صالحی: شعر حافظ صدای ماندگار ایران در گستره تمدن فارسی است

سیدعباس صالحی شامگاه دوشنبه در مراسم یادروز حافظ شیرازی در شیراز، با اشاره به جایگاه این شاعر نامدار در هویت فرهنگی ایرانیان گفت: زبان فارسی برای ایرانیان صرفاً بخشی از هویت نیست، بلکه رکن اصلی هویت ایرانی به شمار می‌رود و حافظ در شکل‌گیری جایگاه تاریخی و فرهنگی این زبان، نقشی ویژه داشته است. وی با بیان اینکه زبان فارسی پیش و پس از حافظ تفاوتی بنیادین دارد، افزود: فارسی‌زبانان ایران و دوستداران این زبان در سراسر جهان باید به این حقیقت مفتخر باشند که حافظ در تاریخ این زبان ظهور کرد؛ شاعری که با نوآوری‌های خود، ظرفیت‌های تازه‌ای در زبان و ادبیات فارسی آشکار ساخت.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی نخستین جلوه اثرگذاری حافظ بر زبان فارسی را در نوآوری معنایی و تحول واژگان دانست و گفت: حافظ در استفاده از واژگان محوری شعر خود، صرفاً به معانی رایج بسنده نکرد، بلکه معناهای تازه‌ای آفرید و مفاهیم پیشین را به افق‌های جدیدی رساند. صالحی با اشاره به واژه «رند» در شعر حافظ بیان کرد: این واژه پیش از حافظ معانی متفاوتی داشت، اما در جهان شعری او به مفهومی چندلایه تبدیل شد که ساده‌زیستی، عشق و شیدایی، دوری از مصلحت‌سنجی، رهایی از ریاکاری و پاکی باطن را در کنار ظاهری ناسازگار با معیارهای متعارف در بر می‌گیرد.

وی ادامه داد: حافظ با چنین نوآوری‌هایی، ظرفیت‌های معنایی زبان فارسی را گسترش داد و واژگانی را که پیش‌تر در چارچوب‌های محدودتری به کار می‌رفتند، به ابزارهایی برای بیان اندیشه‌های عمیق‌تر تبدیل کرد. خلاقیت حافظ در ترکیب واژگان فارسی و عربی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، بهره‌گیری خلاقانه از ظرفیت ترکیب‌سازی زبان فارسی را دومین ویژگی برجسته شعر حافظ برشمرد و گفت: حافظ از توانایی زبان فارسی در ترکیب واژگان استفاده کرد و جلوه‌های تازه‌ای به این زبان بخشید.

صالحی با اشاره به دیدگاه علامه دهخدا درباره ترکیب‌های فارسی و عربی در شعر حافظ افزود: بخشی از نوآوری‌های این شاعر در پیوند خلاقانه واژگان فارسی و عربی نمایان می‌شود؛ رویکردی که به غنای زبان فارسی کمک کرده است. وی با بیان اینکه این خلاقیت تنها به ترکیب واژه‌ها محدود نمی‌شود، اظهار کرد: حافظ در ساختار مصراع‌ها و پیوند میان عناصر زبانی نیز ابتکارهای چشمگیری دارد و از ظرفیت‌های گوناگون زبان برای خلق ترکیب‌های بدیع بهره می‌گیرد.

حافظ ایهام شعری را به اوج رساند صالحی، تحول در صنعت ایهام را از دیگر وجوه اثرگذاری حافظ بر شعر فارسی دانست و گفت: حافظ با بهره‌گیری از شگردها و روش‌های تازه، چندمعنایی را در شعر فارسی به سطحی جدید رساند و امکان خوانش‌های چندلایه را گسترش داد. وی افزود: ایهام در شعر حافظ صرفاً ایجاد ابهام نیست، بلکه مخاطب را به لایه‌های عمیق‌تر معنا هدایت می‌کند و فضایی جذاب برای کشف و دریافت مفاهیم مختلف به وجود می‌آورد.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی تأکید کرد: حافظ با این نوآوری‌ها، افق‌های تازه‌ای پیش روی زبان و شعر فارسی گشود و ظرفیت‌های نهفته این زبان را برای بیان مفاهیم پیچیده و چندوجهی آشکار کرد. حافظ زبان فارسی را به موسیقی تبدیل کرد وی با اشاره به پیوند شعر حافظ با موسیقی بیان کرد: شعر فارسی همواره از ظرفیت‌های موسیقایی برخوردار بوده، اما حافظ توانست میان موسیقی بیرونی، درونی، کناری و معنوی شعر پیوندی ویژه برقرار کند و شعر خود را به تجربه‌ای موسیقایی تبدیل سازد.

صالحی با اشاره به دیدگاه‌های محمدرضا شفیعی کدکنی درباره انواع موسیقی شعر افزود: حافظ میان وزن و عروض، قافیه و ردیف، تناسب‌های معنایی و دیگر عناصر موسیقایی ارتباط برقرار کرد و از این راه، تأثیرگذاری شعر خود را افزایش داد. وی ادامه داد: شعر حافظ از همین رو، علاوه بر غزل، با موسیقی و آواز نیز پیوندی عمیق دارد؛ به‌گونه‌ای که زبان در شعر او به نغمه و نوا تبدیل می‌شود و مخاطب را هم‌زمان با معنا و موسیقی درگیر می‌کند.

غزل حافظ؛ پیوند لطافت و استحکام وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره ویژگی‌های غزل حافظ در کنگره حافظ سال ۱۳۶۷، به سه تحول مهم در غزل فارسی پرداخت و گفت: حافظ توانست ویژگی‌هایی را که پیش‌تر بیشتر در قالب‌های دیگر شعری دیده می‌شد، وارد غزل کند. صالحی نخستین ویژگی را پیوند استحکام واژگانی قصیده با لطافت غزل دانست و اظهار کرد: در شعر حافظ، واژگان در عین برخورداری از فخامت و استحکام، لطافت و ظرافت غزل را نیز حفظ می‌کنند؛ ترکیبی که به یکی از ویژگی‌های متمایز شعر او تبدیل شده است.

وی تصویرپردازی را دومین ویژگی برجسته غزل حافظ برشمرد و افزود: تصویرسازی‌های پیچیده و زنده که پیش‌تر بیشتر در قالب‌هایی مانند مثنوی امکان بروز داشت، در غزل حافظ به شکلی چشمگیر نمایان می‌شود و مخاطب را با صحنه‌هایی ملموس و نزدیک به تجربه شهودی روبه‌رو می‌کند. حافظ غزل فارسی را به حماسه پیوند زد صالحی سومین ویژگی برجسته غزل حافظ را توانایی آن در برانگیختن شور و حرکت دانست و گفت: غزل در سنت ادبی فارسی اغلب با آرامش و سکون همراه بوده است، اما حافظ ظرفیت تازه‌ای برای شورآفرینی و حماسه در این قالب ایجاد کرد.

وی با اشاره به ظرفیت حماسی برخی غزل‌های حافظ افزود: شعر او نشان می‌دهد که غزل فارسی می‌تواند فراتر از بیان عواطف فردی حرکت کند و با بهره‌گیری از موسیقی، تصویرپردازی و استحکام زبانی، شور و انگیزه بیافریند. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی این ویژگی را یکی از وجوه مهم نوآوری حافظ دانست و تأکید کرد: او با گشودن این افق، توانایی زبان فارسی را برای بیان مضامین شورانگیز و حماسی به نمایش گذاشت.

حافظ به گسترش امپراتوری زبان فارسی کمک کرد صالحی با اشاره به گسترش تاریخی زبان فارسی در مناطق مختلف جهان گفت: ایران ممکن است در دوره‌هایی بخشی از گستره جغرافیایی تاریخی خود را از دست داده باشد، اما زبان فارسی در سرزمین‌های گسترده‌ای از آسیای میانه و آناتولی تا شبه‌قاره هند نفوذ و حضور فرهنگی داشته است. وی افزود: گسترش زبان فارسی پیش از حافظ نیز وجود داشت، اما حافظ با عمق‌بخشیدن به ظرفیت‌های ادبی و معنایی این زبان، به تقویت و گسترش نفوذ فرهنگی آن کمک کرد.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به جایگاه حافظ در حوزه تمدنی زبان فارسی گفت: بررسی پیشینه زبان فارسی در قلمروهایی مانند سرزمین‌های عثمانی، آسیای میانه و شبه‌قاره هند، ابعاد مختلف تأثیرگذاری این شاعر بر گسترش و تعمیق زبان فارسی را آشکار می‌کند. زبان فارسی و میراث تاریخی ایران در برابر تهدیدها صالحی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به جایگاه تاریخی و فرهنگی ایران اظهار کرد: ایران با برخورداری از تاریخی کهن، میراث دینی و فرهنگی قدرتمند، عناصر حماسی و زبان فارسی، از پشتوانه‌هایی برخوردار است که در طول تاریخ به تداوم هویت این سرزمین کمک کرده‌اند.

وی ابراز امیدواری کرد که با اتکا به این سرمایه‌های تاریخی و فرهنگی، جهانی سرشار از عدالت، آزادی و صلح شکل گیرد؛ جهانی که به گفته او، با آرمان‌های انسانی و معنوی بازتاب‌یافته در شعر حافظ همخوانی داشته باشد.