رنج تاکداران خراسان‌شمالی زیر سایه قیمت پایین انگور
از نگاه این تاکدار، انگور کلاهداری با قیمت ۳۰ هزار تومان از تاکدار خریداری و در بازار با کیلوی ۱۳۰ هزار تومان به فروش می رسد.
فصل برداشت انگور برای تاکداران، پایان یک سال مراقبت از تاک‌ها، آبیاری، هرس، مبارزه با آفات و صرف هزینه‌های متعدد است؛ اما رسیدن خوشه‌ها به روزهای برداشت لزوما به معنای رسیدن باغدار به سود مناسب نیست. خراسان‌شمالی، جایی که هزاران خانوار روستایی بخشی از معیشت خود را از تاکستان‌ها تامین می‌کنند، فاصله میان هزینه تولید و درآمد حاصل از فروش به یکی از دغدغه‌های مهم این بخش تبدیل شده است.
مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان‌شمالی هزینه تولید هر کیلوگرم انگور را بر اساس محاسبات کارشناسی ۳۵۰ هزار ریال اعلام کرده است؛ هزینه‌ای که مراحل مختلف تولید از نگهداری کف باغ و تامین نهاده‌ها تا کارگری، هرس، برداشت، بسته‌بندی و حمل‌ونقل را در بر می‌گیرد. جواد همدمیان در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: افزایش هزینه‌های کارگری، کودهای شیمیایی، سموم و سایر مراحل نگهداری و برداشت، فشار بیشتری بر تولیدکنندگان وارد کرده و موجب نارضایتی تاکداران شده است.
وی افزود: قیمت متوسط فروش هر کیلوگرم انگور در استان از جمله رقم کلاهداری یا رازقی را حدود ۴۵۰ هزار ریال عنوان کرد، اما این رقم به کیفیت محصول و شرایط عرضه بستگی دارد و از نظر تاکداران، درآمد حاصل از فروش با دشواری‌های تولید تناسب کافی ندارد. این ارقام نشان می‌دهد که فاصله قیمت متوسط فروش و هزینه برآوردشده تولید، پیش از محاسبه سایر هزینه‌های احتمالی و تفاوت کیفیت محصول، حدود ۱۰۰ هزار ریال به ازای هر کیلوگرم است؛ فاصله‌ای که به‌تنهایی نمی‌تواند میزان سود خالص باغدار را مشخص کند، اما اهمیت مدیریت هزینه‌ها، کیفیت محصول و شیوه عرضه را آشکار می‌سازد.
خوشه‌های طلایی، دسترنج ارزان امیر کامیار، انگورکار روستای هنامه شیروان از پایین بودن قیمت فروش انگور در برابر هزینه‌های تولید گلایه دارد؛ محصولی که پرورش آن ماه‌ها رسیدگی، صرف هزینه و تلاش باغدار را می‌طلبد، اما قیمت نهایی آن لزوما پاسخگوی زحمت و مخارج تولید نیست. به گفته این تاکدار، فاصله میان هزینه‌های باغداری و درآمد حاصل از فروش محصول، نگرانی از بازگشت سرمایه و تامین هزینه‌های فصل بعد را افزایش می‌دهد.
محمد ایزدی از تاکداران بدرانلوی بجنورد نیز پایین بودن قیمت انگور را از دغدغه‌های اصلی باغداران می‌داند؛ مشکلی که در فصل برداشت، شیرینی محصول را با تلخی نگرانی‌های اقتصادی همراه می‌کند. از نگاه این تاکدار، انگور کلاهداری با قیمت ۳۰ هزار تومان از تاکدار خریداری و در بازار با کیلوی ۱۳۰ هزار تومان به فروش می رسد.
وی می گوید که زمانی می‌توان به تداوم تولید و حفظ انگیزه باغداران امیدوار بود که قیمت فروش محصول با هزینه‌های کاشت، داشت و برداشت تناسب داشته باشد و دسترنج یک‌ساله تاکدار با بهایی منصفانه به بازار برسد. برداشت ۹۰ هزار تن انگور در سایه افزایش هزینه‌ها برآوردها از برداشت حدود ۹۰ هزار تن انگور در خراسان‌شمالی طی سال جاری حکایت دارد؛ ظرفیتی قابل توجه که می‌تواند در صورت ساماندهی بازار، توسعه صنایع تبدیلی و بهبود شیوه عرضه، به منبع درآمد پایدارتر برای تولیدکنندگان تبدیل شود.
با این حال، تولید محصول به‌تنهایی تضمین‌کننده درآمد مناسب نیست. انگوری که با صرف هزینه و زحمت فراوان به مرحله برداشت می‌رسد، برای دستیابی به بازارهای بهتر به درجه‌بندی، بسته‌بندی استاندارد، نگهداری مناسب و شبکه توزیع کارآمد نیاز دارد؛ حلقه‌هایی که ضعف در هر یک از آنها می‌تواند ارزش اقتصادی محصول را کاهش دهد.
پیش‌بینی برداشت ۹۰ هزار تن انگور در خراسان‌شمالی در حالی است که ضعف بسته‌بندی، کمبود نقدینگی و محدودیت بازارهای صادراتی همچنان از چالش‌های باغداران به شمار می‌رود همدمیان با اشاره به وضعیت بسته‌بندی انگور گفت: برخی باغداران ارقام و درجات کیفی مختلف محصول را در یک جعبه عرضه می‌کنند؛ در حالی که جداسازی انگورهای درجه یک، دو و سه و رعایت استانداردهای بسته‌بندی، زمینه فروش مناسب‌تر و حضور در بازارهای صادراتی را فراهم می‌کند. این مشکل در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بخش قابل توجهی از تاکداران استان خرده‌مالک هستند و توان مالی محدودی برای سرمایه‌گذاری در تجهیزات، مدیریت فنی باغ و آماده‌سازی محصول برای بازارهای رقابتی دارند.
کمبود نقدینگی، در کنار افزایش هزینه نهاده‌ها، امکان اجرای توصیه‌های کارشناسی را برای برخی تولیدکنندگان دشوار کرده است. بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان، امسال ۴۶ تن انگور خراسان‌شمالی به پاکستان صادر شده است.
همچنین سه هزار و ۲۰۰ تن انگور در سردخانه‌های سایر استان‌ها و ۸۰۰ تن در سردخانه‌های داخل خراسان‌شمالی نگهداری شده تا در زمان مناسب به بازار عرضه شود. نگهداری محصول در سردخانه می‌تواند امکان مدیریت زمان عرضه را فراهم کند، اما توسعه این ظرفیت زمانی به سود پایدار باغدار منجر می‌شود که با دسترسی به بازار، تامین نقدینگی و برنامه‌ریزی مناسب برای فروش همراه باشد.
در غیر این صورت، هزینه‌های نگهداری نیز به بار مالی تولیدکننده افزوده خواهد شد. ۷۰ درصد تاکستان‌ها زیر کشت ۲ رقم انگور یکی دیگر از چالش‌های پیش روی تاکداران خراسان‌شمالی، تغییر ذائقه مصرف‌کنندگان و ضرورت نوسازی ارقام انگور است.
به گفته همدمیان، حدود ۷۰ درصد تاکستان‌های استان زیر کشت دو رقم کلاهداری و کشمشی قرار دارد و ۳۰ درصد دیگر به ارقام متفاوت اختصاص یافته است؛ در حالی که گرایش بخشی از مصرف‌کنندگان به انگورهای قرمز و بی‌دانه افزایش یافته است. این تغییر ذائقه، ضرورت بازنگری در الگوی تولید و حرکت به سمت ارقام متناسب با تقاضای بازار را پررنگ‌تر می‌کند.
باغداری که سال‌ها بر یک رقم مشخص تکیه کرده است، برای حفظ بازار خود ناگزیر است هم‌زمان با تحولات مصرف، کیفیت و تنوع محصول را نیز مورد توجه قرار دهد. حدود ۷۰ درصد تاکستان‌های خراسان‌شمالی زیر کشت ۲ رقم انگور قرار دارد؛ تغییری که در ذائقه مصرف‌کنندگان، ضرورت اصلاح و نوسازی باغ‌ها را پررنگ‌تر کرده است مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان‌شمالی، سرشاخه‌کاری را یکی از راهکارهای اصلاح و نوسازی تاکستان‌ها دانست و گفت: احداث تاکستان جدید حدود ۶ تا هفت سال زمان می‌برد تا به نتیجه برسد، اما در روش سرشاخه‌کاری، باغدار می‌تواند در حدود ۲ سال به نتیجه برسد.
توسعه این روش، در کنار آموزش باغداران و استفاده از نظر کارشناسان، می‌تواند مسیر تغییر ارقام و سازگاری بیشتر تولید با نیاز بازار را هموار کند؛ البته اجرای موفق آن به تامین منابع مالی و همراهی بهره‌برداران نیاز دارد. از سوی دیگر، اجرای طرح فراز و اصلاح شیوه‌های باغداری نیز در افزایش بهره‌وری و بهبود کیفیت محصول اهمیت دارد.
بر اساس اطلاعات مطرح‌شده در گزارش، این طرح در ۹۵ درصد تاکستان‌های استان اجرا نشده است؛ موضوعی که ضرورت بررسی موانع مالی و فنی توسعه روش‌های نوین باغداری را نشان می‌دهد. انگور از محصولات مهم کشاورزی خراسان‌شمالی است و بیش از ۱۷ هزار نفر در این استان تاکستان دارند.
با توجه به سکونت ۴۴ درصد جمعیت استان در مناطق روستایی، رونق این محصول تنها مسئله‌ای مربوط به یک بخش تولیدی نیست، بلکه با درآمد خانوارهای روستایی، اشتغال فصلی و پایداری اقتصاد محلی نیز ارتباط دارد. از این رو، عبور از وضعیت کنونی نیازمند نگاهی فراتر از افزایش تولید است؛ تأمین نقدینگی برای باغداران، آموزش روش‌های نوین، اصلاح ارقام متناسب با تقاضای بازار، توسعه بسته‌بندی استاندارد، تقویت صنایع تبدیلی و فراهم کردن مسیرهای مطمئن فروش و صادرات، حلقه‌هایی هستند که باید در کنار یکدیگر تقویت شوند.
تاکستان‌های خراسان‌شمالی ظرفیت تولید محصولی ارزشمند را دارند، اما حفظ این ظرفیت به درآمد قابل قبول تولیدکننده وابسته است. اگر زنجیره تولید تا بازار به‌درستی سامان نیابد، هر فصل برداشت می‌تواند به جای فرصتی برای رونق اقتصادی، تکرار نگرانی‌های معیشتی تاکدارانی باشد که یک سال برای رسیدن همین خوشه‌های طلایی زحمت کشیده‌اند.
