع طبیعی، توان نظامی و ظرفیت‌های علمی و صنعتی، مجموعه‌ای از عوامل غیرمادی نیز در قدرت کشور نقش دارند. این عوامل ممکن است به‌سادگی قابل اندازه‌گیری نباشند، اما در شرایط حساس، اثرگذاری آن‌ها آشکار می‌شود.
کیفیت رهبری، حکمرانی و عقلانیت سیاسی نخبگان وی نخستین مؤلفه این بخش را کیفیت رهبری و حکمرانی ملی و عقلانیت سیاسی نخبگان دانست و اظهار کرد: کیفیت رهبری، شیوه اداره کشور و نحوه تصمیم‌گیری نخبگان سیاسی، در قدرت ملی تأثیر مستقیم دارد. خرمشاد افزود: در شرایط دشوار، مدیریت سیاسی و نظامی و توانایی تصمیم‌گیری عقلانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
اگر عقلانیت سیاسی در تصمیم‌گیری‌ها وجود نداشته باشد، کشور نمی‌تواند به‌درستی از ظرفیت‌های خود استفاده کند و در برابر بحران‌ها واکنش مؤثر نشان دهد. وی تأکید کرد: شرایط امروز ایران نشان می‌دهد که کیفیت تصمیم‌گیری و مدیریت، در کنار توانایی‌های مادی، از عوامل مهم عبور از بحران‌هاست.
اراده تخصیص منابع برای اهداف ملی عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، اراده تخصیص منابع در دسترس برای تحقق اهداف ملی را دومین منبع نامحسوس قدرت برشمرد و گفت: برخورداری از منابع به‌تنهایی کافی نیست؛ بلکه باید اراده لازم برای به‌کارگیری آن‌ها در مسیر اهداف ملی وجود داشته باشد. وی با اشاره به شرایط امنیتی اخیر افزود: ایران در برابر مجموعه‌ای از تهدیدها، از جمله تحرکات تجزیه‌طلبانه و اقداماتی که با طراحی و حمایت سرویس‌های جاسوسی دشمن دنبال می‌شد، قرار داشت.
در چنین شرایطی، اراده سیاسی برای مقابله با تهدیدها و استفاده از منابع موجود اهمیت فراوانی پیدا کرد. خرمشاد ادامه داد: در مواجهه با طرح‌های پیچیده امنیتی، از جمله آنچه در سخنان وی به‌عنوان توطئه کودتا مطرح شد، و همچنین در برابر جنگ گسترده، اراده و توان تصمیم‌گیری نقش مهمی ایفا کردند.وی تصریح کرد: یکی از عوامل قدرت آن است که کشور بتواند منابع موجود را شناسایی کند، آن‌ها را به‌موقع در مسیر اهداف ملی به کار گیرد و از ظرفیت‌های مادی و انسانی خود استفاده مؤثر داشته باشد.
خرمشاد، روحیه انضباط، شایستگی و کیفیت نیروهای مسلح را از دیگر منابع نامحسوس قدرت دانست و گفت: توان نظامی تنها به تجهیزات و امکانات وابسته نیست؛ بلکه روحیه نیروها، میزان انضباط، شایستگی فرماندهان و کیفیت نیروی انسانی نیز در نتیجه عملکرد نظامی تأثیرگذار است. وی افزود: در شرایط جنگی، ترکیب تجهیزات پیشرفته با نیروی انسانی آموزش‌دیده، منضبط و برخوردار از مهارت، می‌تواند ظرفیت عملیاتی کشور را افزایش دهد.
از این رو، کیفیت نیروهای مسلح باید در کنار شاخص‌های کمّی و تجهیزات راهبردی مورد ارزیابی قرار گیرد. توان اتحاد و همکاری با دیگر دولت‌ها وی چهارمین مؤلفه نامحسوس قدرت را توان ایجاد اتحاد و همکاری با دولت‌های دیگر عنوان کرد و اظهار کرد: ظرفیت همکاری با دیگر کشورها یکی از عوامل مهم قدرت در نظام بین‌الملل است.
خرمشاد ادامه داد: ایران در سال‌های اخیر روابط خود را با کشورهایی مانند چین و روسیه توسعه داده و در سازوکارهایی همچون سازمان همکاری شانگهای و اتحادیه اقتصادی اوراسیا مشارکت کرده است. این روابط و پیوندهای منطقه‌ای و بین‌المللی می‌توانند ظرفیت‌های تازه‌ای برای همکاری اقتصادی، سیاسی و راهبردی ایجاد کنند.وی افزود: محور مقاومت نیز در ارزیابی روابط و پیوندهای راهبردی ایران اهمیت دارد.
مجموعه این ارتباطات می‌تواند در افزایش قدرت چانه‌زنی، گسترش همکاری‌ها و ایجاد ظرفیت‌های جدید برای کشور مؤثر باشد. عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، آگاهی سیاسی مردم را از دیگر منابع نامحسوس قدرت ایران دانست و گفت: مردم ایران از سطح قابل‌توجهی از آگاهی سیاسی و تاریخی برخوردارند و این آگاهی در شکل‌گیری رفتارهای اجتماعی و سیاسی آنان نقش دارد.
وی افزود: آگاهی مردم از تحولات کشور، شناخت آنان از مسائل تاریخی و سیاسی و توانایی تحلیل شرایط، می‌تواند در مواجهه جامعه با بحران‌ها و تهدیدها اثرگذار باشد. خرمشاد تأکید کرد: در ارزیابی قدرت ملی، نباید مردم را صرفاً به‌عنوان جمعیتی منفعل در نظر گرفت؛ بلکه باید به سطح شناخت، آگاهی و توانایی آنان برای مشارکت در تحولات کشور نیز توجه کرد.
حمایت مردم از دولت و نظام سیاسی وی حمایت اجتماعی مردم را یکی دیگر از عوامل مؤثر بر قدرت ملی برشمرد و اظهار کرد: میزان حمایت مردم از ساختار سیاسی و توانایی نظام در حفظ ارتباط با جامعه، در شرایط دشوار اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.خرمشاد با اشاره به تحولات اخیر گفت: در شرایطی که به برخی مراکز و زیرساخت‌ها حمله شد و کشور با فشارهای مختلف روبه‌رو بود، حفظ نظم عمومی و جلوگیری از گسترش ناامنی و آشوب، به همکاری مردم و کارکرد نهادهای مسئول وابسته بود. وی افزود: اگر همراهی و حمایت اجتماعی وجود نداشته باشد، مدیریت چنین شرایطی دشوارتر می‌شود.
از این رو، حمایت مردم و اعتماد اجتماعی را باید از عوامل مهم در پایداری ساختار سیاسی و عبور از بحران‌ها دانست. ایمان مردم به اهداف ملی و آینده کشور خرمشاد، ایمان و باور مردم به اهداف ملی و آینده ایران را از دیگر منابع نامحسوس قدرت عنوان کرد و گفت: باور به امکان ساختن ایرانی قوی، امید به آینده و اعتقاد به تحقق اهداف بزرگ، در ایجاد انگیزه اجتماعی و استمرار حرکت کشور نقش دارد.وی افزود: ایمان به ظهور حضرت حجت(عج)، آرمان تمدن نوین اسلامی و باور به امکان ساختن ایرانی قوی‌تر، در بخشی از جامعه به‌عنوان عناصر اعتقادی و انگیزشی حضور دارند.
این باورها می‌توانند در شرایط دشوار به تقویت روحیه، امید و اراده جمعی کمک کنند. عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به نقش باور و امید در مواجهه با قدرت‌های بزرگ اظهار کرد: اعتقاد به توانایی ملت ایران برای ایستادگی و پیشرفت، در کنار سایر منابع قدرت، می‌تواند بر رفتار اجتماعی و میزان تاب‌آوری جامعه تأثیر بگذارد.
رهبران الهی و نخبگان خردمند وی چهارمین منبع معنوی را وجود رهبران الهی و نخبگان خردمند دانست و گفت: در بررسی تاریخ جمهوری اسلامی ایران، باید به نقش شخصیت‌هایی توجه کرد که علاوه بر توانایی مدیریتی و سیاسی، از ویژگی‌های اخلاقی، معنوی و عقلانی برخوردار بوده‌اند. خرمشاد با اشاره به شخصیت‌هایی همچون امام خمینی(ره)، رهبر شهید انقلاب، شهید علی لاریجانی و شهید سیدابراهیم رئیسی، بر اهمیت نقش رهبران و نخبگان در هدایت جامعه و مواجهه با بحران‌ها تأکید کرد.
وی افزود: در شرایط پیچیده، جامعه به رهبرانی نیاز دارد که در کنار برخورداری از قدرت تشخیص و عقلانیت، بتوانند با اتکا به مبانی اعتقادی و اخلاقی، مسیر حرکت را مشخص کنند و زمینه همدلی و انسجام را فراهم آورند. امدادهای غیبی و فرشتگان الهی در جهان‌بینی توحیدی خرمشاد، پنجمین منبع معنوی را امدادهای غیبی و یاری الهی دانست و اظهار کرد: در جهان‌بینی توحیدی، همه موجودات در چارچوب اراده خداوند قرار دارند و در شرایط خاص، امدادهای الهی می‌توانند به یاری انسان‌های صالح و پیامبران و اولیای الهی بیایند.
وی افزود: در این نگاه، برخی پدیده‌های طبیعی نیز می‌توانند در روایت‌های دینی و اعتقادی به‌عنوان جلوه‌هایی از یاری الهی تفسیر شوند. این باور در خاطرات و روایت‌های مربوط به دوران دفاع مقدس نیز جایگاه ویژه‌ای دارد.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به جمله مشهور امام خمینی(ره) درباره آزادسازی خرمشهر گفت: تعبیر «خرمشهر را خدا آزاد کرد» از جمله عبارت‌هایی است که بیانگر نگاه معنوی به پیروزی و نقش اراده الهی در این رویداد تاریخی است. وی ادامه داد: در خاطرات رزمندگان و فرماندهان دفاع مقدس، روایت‌های متعددی از شرایط دشوار عملیات‌ها و تجربه‌هایی وجود دارد که آنان از آن‌ها به‌عنوان امدادهای غیبی یاد کرده‌اند.
این روایت‌ها بخشی از حافظه معنوی و اعتقادی دوران دفاع مقدس را تشکیل می‌دهند. خرمشاد با اشاره به برخی خاطرات نقل‌شده از فرماندهان و رزمندگان درباره عملیات‌های مختلف، از جمله عملیات‌های مرتبط با خرمشهر و کربلای ۴، تأکید کرد: این تجربه‌ها در نگاه اعتقادی رزمندگان، با باور به یاری الهی و امید به نصرت خداوند پیوند خورده‌اند.
وی با تأکید بر اهمیت منابع معنوی در کنار سایر عوامل قدرت گفت: در دنیای پیچیده امروز، نباید از نقش ایمان، توسل، پارسایی، رهبری خردمندانه و باور به امداد الهی در شکل‌گیری روحیه مقاومت غفلت کرد. در این نگاه، سایر منابع قدرت نیز زمانی می‌توانند به‌صورت مؤثر عمل کنند که با این پشتوانه‌های اعتقادی و معنوی همراه باشند.
