آذربایجان‌شرقی؛ جغرافیای کوهستانی و زنگ خطری به نام سیل‌های ناگهانی

تجربه تلخ سیل‌های ناگهانی سال‌های گذشته، به‌ویژه تراژدی سیل سال ۱۳۹۶ در روستای «چنار» عجب‌شیر و «غله‌زار» آذرشهر، به وضوح نشان داد که دست‌اندازی به بستر و حریم رودخانه‌ها، شخم‌های غیراصولی در جهت شیب زمین و غفلت جامعه محلی از هشدارهای پیش‌آگاهی، چگونه می‌تواند ظرف چند دقیقه یک پدیده طبیعی را به فاجعه‌ای انسانی با تلفات جانی سنگین تبدیل کند. اینک با توجه به پیش‌بینی بارش‌های نامتعارف و تأثیر پدیده‌های جوی جدید، ضرورت هم‌پوشانی اقدامات سازه‌ای نظیر لایروبی و آبخیزداری با ابزارهای هوشمند هشدار زودهنگام، بیش از هر زمان دیگری در پهنه این استان احساس می‌شود.

ردپای مسیل‌های پرشیب در سیلاب‌های استان علی آخوندزاده، مدیر مهندسی رودخانه ها و سواحل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان‌شرقی با اشاره به شناسایی ۲۵ هزار کلومتر رودخانه و مسیل در استان، گفت: تا پایان سال گذشته ۱۲ هزار کیلومتر از رودخانه های استان لایروبی، بازگشایی و ساماندهی شده است وی اظهار کرد: امسال هم بازگشایی و رفع تصرف ۳۵۰ کیلومتر از رودخانه ها مسیل های استان با همکاری سایر دستگاه ها از جمله راه و شهرسازی اجرایی شده است و در زمان حاضر گروه های کاری در شهرستان های بناب، ملکان، مراغه و هشترود فعال هستند. آخوندزاده خاطرنشان کرد: عملیات بازگشایی رودخانه های منتهی به دریاچه ارومیه از جمله آجی چای و مردق چای با اهداف دوگانه انجام شده تا آب راحت تر و سریعتر به پیکره دریاچه انتقال یابد.

آخوندزاده با اشاره به اینکه ساماندهی هر کیلومتر رودخانه ۵ تا ۶ میلیارد تومان اعتبار می خواهد، گفت: امسال در ارس و قزل اوزن ساماندهی اساسی انجام شده است. وی با اشاره به اینکه ساماندهی رودخانه های مرزی با هماهنگی کمیته رودخانه های مرزی متشکل از وزارت امور خارجه، وزارت کشور و محیط زیست انجام می شود، گفت: امسال ۶۵ کیلومتر از مسیر رودخانه ارس ساماندهی و ۱۰ هزار و ۵۰۰ هکتار از اراضی کشاورزی همجوار این رودخانه ایمن سازی شده است.

وی با بیان اینکه ۸۹ درصد سیل های استان در دبی های کمتر از ۲۵ سال موجب خسارت شده است‌، اظهار کرد: برخی سیل ها، همچون سیل چنار شهرستان عجب شیر که با حجم و قدرت بالا ( ۵۰۰ مترمکعب بر ثانیه ) اتفاق می افتد قابل کنترل نیست. آخوندزاده با یادآوری اینکه در سیل سال ۱۳۹۶ آذرشهر، حضور مردم در بستر رودخانه و تماشای سیل موجب تلفات شد، بر ضرورت اطلاع رسانی به موقع و پیش آگهی های عمومی با توجه به هشدار بارش های ال نینویی برای امسال تاکید کرد.

وی با بیان اینکه ۸۶ درصد سیل های استان در مسیل های درجه سه اتفاق می افتد که دارای شیب تند هستند، اظهار کرد: سیل به صورت لحظه ای حتی زمانی که هیچ گونه احتمالی نمی رود اتفاق می افتد و هر گونه حضور در بستر رودخانه ها می تواند خطرآفرین باشد. وی با اشاره به اجرای ابتکاری و پایلوت سامانه پایش هوشمند سیلاب با بهره‌گیری از بیش از ۵۰ لایه اطلاعاتی در استان اظهار کرد: تلفیق داده‌های مکانی و اطلاعات مرتبط با سیلاب، زمینه شناسایی دقیق‌تر مناطق پرخطر و تصمیم‌گیری سریع‌تر در شرایط اضطراری را فراهم کرده است.

آخوندزاده گفت: بر اساس این طرح مراکز و نقاط حادثه خیز رودخانه ها پایش و شناسایی شده است و در کنار آن اطلاع رسانی به موقع از طریق شبکه های اجتماعی و مسوولان محلی همچون دهیاران می تواند از خسارات غیرقابل جبران جانی جلوگیری کند. وی همچنین از طراحی و آزمایش موفق سامانه ارسال پیامک هشدار هدفمند به ساکنان مناطق پرخطر خبر داد و بر تداوم هماهنگی دستگاه‌های اجرایی، پایش مستمر مسیل‌ها و جلوگیری از تردد خودروها در مسیرهای سیلابی برای حفظ جان و مال مردم تأکید کرد.

بسیج محلی در هشترود و ترکمانچای برای بازگشایی گلوگاه‌ها اکبر شیری، مدیر منابع آب هشترود نیز از آغاز عملیات لایروبی و مسیرگشایی بخش‌هایی از قمیشلی‌چای گنجینه کتاب با مشارکت صاحبان اراضی و باغات منطقه، با هدف افزایش آمادگی در برابر بارش‌های شدید ناشی از پدیده ال‌نینو و کاهش خسارات احتمالی سیلاب خبر داد. وی با اشاره به آغاز این عملیات در حدفاصل گزری‌درسی تا انتهای قره‌آغاج‌درسی و بیوک‌درسی اظهار کرد: این اقدامات با هدف رفع موانع جریان آب، افزایش ظرفیت عبور روان‌آب‌ها و آماده‌سازی مسیر رودخانه برای بارش‌های شدید و سیلاب‌های احتمالی در حال اجراست.

وی افزود: همراهی صاحبان اراضی و باغات در اجرای عملیات، نقش مهمی در تسهیل اقدامات میدانی و تسریع بازگشایی مسیر رودخانه دارد. این همکاری نشان می‌دهد که مشارکت مردم در کنار اقدامات دستگاه‌های اجرایی، می‌تواند به کاهش مخاطرات طبیعی و حفاظت از زمین‌های کشاورزی و باغات کمک کند.

شیری با تأکید بر اهمیت مشارکت بهره‌برداران محلی در مدیریت رودخانه‌ها ادامه داد: آشنایی مردم با شرایط منطقه و پیامدهای انسداد مسیرهای جریان آب، ظرفیت ارزشمندی برای اجرای اقدامات پیشگیرانه است. همراهی صاحبان اراضی در بازگشایی مسیر رودخانه، علاوه بر تسهیل عملیات اجرایی، به تقویت مسئولیت‌پذیری اجتماعی در حفاظت از بستر و حریم رودخانه‌ها کمک می‌کند.

رئیس امور منابع آب هشترود خاطرنشان کرد: رسوب‌گذاری، انباشت موانع و محدود شدن مسیر طبیعی جریان آب می‌تواند خطر آب‌گرفتگی و خسارت‌های ناشی از سیلاب را افزایش دهد؛ ازاین‌رو، لایروبی و بازگشایی مسیر رودخانه‌ها پیش از وقوع بارش‌های مؤثر، از اقدامات پیشگیرانه برای کاهش خطر سیلاب به شمار می‌رود. شهرام پزشکی مدیر منابع آب شهرستان ترکمانچای هم اظهار کرد: با توجه به پیش‌بینی احتمال بارش‌های شدید و نامتعارف تحت تأثیر پدیده ال‌نینو، عملیات بازگشایی و لایروبی رودخانه‌های منطقه در اولویت اقدامات پیشگیرانه قرار گرفته است و در همین راستا، لایروبی رودخانه غریب‌دوست به طول یک کیلومتر و رودخانه شهرچایی به طول یک‌ونیم کیلومتر به پایان رسیده و عملیات ساماندهی رودخانه ترکمانچای نیز در محدوده‌ای به طول ۲ کیلومتر در حال اجراست.

وی افزود: رسوب‌گذاری و وجود موانع در مسیر رودخانه‌ها می‌تواند ظرفیت عبور روان‌آب‌ها را کاهش دهد و خطر آب‌گرفتگی و خسارت به اراضی کشاورزی، تأسیسات و مناطق مسکونی را افزایش دهد؛ ازاین‌رو، آماده‌سازی مسیر رودخانه‌ها پیش از آغاز بارش‌های مؤثر، نقش مهمی در کاهش مخاطرات سیلاب دارد. پزشکی تأکید کرد: این اقدامات با هدف افزایش ایمنی مسیرهای عبور آب و صیانت از اراضی و زیرساخت‌های منطقه ادامه می‌یابد و همکاری مردم و کشاورزان در جلوگیری از ایجاد موانع و تصرفات غیرمجاز در بستر و حریم رودخانه‌ها، در کاهش خطرات سیلاب مؤثر است.