درخواست پزشکیان از جامعه جهانی برای جبران خسارات زیست‌محیطی جنگ به ایران
پزشکیان رئیس‌جمهور تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی را علاوه بر خسارات انسانی و اقتصادی، عامل آسیب زیست‌محیطی دانست.
طبیعت ایران در سال‌های اخیر با مجموعه‌ای از تهدیدهای همزمان روبه‌رو بوده است؛ از تخریب زیستگاه‌های حیات‌وحش و گسترش فعالیت‌های انسانی در عرصه‌های طبیعی گرفته تا آلودگی منابع آب و خاک، آتش‌سوزی جنگل‌ها و فشار بر گونه‌های جانوری در معرض انقراض. در این میان، پیامدهای جنگ نیز ابعاد تازه‌ای از آسیب‌پذیری محیط زیست را آشکار کرده است؛ آسیب‌هایی که ممکن است آثار آنها به زمان وقوع حادثه محدود نماند و در بلندمدت بر سلامت اکوسیستم‌ها و زندگی جوامع انسانی تأثیر بگذارد. در چنین شرایطی، صرف اجرای برنامه‌های مقطعی نمی‌تواند پاسخگوی مجموعه این تهدیدها باشد و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول، تأمین اعتبارات و مشارکت جوامع محلی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
در خصوص این موارد با دکتر شینا انصاری، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست به گفت‌وگو نشسته است. حملات به تأسیسات نفتی و صنعتی در جنگ، چه آسیب‌هایی به هوا، خاک و منابع آبی کشور وارد کرده است؟ در جریان حملاتی که اتفاق افتاد، زیرساخت‌ها، مراکز علمی و پژوهشی و میراث تاریخی کشور هدف قرار گرفتند.
متأسفانه بخش‌هایی از مناطق زیستگاهی و مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز آسیب دیدند و خانواده محیط‌زیست هم عزادار شد. در جریان جنگ تحمیلی ۱۲روزه، بیش از ۸۰۰۰ هکتار از مناطق تحت مدیریت سازمان مورد تخریب قرار گرفت. برخی از این مناطق نیز به‌دلیل وقوع حملات در فصل تابستان، دچار آتش‌سوزی شدند.
در جنگ تحمیلی ۱۲روزه، با کمک یکی از دانشگاه‌ها، خسارات وارده به مناطق طبیعی را از نظر اقتصادی برآورد کرده‌ایم که ارزش آن به بیش از ۱۹هزار میلیارد تومان رسید. این رقم صرفا مربوط به خسارات واردشده به مناطق طبیعی در آن جنگ است. اما در جنگ تحمیلی رمضان، با توجه به تداوم برخی آسیب‌ها و خسارات، ازجمله آلودگی‌های نفتی، بررسی‌ها و مستندسازی‌ها همچنان ادامه دارد.
هدف ما در وهله نخست، شناسایی ابعاد خسارات واردشده به محیط‌زیست و ذخایر طبیعی کشور در پی این حملات است. همچنین این خسارات از طریق معاونت حقوقی رئیس‌جمهور تجمیع و برای ارائه به مراجع بین‌المللی ارسال می‌شود. حمله به انبارهای نفت شهران و مخازن سوخت تهران و کرج، چه پیامدهای زیست‌محیطی داشت و آلودگی هوا را تا چه حد تشدید کرد؟
متأسفانه در پی حمله به مخازن سوخت، نه‌فقط در انبار نفت شهران، بلکه در سه جایگاه دیگر نیز چنین اتفاقی رخ‌داد. این حوادث در محدوده‌های سکونتگاهی تهران و کرج اتفاق افتاد و ما بلافاصله موضوع را در سطح مراجع بین‌المللی پیگیری کرده‌ایم. سازمان حفاظت محیط‌زیست مستقیما با دبیرکل سازمان ملل متحد و همچنین نهادهای محیط‌زیستی زیرمجموعه این سازمان مکاتبه کرد و این اقدام را مصداق «اکوساید» یا جنایت زیست‌محیطی دانست؛ چراکه چنین حوادثی می‌توانند تخریب‌هایی بسیار گسترده و فراگیر به دنبال داشته باشند.
بررسی‌ها نشان داد که وقوع این اتفاق در شرایط وارونگی دما (اینورژن) می‌توانست پیامدهای بسیار خطرناک‌تری به دنبال داشته باشد. در زمان وقوع حادثه، ارتفاع لایه مرزی هوا بالاتر بود و بررسی‌ها حاکی از این بود که آلودگی تا حد زیادی به سطح تنفس نرسید. روز بعد نیز شاهد بارندگی بودیم که این مسأله می‌توانست موجب انتقال بخشی از آلاینده‌ها به منابع آب و خاک شود.
به‌هرحال، آلودگی ناشی از این حادثه از نظر زیست‌محیطی بسیار جدی بود. عنوان اکوساید که شما به جنایت محیط‌زیستی اشاره کردید، به چه معناست؟ اکوساید اصطلاحی شناخته‌شده در حوزه محیط‌زیست است.
همان‌طور که ما «ژنوساید» را به معنای نسل‌کشی داریم، اکوساید نیز به معنای جنایت علیه محیط‌زیست است. مبنا و پیشینه این موضوع به اوایل قرن حاضر برمی‌گردد. در سال ۲۰۰۱ میلادی، سازمان ملل متحد با توجه به جنگ‌های متعددی که در جهان اتفاق افتاده و محیط‌زیست که همواره قربانی خاموش این منازعات بوده است، روزی را به نام «روز جهانی حفاظت از محیط زیست در برابر جنگ و منازعات مسلحانه» نام‌گذاری کرد.
تنوع زیستی جانوری و گیاهی، زیستگاه‌های تالابی، جنگل‌ها و سایر عرصه‌های طبیعی، سرمایه‌های بشری و میراث بین‌نسلی هستند و باید از آنها حفاظت شود. علاوه بر این، کنوانسیون‌ها و اسناد بین‌المللی متعددی، ازجمله پروتکل‌های الحاقی کنوانسیون‌های ژنو، بر ضرورت حفاظت از محیط‌زیست در جریان جنگ‌ها تأکید کرده‌اند. در این اسناد تصریح شده است که اقدامات نظامی نباید به خسارات غیرقابل جبران زیست‌محیطی منجر شود و استفاده از سلاح‌های مخرب و ممنوعه که می‌توانند تغییرات ژنتیکی یا آسیب‌های گسترده محیط‌زیستی ایجاد کنند، مورد توجه قرار گرفته است.
با وجود این چارچوب‌های بین‌المللی، متأسفانه با دو دشمنی مواجه هستیم که اگر به سوابق آنها مراجعه کنیم، نمونه‌های متعددی از بی‌توجهی به محیط‌زیست را می‌بینیم. ایالات متحده آمریکا سابقه جنگ ویتنام را دارد؛ جنگی که استفاده از عامل نارنجی در آن، به‌عنوان یکی از فجایع زیست‌محیطی تاریخ شناخته می‌شود. این ماده مخرب موجب نابودی بخش گسترده‌ای از جنگل‌های بارانی و پوشش گیاهی ویتنام شد؛ اقدامی که با هدف شناسایی نیروهای مستقر در مناطق جنگلی صورت گرفت و آثار و عوارض آن، حتی پس از گذشت چند دهه همچنان باقی است.
در غزه نیز طی دو دهه گذشته، جنگ‌ها و حملات متعدد رژیم‌صهیونیستی خسارات گسترده‌ای به محیط‌زیست وارد کرده است. این موارد نشان می‌دهد که طرف‌های متجاوز، خود را به هیچ‌یک از چارچوب‌ها و توافق‌های بین‌المللی در حوزه محیط زیست پایبند نمی‌دانند. در جریان جنگ با ایران و تجاوزاتی که به کشور ما صورت گرفت نیز همین مسأله قابل مشاهده است؛ از حمله به نفتکش‌ها گرفته تا حمله به انبارهای سوخت در داخل پایتخت و در محدوده‌ای با تراکم جمعیتی بالا.
به نظر می‌رسد این دشمنان در اقدامات خود هیچ توجهی به پیامدهای زیست‌محیطی و انسانی چنین حملاتی نداشته‌اند. با توجه به بهبود وضعیت دریاچه ارومیه، آیا می‌توان به تداوم روند احیا و دستیابی به پایداری آن امیدوار بود؟ واقعیت این است که در سال آبی گذشته، در تعدادی از استان‌ها از نظر میزان بارش، وضعیت بهتری داشتیم.
البته باید به این نکته اشاره کنم که ستاد احیای دریاچه ارومیه، با دبیرخانه مستقر در استان آذربایجان‌غربی و با راهبری استاندار این استان و همکاری سه استان واقع در حوضه آبریز دریاچه، طی یک سال گذشته اقدامات متعددی انجام داده است. بخشی از این اقدامات با هدف جلوگیری از برداشت‌های بی‌رویه در مسیر رودخانه‌های ورودی به دریاچه و مسدود کردن سردهنه‌های غیرمجاز انجام شده است. بنابراین، بهبود نسبی وضعیت دریاچه حاصل دو عامل است؛ بخشی از آن به بارش‌های اتفاق‌افتاده و بخش دیگر به اقداماتی مربوط می‌شود که ستاد احیای دریاچه ارومیه برای کنترل برداشت‌های بالادست و مدیریت ورود آب به انهار و حوضه آبریز دریاچه انجام داده است.
امسال در مقایسه با سال گذشته که بخش عمده دریاچه ارومیه خشک شده بود، وضعیت به‌مراتب بهتر است. بااین‌حال دریاچه ارومیه همچنان با سطح تراز اکولوژیک فاصله دارد؛ یعنی هنوز به حداقل سطحی که بتوان از منظر محیط‌زیستی آن را قابل‌قبول و پایدار دانست، نرسیده است. از این‌رو، برنامه‌های پیش‌بینی‌شده در ستاد احیا همچنان باید با جدیت دنبال شوند.
مدیریت مصرف منابع آب، اصلاح الگوی کشت، توسعه کشاورزی هوشمند، مسدود کردن چاه‌های غیرمجاز و به‌ویژه اقدامات نرم‌افزاری و آموزشی در زمینه آگاهی‌بخشی به کشاورزان و جوامع محلی، ازجمله اقداماتی هستند که باید در اولویت قرار بگیرند. پزشکیان همچنین با اشاره به اقدامات ایران در توسعه انرژی‌های پاک، اظهار کرد که ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر کشور طی دو سال اخیر از حدود ۱۲۵۰ مگاوات به بیش از ۶۱۵۰ مگاوات افزایش یافته و تولید برق پاک در سال جاری به بیش از ۴.۵ میلیارد کیلووات‌ساعت رسیده است؛ اقدامی که از انتشار حدود ۲.۵ میلیون تن دی‌اکسیدکربن جلوگیری کرده است. مسعود پزشکیان، رئیس جمهور چهارشنبه(۲۰ آبان) در سخنرانی خود در سی‌ویکمین اجلاس کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل (کاپ ۳۱) در ترکیه، با اشاره به ابعاد زیست‌محیطی حملات اخیر بیان کرد: از جامعه جهانی و سازمان‌های مسئول انتظار داریم که میان تعهدات اقلیمی در زمان صلح و مسئولیت در زمان جنگ، پیوند واقعی برقرار و با مستندسازی خسارات زیست محیطی ناشی از تجاوزات نظامی، سازوکارهای جبران خسارت را تقویت کند.
۴۸ * ۴۰ تهران - ایرنا - مسعود پزشکیان امروز چهارشنبه ۲۰ آبان ۱۴۰۵ در سخنرانی خود در سی‌ویکمین اجلاس تغییرات اقلیمی سازمان ملل (کاپ۳۱)، با تأکید بر پیوند ناگسستنی صلح و محیط‌زیست، جنگ‌ها و عملیات نظامی را از عوامل تخریب محیط‌زیست و نابودی دستاوردهای جهانی در مقابله با تغییرات اقلیمی دانست و با اشاره به خسارات زیست‌محیطی حملات اخیر به ایران، خواستار مستندسازی این خسارات، پاسخ‌گویی عاملان و تقویت سازوکارهای جبران آسیب‌های وارده شد.
