عطریانفر: اگر حرف مخالف ما درست بود، آن را رد نکنیم/هم‌فکری اجباری ممکن نیست

محمد عطریانفر در گفت‌وگو با ایسنا در زمینه مسئولیت شهروندان برای تحمل دیدگاه‌های متفاوت، اظهار کرد: نخستین مسئولیت شهروند در برابر کسی که متفاوت از او می‌اندیشد، پذیرفتن «حق تفاوت» است. جامعه سالم جامعه‌ای نیست که همه در آن یکسان فکر کنند؛ بلکه جامعه‌ای است که بتوان اختلاف نظر را بدون تبدیل آن به خصومت مدیریت کرد.

ممکن است با یک دیدگاه سیاسی یا اجتماعی مخالف باشیم، اما این مخالفت نباید ما را به این نتیجه برساند که صاحب آن دیدگاه، بد یا دشمن ماست. اخلاق گفت‌وگو مطرح است؛ یعنی می‌توان با صراحت مخالفت کرد، اما کرامت طرف مقابل را باید حفظ کنیم.

عضو حقیقی شورای اطلاع‌رسانی دولت درباره مسئولیت شهروندان در مواجهه با اختلاف نظر تصریح کرد: مسئولیت شهروندان، تلاش برای فهمیدن پیش از قضاوت‌کردن است. بسیاری از اختلافات زمانی تشدید می‌شوند که بدون شنیدن استدلال طرف مقابل، برای او انگیزه و نیت تعیین کنیم.

مخالفت با یک دیدگاه نباید موجب حمله به شخصیت افراد شود فعال سیاسی اصلاح‌طلب در زمینه چرایی تبدیل مخالفت با یک نظر به دشمنی با صاحب آن نظر، گفت: یک دیدگاه سیاسی یا اجتماعی وقتی از سطح نظر فراتر می‌رود و تبدیل به بخشی از هویت فرد می‌شود، نقد آن دیدگاه، ناخودآگاه به‌عنوان حمله به شخصیت و هویت صاحب دیدگاه تلقی می‌شود. از همین نقطه، گفت‌وگو جای خود را به دفاع و تقابل می‌دهد.

نکته دیگر، ساده‌سازی مسائل پیچیده است. مسائل اجتماعی معمولاً پیچیده‌اند، ذهن انسان در شرایط اضطراب و بی‌اعتمادی تمایل پیدا می‌کند جهان را به دو دسته «خودی» و «غیرخودی» تقسیم کند.

در این وضعیت، دیگر با یک انسان دارای دیدگاه متفاوت مواجه نیستیم؛ با «نماینده یک جبهه» مواجهیم. وی درباره راهکار خروج از این وضعیت تاکید کرد: برای خروج از این وضعیت، باید اختلاف را دوباره به سطح نخستین و استدلال مرتبط با آن برگردانیم.

به جای اینکه بگوییم «تو چنین انسانی هستی»، باید گفته شود «من با این بخش از دیدگاه تو مخالفم». همین تغییر کوچک در زبان، مرز میان اختلاف مدنی و دشمنی اجتماعی را مشخص می‌کند.

یاد بگیریم اختلاف را تحمل کنیم عطریانفر درباره مهم‌ترین راه مقاومت در برابر دوگانه «ما و آنان» اظهار کرد: مهم‌ترین راه مقاومت در برابر دوگانه «ما و آنان»، این است که بدانیم هیچ جامعه‌ای از دو گروه کاملاً یکدست تشکیل نشده است. انسان‌ها مجموعه‌ای از باورها، تجربه‌ها و منافع متفاوت دارند و ممکن است در یک موضوع هم‌نظر و درموضوعی دیگر مخالف یکدیگر باشند.

دوقطبی‌سازی زمانی خطرناک می‌شود که تفاوت سیاسی به هویت افراد تبدیل شود. عضو حقیقی شورای اطلاع‌رسانی دولت در زمینه راه‌های مقابله با این وضعیت ادامه داد: مردم می‌توانند با چند رفتار ساده در برابر این وضعیت مقاومت کنند.

نخست اینکه از تعمیم دادن رفتار یک فرد به یک گروه بزرگ پرهیز کنند. دوم، به جای قضاوت درباره نیت افراد، سخن و عملکرد آنان بحث کنند.

سوم، نقاط اشتراک را فراموش نکنند. جامعه زمانی از دوگانه «ما و آنان» عبور می‌کند که یاد بگیرد اختلاف را تحمل کند، بدون آنکه دیگری را از دایره جامعه خارج کند.

توهین و تحقیر مسئله را حل نمی‌کند، طرف مقابل را به موضع دفاعی می‌کشاند فعال سیاسی اصلاح‌طلب درباره نقش شهروندان در فضای مجازی و تأثیر رفتار آنان بر کاهش یا افزایش شکاف‌های اجتماعی اظهار کرد: فضای مجازی امروز بخشی از عرصه عمومی جامعه است و رفتار ما در آن، برخلاف تصور رایج، تنها یک رفتار شخصی نیست. هر کاربر با انتشار، بازنشر، حتی تقویت یک محتوا، در شکل‌دادن به فضای عمومی سهم دارد.

از مهم‌ترین تکالیف شهروندان در فضای مجازی، مسئولیت و خضوع در برابر حقیقت است. انتشار یک خبر نادرست، تصویر تقطیع‌شده یا ادعای اثبات‌نشده ممکن است در چند دقیقه هزاران بار بازنشر شود و حتی اصلاح آن نتواند آثار اولیه را از بین ببرد.

مسئله دیگر، نوع ادبیاتی است که در شبکه‌های اجتماعی به کار برده می‌شود. می‌توان نقد کرد، اعتراض کرد و حتی بسیار صریح بود، اما توهین و تحقیر نه‌تنها مسئله را حل نمی‌کند، بلکه طرف مقابل را به موضع دفاعی وادار می‌کند.

شهروند بالغ کسی نیست که با همه موافق باشد عطریانفر درباره پذیرش تفاوت به‌عنوان یکی از عناصر مهم فرهنگ شهروندی اظهار کرد: مفهوم شهروندی زمانی معنا پیدا می‌کند که بپذیریم جامعه از انسان‌هایی با پیشینه، تجارب، علایق و دیدگاه‌های متفاوت تشکیل شده است. اگر قرار باشد تنها افراد هم‌فکر، شایسته حضور در عرصه عمومی تلقی شوند، دیگر با یک جامعه متکثر روبه‌رو نخواهیم بود.

پذیرش تفاوت به معنای بی‌تفاوتی یا کنارگذاشتن اصول نیست. ممکن است فردی با یک دیدگاه سیاسی یا اجتماعی مخالف باشد و برای تغییر آن تلاش کند.

مسئله این است که اظهارنظرها در چارچوب گفت‌وگو، قانون و احترام به حقوق دیگران صورت گیرد. فرهنگ شهروندی درهمین موقعیت اهمیت پیدا می‌کند.

شهروند بالغ کسی نیست که با همه موافق باشد؛ کسی است که بتواند با فردی که با او اختلاف دارد، همچنان یک رابطه مدنی و انسانی برقرار کند. اعتماد اجتماعی با سخنرانی و دستور ایجاد نمی‌شود فعال سیاسی اصلاح‌طلب درباره نقش شهروندان در بازسازی اعتماد اجتماعی اظهار کرد: اعتماد اجتماعی چیزی نیست که با سخنرانی یا دستور ایجاد شود، بلکه حاصل تجربه‌های مکرر انسان‌ها از یکدیگر است؛ یعنی اینکه مردم در زندگی روزمره ببینند دیگران تا چه اندازه صادق، منصف، مسئول و قابل اتکا هستند.

به همین دلیل، شهروندان در بازسازی اعتماد اجتماعی نقش مهمی دارند. وقتی فردی خبر تأییدنشده‌ای را منتشر نمی‌کند، اشتباه خود را می‌پذیرد، در قضاوت درباره دیگری عجله نمی‌کند و به تعهدات خود پایبند می‌ماند، در واقع بخشی از سرمایه اعتماد جامعه را بازسازی می‌کند.

وی با اشاره به یکی از عوامل مهم بی‌اعتمادی در روابط اجتماعی تصریح کرد: احساس بی‌عدالتی در روابط اجتماعی، یکی از عوامل مهم بی‌اعتمادی است. اگر مردم احساس کنند با آنان منصفانه برخورد نمی‌شود، اعتماد کاهش پیدا می‌کند.

بنابراین انصاف در روابط روزمره، حتی در ساده‌ترین مناسبات اجتماعی، اهمیت زیادی دارد. بازسازی اعتماد در کوتاه‌مدت ممکن نیست و باید از رفتارهای کوچک آغاز و در طول زمان تکرار شود.

شاید مهم‌ترین نقطه شروع همین باشد که دوباره یاد بگیریم درباره یکدیگر منصفانه‌تر قضاوت کنیم و پیش از محکوم‌کردن، امکان و حق توضیح‌دادن را به دیگری بدهیم. اگر مخالف ما سخن درستی گفت، آن را رد نکنیم عطریانفر در زمینه ضرورت التزام به اخلاق سیاسی و نقش آن در رفتار سیاستمداران، اظهار کرد: التزام به اخلاق سیاسی از ضرورت‌های مقدماتی پذیرش مسئولیت سیاستمداران و صاحبان قدرت است.

سیاست در خلأ اتفاق نمی‌افتد؛ درون جامعه جریان دارد و شهروندان نیز با رفتار و گفتار خود در شکل‌دادن به فرهنگ سیاسی نقش دارند. اگر شهروندان در رقابت‌های سیاسی، دروغ و شایعه را منتشر کنند، مخالفان را تحقیر کنند یا برای اثبات دیدگاه خود به تخریب شخصیت متوسل شوند، نمی‌توان انتظار داشت فضای سیاسی جامعه از چنین ادبیاتی دور بماند.

عضو حقیقی شورای اطلاع‌رسانی دولت تصریح کرد: اخلاق سیاسی در سطح شهروندی یعنی وفاداری به حقیقت، حتی زمانی که حقیقت به نفع جریان فکری مورد علاقه ما نیست. یعنی اگر فرد یا گروهی که با آن همدل هستیم خطایی کرد، آن خطا را به دلیل تعلق سیاسی نادیده نگیریم؛ و اگر مخالف ما سخن درستی گفت، به دلیل مخالفت سیاسی آن را رد نکنیم.

دنبال هم‌فکری اجباری نباشیم فعال سیاسی اصلاح‌طلب در زمینه چگونگی تبدیل اختلافات سیاسی به دوگانه «ما و آنان» و نقش شهروندان در بازگشت از این وضعیت گفت: ابتدا باید از نگاه آرمانی و ساده‌سازانه به گذشته پرهیز کنیم. هیچ دوره‌ای را نمی‌توان کاملاً عاری از اختلاف و مناقشه تصور کرد.

با این حال در برخی مقاطع، اختلافات سیاسی در کنار نوعی احساس تعلق مشترک و برادری اجتماعی نزد انسان‌ها تجربه شده‌اند. پرسش امروز این است چگونه می‌توان سرمایه مشترک را در شرایط جدید بازسازی کرد.

دنیای امروز با گسترش رسانه‌های اجتماعی، سرعت بالای گردش اطلاعات و افزایش امکان شکل‌گیری جوامع فکری، شرایط متفاوتی دارد. وی یادآور شد: افراد ممکن است ساعت‌ها در فضایی حضور داشته باشند که همه مانند یکدیگر فکر می‌کنند.

در چنین محیطی، به‌تدریج مخالف ناشناخته می‌شود و در صورت ابراز وجود تهدیدآمیز به نظر می‌رسد. راه بازگشت، حذف اختلاف نیست.

شهروندان می‌توانند از خودشان شروع کنند؛ کمتر برچسب بزنند، کمتر تعمیم دهند، خبرهای تأییدنشده را منتشر نکنند و پیش از قضاوت، روایت طرف مقابل را بشنوند. عطریانفر درباره معنای «برادری» در شرایط امروز گفت: «برادری» در شرایط امروز نباید به‌معنای هم‌فکری اجباری تفسیر شود.

معنای مهم‌تر آن، حفظ پیوند انسانی و اجتماعی در شرایط اختلاف است. اگر بپذیریم هیچ‌کس مالک انحصاری جامعه نیست و همه ما، با وجود اختلاف‌ها، در یک سرنوشت مشترک زندگی می‌کنیم، آن‌گاه می‌توان از منطق «ما و آنان» به سمت مفهوم «ما در یک جامعه» حرکت کرد.