تهدید محسن رضایی را باید جدی گرفت؛ ایران مراکز داده خلیج فارس را تهدید می‌کند
کریگ گفت تهدید محسن رضایی را باید جدی گرفت، اما میان توانایی ایران برای ایجاد اختلال گسترده و توانایی آن برای «نابودی نظام‌مند زیرساخت دیجیتال خلیج فارس» تفاوت وجود دارد.
الجزیره قطر در گزارشی به بررسی تهدید ایران علیه زیرساخت‌های اینترنت و مراکز داده منطقه پرداخته که در ادامه آمده است. محسن رضایی، مسئول امنیتی ایران، هشدار داده است که در صورت ازسرگیری جنگ با ایالات متحده، کابل‌های ارتباطی، مراکز داده و تأسیسات هوش مصنوعی در سراسر منطقه ممکن است هدف حمله قرار گیرند.
این هشدار در شرایطی مطرح شده است که تصرف بخش‌هایی از خاک یمن در امتداد ساحل دریای سرخ توسط حوثی‌های مورد حمایت ایران در ماه گذشته، نگرانی‌ها درباره امنیت کابل‌های اینترنتی متصل‌کننده اروپا و آسیا را افزایش داده است. در چندین منطقه، از جمله تنگه باب‌المندب که نزدیک به یک‌پنجم ترافیک جهانی اینترنت از آن عبور می‌کند، درگیری‌های شدیدی میان دولت یمن، که از نظر بین‌المللی به رسمیت شناخته شده است، و حوثی‌ها جریان دارد.
در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، مراکز داده و منافع تجاری آمریکا در بحرین و امارات متحده عربی هدف حمله قرار گرفتند. تهران اعلام کرد که این حملات در پاسخ به حملات آمریکا به تأسیسات غیرنظامی ایران انجام شده‌اند.
از زمان امضای تفاهم‌نامه میان ایران و آمریکا در ماه ژوئن، درگیری‌های فعال تا حد زیادی پایان یافته است؛ اما حملات به کشتی‌هایی که از تنگه هرمز، گلوگاه حیاتی تجارت جهانی نفت، عبور می‌کنند، همچنان ادامه داشته است. چرا مراکز داده و کابل‌های اینترنتی آسیب‌پذیر هستند؟
زیرا حجم بسیار زیادی از داده‌ها از مسیر‌های محدود و باریکی عبور می‌کنند. بر اساس برآورد‌های شرکت پژوهشی تلئوگرافی (TeleGeography)، بیش از ۹۰ درصد ظرفیت انتقال داده میان اروپا و آسیا از طریق کابل‌هایی عبور می‌کند که در بستر دریای سرخ قرار دارند.
این کابل‌ها از مسیر تنگه باب‌المندب وارد دریای سرخ می‌شوند؛ تنگه‌ای که عرض آن در باریک‌ترین نقطه حدود ۲۶ کیلومتر است و یکی از پرترددترین مسیر‌های دریایی ارتباط‌دهنده اروپا و آسیا به شمار می‌رود. کابل‌های زیردریایی ممکن است بر اثر برخورد یا کشیده‌شدن لنگر کشتی‌ها و همچنین خرابکاری قطع شوند.
تعمیر آنها در مناطق جنگی نیز به دریافت مجوز‌های لازم و تضمین‌های امنیتی نیاز دارد. مراکز داده که زیرساخت اجرای برنامه‌های بانکی، خدمات ابری و بسیاری از سرویس‌های اینترنتی را فراهم می‌کنند، تأسیساتی بزرگ، ثابت و بالقوه آسیب‌پذیر هستند.
آندریاس کریگ، مدرس ارشد مطالعات امنیتی در کالج کینگ لندن، در گفت‌و‌گو با الجزیره گفت: «برای از کار انداختن یک مرکز کامل، لزوماً نیازی نیست سرور‌های آن مستقیماً نابود شوند.» او توضیح داد که مراکز داده برای فعالیت به برق پایدار، سامانه‌های خنک‌کننده و ارتباطات مخابراتی بدون وقفه وابسته‌اند. به گفته وی، حفاظت مستمر از کابل‌های زیردریایی دشوار است و اختلال در آنها می‌تواند هم‌زمان چندین کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
آیا ایران مراکز داده و کابل‌های اینترنتی را تهدید کرده است؟ بله؛ از زمان آغاز جنگ در ماه فوریه، چنین تهدید‌هایی بار‌ها مطرح شده‌اند.
در ۱۱ مارس، خبرگزاری تسنیم گزارش داد که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی فهرستی از «اهداف جدید ایران» را منتشر کرده است. در این فهرست، زیرساخت‌های رایانش ابری متعلق به شرکت‌های گوگل، مایکروسافت و اوراکل در اسرائیل و برخی کشور‌های حوزه خلیج فارس قرار داشتند.
در همان ماه، سپاه پاسداران در پیامی در تلگرام نام ۱۷ شرکت آمریکایی، از جمله گوگل، متا و اپل، را به‌عنوان اهداف احتمالی مطرح کرد. شرکت اماراتی هوش مصنوعی G۴۲ نیز در این فهرست قرار داشت.
کریگ گفت تهدید محسن رضایی را باید جدی گرفت، اما میان توانایی ایران برای ایجاد اختلال گسترده و توانایی آن برای «نابودی نظام‌مند زیرساخت دیجیتال خلیج فارس» تفاوت وجود دارد. او افزود: «اهمیت ویژه هشدار محسن رضایی در این است که او صرفاً مجموعه دیگری از اهداف را تهدید نمی‌کند؛ بلکه دسته جدیدی از زیرساخت‌های راهبردی را مشخص می‌کند که تنوع‌بخشی اقتصادی کشور‌های خلیج فارس را مستقیماً به قدرت فناوری آمریکا پیوند می‌دهند.» به گفته این کارشناس، این هشدار اساساً با هدف بازدارندگی مطرح شده است و مخاطبان آن به همان اندازه که واشنگتن هستند، ابوظبی، ریاض و دوحه را نیز شامل می‌شوند.
چنین تهدیدی می‌تواند دولت‌های منطقه را به مخالفت با آغاز دور تازه‌ای از حملات آمریکا ترغیب کند. آیا زیرساخت‌های فناوری و کابل‌های ارتباطی پیش‌تر هدف حمله قرار گرفته‌اند؟
بله. در ماه مارس، شرکت خدمات وب آمازون (AWS) اعلام کرد که دو مرکز این شرکت در امارات متحده عربی مستقیماً هدف حمله پهپادی قرار گرفته‌اند.
به گفته این شرکت، حمله‌ای در نزدیکی یکی از مراکز آن در بحرین نیز خسارت فیزیکی به زیرساخت‌هایش وارد کرده است. بانک تجاری ابوظبی اعلام کرد که برنامه کاربردی آن به دلیل اختلال فناوری اطلاعات در سطح منطقه از دسترس خارج شده است؛ هرچند این بانک مستقیماً اختلال را به AWS مرتبط نکرد.
در ماه سپتامبر، AWS اعلام کرد که نتوانسته است خدمات چند مرکز خود در بحرین و یک مرکز در امارات را به‌طور کامل بازیابی کند. در زیر آب نیز سه کابل در فوریه ۲۰۲۴ آسیب دیدند.
بر اساس جمع‌بندی گزارش‌شده از سوی وب‌سایت تخصصی Data Center Dynamics، ارزیابی غالب در صنعت این بود که لنگر کشتی باری روبیمار، که پیش‌تر بر اثر حمله موشکی حوثی‌ها از کار افتاده بود، به احتمال زیاد باعث این آسیب‌ها شده است. تعمیر کابل‌ها چند ماه زمان برد.
در سپتامبر ۲۰۲۵ نیز دو کابل در نزدیکی جده قطع شدند و دسترسی به اینترنت در بخش‌هایی از خاورمیانه و جنوب آسیا کاهش یافت. علت این حادثه تاکنون به‌طور قطعی مشخص نشده است.
کریگ گفت حملات ماه مارس «محدودیت‌های این تصور را آشکار کرد که زیرساخت‌های تجاری به‌طور خودکار از مزایای پدافند هوایی ملی برخوردار می‌شوند». او افزود که ارتش‌های کشور‌های خلیج فارس می‌توانند بیشتر تهدید‌های ورودی را رهگیری کنند، اما حتی تعداد محدودی حمله موفق نیز ممکن است پیامد‌های اقتصادی نامتناسبی ایجاد کند.
پهپاد‌های نسبتاً ارزان‌قیمت قادرند تأسیساتی را تهدید کنند که میلیارد‌ها دلار تجهیزات در آنها نگهداری می‌شود. آیا حوثی‌ها به کابل‌های زیردریایی حمله کرده‌اند؟
تا آنجا که اطلاعات موجود نشان می‌دهد، حوثی‌ها مستقیماً به کابل‌های زیردریایی حمله نکرده‌اند. این گروه همچنین مسئولیت آسیب‌های سال ۲۰۲۴ را رد کرده است.
با این حال، در اواسط سپتامبر، حوثی‌ها بندر مخا و مناطق اطراف باب‌المندب را تصرف کردند. آنها در ۱۱ سپتامبر به جزیره میون رسیدند؛ جزیره‌ای که تنگه باب‌المندب را به دو بخش تقسیم می‌کند.
در ۵ اکتبر، دولت یمن که از نظر بین‌المللی به رسمیت شناخته شده است، اعلام کرد که بندر مخا و مواضعی در نزدیکی تنگه را بازپس گرفته است. حوثی‌ها این ادعا را رد کردند.
موقعیت جغرافیایی باب‌المندب اهمیت زیادی دارد؛ زیرا این تنگه یکی از مسیر‌های اصلی عبور کابل‌های زیردریایی و انتقال داده میان اروپا، آسیا و خاورمیانه است. هرگونه تشدید درگیری در این منطقه می‌تواند خطر آسیب‌دیدن زیرساخت‌های ارتباطی را افزایش دهد، حتی اگر کابل‌ها مستقیماً هدف حمله قرار نگیرند.
آیا مسیر‌های جایگزینی برای دریای سرخ وجود دارد؟ بله؛ اما این مسیر‌ها هزینه بیشتری دارند و برخی از آنها هنوز در حال توسعه هستند.
وزارت ارتباطات عراق اعلام کرد که این کشور در ۱۰ سپتامبر قراردادی با شرکت مخابراتی اوریدو قطر امضا کرده است تا انتقال داده از خلیج فارس به اروپا از طریق خاک عراق امکان‌پذیر شود. مصطفی جبار سند، وزیر ارتباطات عراق، به خبرگزاری عراق گفت که این کابل زمینی از منطقه فاو در جنوب عراق آغاز می‌شود و تا منطقه ربیعه در نزدیکی مرز ترکیه امتداد دارد.
در ۷ اکتبر، بخش بین‌المللی اوریدو با خرید ظرفیت فیبر نوری از شرکت عراقی iQ Networks موافقت کرد تا مسیر انتقال داده به سمت ترکیه گسترش یابد؛ البته اجرای این توافق به تأیید دولت نیاز دارد. مایکروسافت نیز در ماه سپتامبر اعلام کرد که تا سال ۲۰۳۰ بیش از ۴۰۰ میلیون دلار در توسعه ارتباطات زیردریایی و زمینی در سراسر خاورمیانه سرمایه‌گذاری خواهد کرد.
وب‌سایت فناوری Rest of World نیز در ۷ اکتبر، به نقل از منبعی ناشناس، گزارش داد که گوگل و متا انتقال بخشی از ترافیک اینترنتی خود از مسیر عراق را آغاز کرده‌اند. هیچ‌یک از این دو شرکت به درخواست الجزیره برای اظهارنظر پاسخ نداده‌اند.
کریگ معتقد است که ایجاد تاب‌آوری واقعی به وجود مسیر‌های جایگزین در مناطق جغرافیایی مختلف نیاز دارد؛ این راهبرد ممکن است شامل ایجاد تأسیسات خارج از خلیج فارس نیز باشد. او در این باره گفت: «این مسئله میان حاکمیت دیجیتال و امنیت عملیاتی تنش ایجاد می‌کند.» دولت‌های خلیج فارس سرمایه‌گذاری گسترده‌ای کرده‌اند تا داده‌های حساس و توان پردازشی خود را در داخل مرزهایشان نگه دارند.
با این حال، تمرکز جغرافیایی مراکز داده می‌تواند در صورت وقوع جنگ یا حمله به زیرساخت‌های حیاتی، آسیب‌پذیری آنها را افزایش دهد. این تهدید‌ها چه تأثیری بر جاه‌طلبی کشور‌های خلیج فارس برای تبدیل‌شدن به قطب فناوری دارند؟
سرمایه‌گذاری‌ها همچنان ادامه دارند، اما جنگ تاکنون به این بخش آسیب وارد کرده است. کشور‌های حوزه خلیج فارس، فناوری را یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد پس از نفت خود قرار داده‌اند.
در ابوظبی، شرکت اماراتی G۴۲ با همکاری شرکت OpenAI، انویدیا و دیگر شرکا در حال ساخت پروژه هوش مصنوعی «استارگیت امارات» است. این پروژه بخشی از طرح ایجاد یک پردیس هوش مصنوعی مشترک آمریکا و امارات با ظرفیت پنج گیگاوات محسوب می‌شود.
صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان سعودی نیز در ماه مه ۲۰۲۵ شرکت هوش مصنوعی Humain را راه‌اندازی کرد. این شرکت که ریاست آن بر عهده محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، است، مأموریت دارد مراکز داده و یک مدل هوش مصنوعی عربی توسعه دهد؛ موضوعی که خبرگزاری رسمی عربستان سعودی گزارش کرده است.
صندوق ثروت ملی قطر نیز در سپتامبر ۲۰۲۵ به شرکت سرمایه‌گذاری آمریکایی Blue Owl پیوست تا در قالب طرحی سه میلیارد دلاری، سرمایه‌گذاری در مراکز داده را گسترش دهد. مایکروسافت در ماه سپتامبر اعلام کرد که تا سال ۲۰۳۰ بیش از ۱۰ میلیارد دلار در کویت، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی سرمایه‌گذاری خواهد کرد.
این شرکت در توضیح برنامه خود بر مفهوم «تاب‌آوری دیجیتال» تأکید کرد. با این حال، AWS اعلام کرده است که برای بازیابی برخی داده‌های میزبانی‌شده در بحرین، «تمام گزینه‌های ممکن» را به کار گرفته، اما نتوانسته است آنها را بازیابی کند.
کریگ معتقد است این تهدید‌ها جاه‌طلبی فناوری کشور‌های خلیج فارس را به‌طور بنیادی متوقف نخواهند کرد، اما «اقتصاد و جغرافیای سرمایه‌گذاری در حوزه هوش مصنوعی را تغییر خواهند داد». او گفت: «کشور‌های خلیج فارس به‌طور سنتی خود را منطقه‌ای باثبات در دل محیطی بی‌ثبات معرفی کرده‌اند؛ جنگ این ادعا را به چالش کشیده است.» به گفته این کارشناس، امارات متحده عربی به‌ویژه در معرض خطر قرار دارد؛ زیرا راهبرد هوش مصنوعی این کشور به‌شدت با شرکت‌های فناوری آمریکایی درهم‌تنیده است.
همین مسئله می‌تواند زیرساخت‌های امارات را به اهداف جذاب‌تری برای ایران تبدیل کند. در مقابل، قطر به دلیل برخورداری از روابط دیپلماتیک با تهران، از نظر سیاسی تا حدودی در موقعیت بهتری قرار دارد.
کریگ در پایان گفت: «ایران از بسیاری جهات تهدید می‌کند که با اقتصاد دیجیتال نوظهور خلیج فارس همان کاری را انجام دهد که پیش‌تر با اقتصاد دریایی این منطقه کرده است»؛ یعنی «قابلیت اتکا و اطمینان‌پذیری را به اهرمی برای چانه‌زنی ژئوپلیتیکی تبدیل کند».