فرهاد توحیدی: امیر نادری استاد ساخت قهرمان منفی است

فرهاد توحیدی در نمایش نسخه اصلاح و مرمت‌شده فیلم سینمایی «تنگسیر»ساخته امیر نادری، محصول سال ۱۳۵۲ و اقتباسی از رمان «تنگسیر» نوشته «صادق چوبک» که با همکاری فیلمخانه ملی ایران در موزه سینمای ایران به نمایش درآمد، ضمن تبریک روز سینما، ضمن تقدیر از فیلمخانه ملی ایران برای مرمت آثار کلاسیک سینمای ایران، اظهار داشت: اقتباس نادری از رمان «تنگسیر» موفق بود. وی با اشاره به نقش ادبیات در شکل‌گیری موج نوی سینما ایران توضیح داد: درخشش موج نو سینمای ایران از اواخر دهه ۴۰ شمسی تا حد زیادی وامدار ادبیات معاصر بود و بسیاری از آثار شاخص این جریان، اقتباسی از آثار نویسندگان برجسته‌ای همچون صادق چوبک، غلامحسین اعدی و محمود دولت‌آبادی بودند. این فیلمنامه‌نویس درباره فیلم تنگسیر، گفت: رمان صادق چوبک در سال ۱۳۴۲ نوشته و فیلم امیر نادری ۱۰ سال بعد ساخته شد.

این اثر در بستری اجتماعی شکل گرفته که مسائل سیاسی، جنبش‌های اجتماعی و زندگی مادی و اقتصادی فرودستان در ادبیات آن دوره مورد توجه قرار داشت. توحیدی، با اشاره به تفاوت‌های رمان و فیلم تنگسیر افزود: اقتباس سینمایی می‌تواند وفادارانه یا آزاد باشد، نادری پیش از نوشتن فیلمنامه، داستان «تنگسیر» را دوباره روایت کرده و سپس فیلمنامه را براساس آن نوشته است. وی ادامه داد: در رمان، چوبک بخش قابل‌توجهی را به توصیف شخصیت زارممد اختصاص می‌دهد، اما نادری او را در فیلم با صحنه‌ای بحرانی و مهار یک گاو رم‌کرده معرفی می‌کند؛ صحنه‌ای که بی‌باکی، چابکی و فداکاری این شخصیت را به نمایش می‌گذارد و باعث همدلی مخاطب با او می‌شود.

توحیدی با اشاره به ویژگی قهرمانان آثار این کارگردان اظهار داشت: نادری استاد ساخت قهرمان منفی است و علی خوش‌دست، شخصیت اصلی فیلم «تنگنا» نیز نمونه‌ای از این نوع قهرمان است؛ شخصیتی که با عبور از قواعد و قانون به خواسته خود می‌رسد. این فیلمنامه‌نویس درباره تفاوت شخصیت زارممد در رمان و فیلم گفت: زارممد در رمان شخصیتی خشن‌تر دارد و حتی همسر و دختر شیخ ابوتراب را نیز می‌کشد، اما این بخش در فیلم حذف شده تا شخصیت اصلی چهره‌ای مردمی‌تر پیدا کند. توحیدی همچنین به درهم‌تنیدگی عناصر مذهبی و اجتماعی در اقتباس امیر نادری اشاره کرد و گفت: زارممد در رمان مسلمانی معتقد است و داستان در ماه رمضان رخ می‌دهد، اما در فیلم زمان وقوع حوادث به ماه محرم منتقل شده و پرچم‌های سیاه نیز بر این موضوع تأکید دارند.

فیلم سینمایی «تنگسیر» به کارگردانی امیر نادری و با بازی بهروز وثوقی، پرویز فنی‌زاده، جعفر والی و عنایت‌الله بخشی، محصول سال ۱۳۵۲ است. «تنگسیر» در سال ۱۳۵۲ ساخته و رمان آن در سال ۱۳۴۲ نوشته شد که در بحبوحه اتفاقاتی بود که در سال ۱۳۴۲ در ایران افتاد و۱۰ سال قبل از آن، کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ بوده است. «گاو» اثر داریوش مهرجویی هم متعلق به همان سالی است که «تنگسیر» ساخته می‌شود و بعد از آن، «آرامش در حضور دیگران» ساخته ناصر تقوایی و سپس، «دایره مینا» به کارگردانی داریوش مهرجویی تولید می‌شوند بنابراین فیلم‌سازان از آثار غلامحسین ساعدی، محمود دولت‌آبادی و صادق چوبک اقتباس‌های متعددی می‌کنند و در این آثار، بر سقوط اخلاقی طبقه متوسط گواهی می‌دهند.

چوبک در رمان «تنگسیر»، ۲۰ صفحه را به توصیف زارممد اختصاص می‌دهد و با کلمات، او را توصیف می‌کند.