آسبادهای درمیان؛ جایی که باد، چرخ اقتصاد کویر را می‌چرخاند
بادهایی که می‌توانند چرخ اقتصاد را بچرخانند آسبادهای درمیان تنها دیوارهایی خشتی در میان دشت‌های کویری نیستند؛
از بیرجند، در پهنه خشک و بادخیز خراسان جنوبی، جایی که وزش بادهای 120 روزه بخشی از ویژگی اقلیمی منطقه است، سازه‌هایی خشتی و چوبی هنوز بر جای مانده‌اند که روایتگر دانش و نبوغ مردمانی هستند که قرن‌ها پیش، انرژی باد را برای تأمین نیازهای زندگی خود به کار گرفتند. آسبادها، این آسیاب‌های بادی سنتی، از شاخص‌ترین جلوه‌های معماری و مهندسی بومی خراسان جنوبی محسوب می‌شوند؛ سازه‌هایی که بدون بهره‌گیری از فناوری‌های مدرن، نیروی باد را به حرکت تبدیل کرده و از آن برای آسیاب کردن غلات استفاده می‌کردند.
در این میان، شهرستان مرزی درمیان با برخورداری از مجموعه‌ای قابل توجه از آسبادهای تاریخی، یکی از مناطق مهم در زمینه این میراث بومی به شمار می‌رود؛ ظرفیتی که علاوه بر ارزش تاریخی و معماری، می‌تواند در صورت برنامه‌ریزی صحیح به یکی از محورهای توسعه گردشگری و اقتصادی منطقه تبدیل شود. سازه‌هایی که با باد ساخته شدند آسبادهای خراسان جنوبی حاصل شناخت دقیق انسان از محیط پیرامون خود هستند.
ساختار این بناها به گونه‌ای طراحی شده که باد پس از ورود به فضای آسباد، پره‌های چوبی را به حرکت درمی‌آورد و این حرکت از طریق محور عمودی به سنگ آسیاب منتقل می‌شود. استفاده از مصالح بومی مانند خشت، گل، چوب و کاه، هماهنگی بنا با اقلیم منطقه را افزایش داده است.
معماری آسبادها نه‌تنها پاسخگوی نیاز معیشتی مردم بوده، بلکه نمونه‌ای از استفاده پایدار از انرژی طبیعی در دوره‌ای است که خبری از سوخت‌های فسیلی و تجهیزات صنعتی امروز نبود. همین ویژگی، آسبادهای خراسان جنوبی را از منظر دانش بومی و معماری اقلیمی به میراثی ارزشمند تبدیل کرده است؛ میراثی که می‌تواند در عصر توجه جهانی به انرژی‌های پاک، معنایی تازه پیدا کند.
درمیان؛ سرزمین آسبادهای تاریخی شهرستان درمیان از جمله مناطق خراسان جنوبی است که تعداد قابل توجهی از آسبادهای تاریخی را در خود جای داده است. بر اساس آمار و شواهد موجود، در گذشته نزدیک به 80 آسباد در این منطقه فعال بوده و بیش از 60 واحد از آنها همچنان پابرجاست.
بخش‌هایی از این مجموعه تاریخی به دوره‌های صفویه و قاجاریه بازمی‌گردد و نشان می‌دهد که آسبادها طی قرن‌ها بخشی از نظام معیشتی و اقتصادی مردم منطقه بوده‌اند. این سازه‌ها در گذشته نقشی فراتر از آسیاب کردن غلات داشتند و در چرخه اقتصادی منطقه نیز اثرگذار بودند.
ارتباطات تجاری با شهرهای همجوار همچون بیرجند و مبادلات با مناطق همسایه در افغانستان، از جمله عرصه‌هایی بود که اقتصاد وابسته به آسبادها در آن نقش داشت. با ورود فناوری‌های جدید و تغییر شیوه‌های تولید، کارکرد اقتصادی آسبادها به تدریج کاهش یافت؛ اما ارزش تاریخی آنها نه‌تنها از بین نرفت، بلکه امروز می‌تواند به بستری برای شکل‌گیری اقتصاد جدید مبتنی بر گردشگری تبدیل شود.
ظرفیتی برای اقتصاد گردشگری آسبادهای درمیان در کنار سایر جاذبه‌های تاریخی و طبیعی شهرستان، ظرفیت ایجاد یک مسیر گردشگری منسجم را دارند. اما تحقق این ظرفیت نیازمند فراتر رفتن از نگاه صرفاً مرمتی به این بناهاست.
ایجاد زیرساخت‌های گردشگری، ساماندهی مسیرهای دسترسی، معرفی آثار، آموزش جوامع محلی، توسعه اقامتگاه‌های بوم‌گردی و حمایت از صنایع دستی می‌تواند مجموعه‌ای از فرصت‌های اقتصادی را در اطراف آسبادها ایجاد کند. در صورت شکل‌گیری چنین زنجیره‌ای، گردشگر تنها برای بازدید از یک بنای تاریخی وارد منطقه نخواهد شد، بلکه حضور او می‌تواند برای اقامتگاه‌ها، فروشندگان صنایع دستی، راهنمایان محلی، تولیدکنندگان محصولات بومی و دیگر فعالان اقتصادی منطقه درآمد ایجاد کند.
این موضوع برای شهرستانی مرزی مانند درمیان اهمیت دوچندان دارد؛ چراکه توسعه گردشگری می‌تواند علاوه بر حفظ میراث فرهنگی، به ایجاد اشتغال و ماندگاری جمعیت در منطقه نیز کمک کند. مشارکت مردم، شرط ماندگاری میراث حفاظت از آسبادها بدون حضور مردم محلی امکان‌پذیر نیست.
تجربه بسیاری از مناطق تاریخی نشان داده است که هر اندازه جامعه محلی در فرآیند حفاظت و بهره‌برداری از میراث فرهنگی نقش بیشتری داشته باشد، امکان تداوم طرح‌های گردشگری نیز افزایش می‌یابد. یکی از کارشناسان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی با اشاره به جایگاه استان در پرونده ثبت جهانی آسبادها، مشارکت مردم را از عوامل مهم در حفاظت از این آثار عنوان کرده است.
به گفته وی، همراهی و علاقه‌مندی مردم شهرستان درمیان، ظرفیت مهمی برای حفاظت از آسبادها و آماده‌سازی آنها برای معرفی در سطح ملی و بین‌المللی ایجاد کرده است. این سرمایه اجتماعی می‌تواند در کنار حمایت‌های دولتی و ورود بخش خصوصی، مسیر احیای آسبادها را از یک پروژه صرفاً فرهنگی به یک طرح اقتصادی و گردشگری پایدار تبدیل کند.
احیای آسبادها؛ از مرمت تا اشتغال سید احمد برآبادی، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی نیز با تأکید بر ظرفیت این سازه‌ها، احیای آسبادها را اقدامی فراتر از حفظ یک اثر تاریخی دانسته و آن را راهکاری برای رونق اقتصادی مناطق مرزی عنوان کرده است. وی با اشاره به ضرورت ایجاد زیرساخت‌های گردشگری در اطراف این بناها، بر همکاری میان دستگاه‌های اجرایی، بخش خصوصی و جامعه محلی تأکید کرده است.
تقویت مسیرهای گردشگری مرتبط با آسبادها و معرفی بهتر این آثار در سطح ملی و بین‌المللی نیز از جمله اقداماتی است که می‌تواند زمینه افزایش ورود گردشگران به منطقه را فراهم کند. بادهایی که می‌توانند چرخ اقتصاد را بچرخانند آسبادهای درمیان تنها دیوارهایی خشتی در میان دشت‌های کویری نیستند؛ آنها سندی زنده از توانایی انسان در سازگاری با محیط و استفاده هوشمندانه از ظرفیت‌های طبیعی هستند.
در گذشته، نیروی باد سنگ آسیاب را می‌چرخاند و حاصل آن نان سفره مردم بود؛ امروز نیز همین باد می‌تواند در قالب گردشگری، صنایع دستی، اقامتگاه‌های بوم‌گردی و خدمات محلی، چرخ اقتصادی منطقه را به حرکت درآورد. حفاظت اصولی، مرمت هدفمند، معرفی ملی و بین‌المللی، مشارکت مردم و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، پنج ضلع مهمی هستند که می‌توانند آینده آسبادهای درمیان را رقم بزنند.
در صورت تحقق این الزامات، شهرستان درمیان می‌تواند با تکیه بر میراث منحصربه‌فرد خود، جایگاه پررنگ‌تری در گردشگری تاریخی شرق کشور به دست آورد؛ به‌گونه‌ای که آسبادها نه فقط یادگار گذشته، بلکه سرمایه‌ای برای امروز و فرصتی برای فردای مردم منطقه باشند.