[علی دارابی] ایران و فرهنگ گفت‌وگو

در زمانه و جهان پرآشوب کنونی که جنگ جایگزین صلح و منازعه شده، جای گفت‌وگو را گرفته و ناامنی، بحران‌ها، مخاطرات طبیعی و پیامدهای فزاینده تغییرات اقلیمی، نه تنها زندگی جوامع که پیوندهای فرهنگی و استمرار میراث زنده آنان را با تهدید روبرو ساخته است، این «فرهنگ» است که می‌تواند به عنوان «زبان گفت‌وگو» در زمانه گسست، زمینه همدلی در هنگامه اختلاف و رشته‌ای برای حفظ پیوند میان ملت‌هایی باشد که تاریخ و میراث‌شان بسیار فراتر از مرزهای جغرافیایی و سیاسی امروز با یکدیگر تنیده شده است. در تعریف فرهنگ گفته شده است: «مجموعه‌ای پیچیده از دانش‌ها، باورها، هنرها، قوانین، اخلاقیات، عادات است و هر چه که فرد به عنوان عضوی از جامعه، از جامعه خویش فرا می‌گیرد».

فرهنگ به وسیله فرایند جامعه پذیری، به نسل بعدی منتقل می‌شود، در حالی که ژنتیک به وسیله وراثت. در شاهنامه، اثر حماسی حکیم ابوالقاسم فردوسی، نزدیک به ۹۰ بیت درباره فرهنگ آمده است.

در دیوان حافظ و آثار سعدی و بسیاری از شاعران بزرگ ایران و جهان نیز «فرهنگ» از جایگاه والایی برخوردار است. استاد علامه «محمد تقی جعفری» در کتاب «فرهنگ پیرو، فرهنگ پیشرو»، فرهنگ را «کیفیت یا شیوه بایسته و شایسته بر آن دسته از فعالیت های حیات مادی و معنوی انسان‌ها» می‌داند «که مستند به طرز تعقل سلیم و احساسات تصعید شده آنان در حیات معقول تکاملی باشد».

و «آنتونی گیدنز»، فرهنگ را «به مجموعه شیوه‌های زندگی اعضای یک جامعه» اطلاق می‌کند. فرهنگ فراتر از ساحت‌های سیاسی، اقتصادی، نظامی، امنیتی است، چرا که همواره بن بست‌ها را می‌شکند و ابنای جامعه بشری را به صلح، مدارا، گفت‌وگو، تعامل و روا داری و توسعه پایدار دعوت می‌کند.

از توسعه پایدار سخن رفت که فرهنگ هدف مغفول و مهجور آن است. یونسکو (سازمان آموزشی، علمی، فرهنگی، سازمان ملل متحد) برای نخستین بار جامع‌ترین تصویر جهانی از سیاست‌های فرهنگی را با پوشش همه مناطق و بخش‌های فرهنگی ارائه کرد.

تصویری که مبتنی بر ۱۲۰۰ گزارش ملی و محلی در فاصله سالهای ۲۰۲۴-۲۰۱۹ را در بر می‌گیرد و چگونگی ترویج فرهنگ از طریق سیاستگذاری عمومی در کشورهای مختلف را ترسیم می‌کند. آنچه که در این گزارش موجب امیدواری برای آینده است، آن است که با به رسمیت شناختن نقش اساسی فرهنگ در شکل‌دهی به جوامعی فراگیر و پایدار در سراسر جهان رو به گسترش است و شاهد آن هستیم که کشورهای زیادی فرهنگ را در برنامه‌های ملی توسعه پایدار خود گنجانده‌اند.

چرا که جهان چاره‌ای ندارد و برای برون رفت از منازعات، تنش‌ها و بحران‌ها باید عدالت، تساوی، حقوق برابر، تنوع و تکثر فرهنگی را به رسمیت بشناسد تا در پرتو آن شاهد جهانی فرهنگی و به دور از جنگ و تجاوز و حاکمیت قانون و انسانیت باشیم. زبان فرهنگ، گفت‌وگو، اقناع، همدلی، همزبانی است.

و به فرمایش مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، شاعر نامدار جهان پارسیگوی: پس زبانِ محرمی خود دیگرست همدلی از همزبانی بهترست واقعیت جهان امروزی، سیطره و سلطه‌گری زورگویان و نظام استکباری است که ترکیبی از «نظامی‌گری، تجاوز، جنگ، کشتار، ویرانی، نادیده گرفتن استقلال کشورها و استثمار دیگران» است. اگر نگاهی به پیمان‌های نظامی و پیمان‌های اقتصادی دنیا بیندازیم، می‌بینیم که روح حاکم بر آنها سلطه بر دیگران است.

آنچه در بحث فرهنگ مطرح است، این است که فرهنگ‌های ضعیف و ناتوان در این نبرد جهانی بی‌تردید از میان می‌روند، اما فرهنگ‌های قوی و قدرتمند هستند که قادرند استوار بمانند. و این موضوع ارتباط معناداری با هویت، روحیه ملی، تاریخ و تمدن و دارایی‌های فرهنگی یک کشور دارد.

ایران عزیز کشوری است با قدمت ۷۰۰۰ سال و دارای بیش از یک میلیون اثر تاریخی که از سال ۱۳۱۰ که ثبت آثار آغاز شده، تا کنون فقط ۴۳ هزار اثر ثبت ملی شده است. ۲۳ هزار محوطه و تپه‌های تاریخی، ۱۴ هزار بنا و اماکن تاریخی، ۸۳۳ موزه.

ایران با ثبت ۳۰ اثر میراث ملموس و طبیعی در فهرست جهانی یونسکو که در ۱۱۴ سایت در کشور گسترده است، جزو ۱۰ کشور نخست جهان است. ایران در حوزه میراث ناملموس و معنوی با ثبت ۲۷ اثر در ۵ سال اخیر موفق گردید از رتبه هفتم به رتبه چهارم دنیا صعود کند و تنها کشوری در جهان است که ۶۰ اثر در فهرست ذخیره برای ثبت در فهرست جهانی یونسکو دارد.

این‌ها دارایی‌ها و ثروت‌های تاریخی و تمدنی ایران است که باید از آن به عنوان «موزه بدون سقف» یاد کرد. فرهنگ ایرانیان، مملو از مؤلفه‌های عزت آفرین و افتخار آمیز است که روا داری، تاب‌آوری، یاریگری، تعاون، استقلال‌طلبی، بیگانه ستیزی، احترام متقابل، سلحشوری، میهن پرستی، مقاومت و ایستادگی، شجاعت و شهامت طلبی از آن جمله است.

همزیستی مسالمت آمیز ادیان در تاریخ ایران مثال زدنی است. مسجد، کلیسا، کنیسه، صومعه، بقعه، آتشکده،...

نمادها و رد پاهای تاریخی از ایران فرهنگی است. ۲۴ کشور مستقل امروزی جهان در روزگاران گذشته در قلمرو امپراتوری ایران بوده‌اند و شاهکار زبان فارسی برای قرن‌ها زبان دیوانی و رسمی کشورهای زیادی بوده است.

زنده یاد استاد «محمد جواد مشکور» بر این باور است که: «علت مستعمره نشدن ایران، شکوفایی تاریخ قدیم ایران بوده است و از هرودوت مورخ شهیر جهان، تا کنون غربی‌ها (فرنگی‌ها) همواره از تاریخ ایران به بزرگی یاد کرده‌اند.» تاریخ، حافظه یک ملت است. ملتی که تاریخ ندارد، حافظه ندارد و آن را گم می‌کند.

اینجاست که به راز سخنان جنایتکارانی چون ترامپ، روبیو و نتانیاهو در هدف قرار دادن «تاریخ و تمدن ایران» بهتر پی می‌بریم. کشورها و دولت‌هایی که فاقد تاریخ و تمدن هستند، علیه مللی که پیشینه و تاریخ و تمدن کهن و پر افتخاری دارند، حمله‌ور می‌شوند و یا به جعل و تحریف تاریخ روی می‌آورند.

راز بقای ایرانی‌گری ما در طول تاریخ تاکنون همین «زبان و ادبیات فارسی و اسلام و فرهنگ دینی» بوده است. این راز قدرت فرهنگی، مانایی، پویایی و استوار ما مردم ایران در طول تاریخ است.