آینده دانشگاه را صرفاً هوش مصنوعی تعیین نمی‌کند

محمد صال‌ مصلحیان، رئیس دانشکده ریاضی دانشگاه فردوسی مشهد و عضو فرهنگستان علوم ایران در یادداشتی که در اختیار ایسنا قرار داد، آورده است: « نظام دانشگاهی در حال زمین‌گیرشدن در باتلاق بوروکراسی است؛ جایی که یک دانشمند ماه‌ها منتظر یک وسیله یا ماده آزمایشگاهی یا اجازه برای شروع آزمایشی است که هوش مصنوعی می‌تواند شبیه‌سازی آن را در چند دقیقه انجام دهد. این تضاد، دیگر خنده‌دار نیست؛ یک زنگ خطر وجودی است.

اما برخلاف روایت‌های آخرالزمانی که هوش مصنوعی را جایگزین انسان در علم می‌بینند، باید پذیرفت که این فناوری نه دشمن علم، بلکه نجات‌دهنده آن از چنگال رکود است. برای بقا و شکوفایی در این عصر، محققان و نهادهای دانشگاهی چاره‌ای جز تطبیق ندارند، اما این تطبیق باید هوشمندانه باشد.

هوش مصنوعی به‌تنهایی دانشگاه را نجات نمی‌دهد و ورود آن نیز الزاماً به پیشرفت علمی منجر نمی‌شود. اگر ساختارهای ناکارآمد، معیارهای نادرست ارتقای اعضای هیئت علمی، آموزش حافظه‌محور، تکیه بر کمیت پژوهشی، و تشریفات اداری دست‌نخورده باقی بمانند، هوش مصنوعی حتی می‌تواند ضعف‌های موجود را تشدید کند و عقب‌ماندگی دانشگاه را بیش از پیش و بیرحمانه نمایان سازد.

در این مسیر، مسئولیت بر عهده همه است، اما به یک اندازه و به یک شکل نیست. استاد باید دانش، انگیزه‌بخشی و روش تدریس سنتی خود را متناسب با نیازهای آتی دانشجویان به‌روز کند؛ دانشجو باید از مصرف‌کننده پاسخ به نقاد اندیشه‌ها تبدیل شود؛ مدیر دانشگاه باید موانع غیرضروری را برطرف کند و سیاست‌گذار علمی باید نظامی بسازد که کیفیت، صداقت، نوآوری و اثرگذاری را به‌درستی پاداش دهد.

اکنون زمان آن است که دانشگاه از موضع دفاعی در برابر هوش مصنوعی خارج شود و خود، پیشگام بازآفرینی علمی باشد. معیار موفقیت نیز نه تعداد دستورالعمل‌های تازه و نه شمار کارگاه‌های هوش مصنوعی است؛ معیار واقعی آن است که آیا دانشجویان بهتر می‌اندیشند، پژوهش‌ها معتبرتر می‌شوند، استعدادها فرصت بیشتری برای شکوفایی می‌یابند و دانشگاه سریع‌تر و مسئولانه‌تر به مسائل مهم پاسخ می‌دهد یا خیر.

انتخاب پیش روی دانشگاه روشن است: یا در عصر هوش مصنوعی و بهره‌گیری از آن، به بازنگری عمیق در ساختارها و تقویت رسالت علمی خود همت می‌گمارد، یا با حفظ روش‌های گذشته، فاصله‌اش را با مرزهای دانش و نیازهای جامعه افزایش می‌دهد به طوری که استادانش در اندیشکده‌ها، برای تشکیل کارگروه بررسی «چگونگی استفاده از هوش مصنوعی» جلسه می‌گذارند و به دنبال وضع مقررات دست و پاگیرند، در حالی که دنیای بیرون، جنبش‌های علمی را از سر می‌گذراند. آینده دانشگاه را صرفاً هوش مصنوعی تعیین نمی‌کند؛ تصمیم امروز دانشگاه درباره چگونگی تغییر و همزیستی با هوش مصنوعی به انتخاب ما وابسته است: یا سوار بر موج شویم، یا زیر آن غرق شویم.»