امکان وقوع سیلاب در حوزه‌های آبخیز مشرف به تهران در صورت بارندگی شدید
کارشناس آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان تهران در پاسخ به این پرسش ایسنا که در صورت وقوع بارش‌های شدید، در کدامیک از حوزه‌های آبخیز استان تهران بیشتر پتانسیل وقوع سیل وجود دارد؟
در پی حاکمیت ال‌نینو در جهان و پیش‌بینی بارش‌های پاییزه فراتر از نرمال برای ایران از جمله استان تهران احتمال وقوع سیلاب وجود دارد. در این شرایط اتخاذ تمهیدات لازم از جمله انجام اقدامات آبخیزداری برای جلوگیری از خسارات جانی و مالی ضروری به نظر می‌رسد.
در واقع آبخیزداری مجموعه‌ای از عملیات مکانیکی نیست بلکه عملیاتی در زمینه مدیریت و پیشگیری تخریب ناشی از بارش‌های مخرب است که از بالادست حوزه آبخیز شروع می‌شود. محمد حسین قویمی پناه در گفت و گو با ایسنا با اشاره به رابطه سیلاب و عملیات آبخیزداری اظهار کرد: سیلاب یک مخاطره طبیعی است و صرفاً به حجم بارش محدود نمی‌شود بلکه مجموعه‌ای از فرایندهای پیچیده‌ای از ویژگی‌های اقلیمی، شرایط زمین‌شناسی، وضعیت پوشش گیاهی، خصوصیات توپوگرافی، ویژگی‌های خاک، ظرفیت نفوذپذیری میزان رطوبت پیشین و نحوه مدیریت حوزه آبخیز است.
از این دیدگاه، مدیریت موثر سیلاب مستلزم حرکت از یک رویکرد مقطعی و صرفاً سازه‌ای به سیاست‌های فراسازه‌ای به‌صورت مدیریت جامع حوزه‌های آبخیز است که مبتنی بر شناخت این فرایندها باشد. آبخیزداری رویکردی است که در کانون این موارد قرار می‌گیرد.
وی در پاسخ به این پرسش ایسنا که تکمیل پروژه‌های آبخیزداری چه تاثیری می‌تواند بر جمع‌آوری آب ناشی از بارش‌های شدید در تهران داشته باشد؟ گفت: یکی از کارکردهای بنیادی عملیات آبخیزداری تاثیرگذاری بر فرایند تبدیل روان‌آب ناشی از بارش و افزایش زمان تمرکز جریان آب در نقطه خروجی حوزه آبخیز است، یعنی ما به‌گونه‌ای روان‌آب را مدیریت کنیم تا روند بالا آمدن آن از حد مشخصی بیشتر نشود.
برای دستیابی به این هدف با توجه به شرایط حوزه آبخیز برای نفوذ آب به داخل خاک، حفظ پوشش گیاهی، کاهش دبی پیک سیلاب حوزه یا ایجاد تاخیر در انتقال روان‌آب، یک سری عملیات را انجام می‌دهیم. این کارشناس آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان تهران تاکید کرد: مجموع حوزه‌های آبخیز استان تهران حدود یک میلیون و ۴۲۰ هزار هکتار است که تقریبا حدود ۸۵۰ هزار هکتار آن در قالب مطالعات تفصیلی، طرح‌های مرتع‌داری و بیابان‌زدایی تاکنون مطالعه شده است، یعنی مطالعاتی در زمینه آبخیزداری، انجام طرح‌های مرتع‌داری و بیابان‌زدایی در قالب مدیریت روان‌آب، کنترل فرسایش خاک و رسوب انجام و برنامه‌ریزی‌هایی صورت گرفته است.
قویمی پناه ادامه داد: اقدامات آبخیزداری ۴۵۰ تا ۵۰۰ هزار هکتار از این ۸۵۰ هزار هکتار طی دو سه دهه اخیر اجرا شده است. طبق مطالعات انجام شده هر هکتار عملیات آبخیزداری سالانه می‌تواند ۵۰۰ متر مکعب آب را ذخیره و استحصال کند، یعنی در صورت وجود بارش‌ها این پتانسیل وجود دارد که با توجه به عملیات آبخیزداری انجام شده در سطح استان تهران حدود ۲۲۵ میلیون متر مکعب بتوان سالانه آب استحصال و روان‌آب را کنترل کرد، به عبارت دیگر این اقدامات موجب می‌شود که از یک مخاطره طبیعی مانند سیل استفاده مطلوب ببریم و از آن در جهت افزایش ذخایر آب زیرزمینی استفاده کنیم و در کنترل مخاطراتی مانند فرونشست زمین از آن بهره ببریم.
وی درباره تاثیر ساخت و ساز در بستر رودخانه‌ها بر افزایش شدت جریان آب هنگام بارش‌های شدید و وارد شدن خسارت به تاسیسات آبخیزداری گفت: آمایش سرزمین موضوعی است که در زمینه مدیریت سرزمین چه در حوزه آبخیز و چه کنترل روان‌آب موثر است. در صورتی که آمایش سرزمینی انجام شود و هر کاری در جای خود صورت گیرد، سرزمین از توانایی خود در تعادل خود بهره می‌برد ولی متاسفانه گاهی در سطح حوزه‌های آبخیز این آمایش سرزمین جدی گرفته نمی‌شود و تداخل‌هایی وجود دارد مانند ساخت و ساز در حریم رودخانه‌ها و خروجی حوزه‌های آبخیز که موجب بالا آمدن سطح آب می‌شود.
قویمی‌پناه ادامه داد: ال‌نینو و تغییرات اقلیمی باعث بروز رویدادهای حدی مثل بارش‌هایی با شدت زیاد در مدت زمان کم می‌شود که سیلاب‌های شدیدی را در پی خواهد داشت. در این شرایط سازه‌هایی که بی‌توجه به آمایش سرزمینی در مسیر رودخانه‌ها ساخته شده‌اند، زمینه‌ساز ایجاد آسیب‌هایی می‌شوند.
کارشناس آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان تهران در پاسخ به این پرسش که با توجه به اقدامات آبخیزداری انجام شده چه‌قدر استفاده از آب ناشی از بارش‌های پاییزی امکان‌پذیر است؟ گفت: علاوه بر کارهای معمولی که هر ساله در زمینه آبخیزداری انجام می‌دهیم، هشدارهایی برای فرمانداری‌ها و دهیاری‌ها صادر کرده‌ایم تا هم‌افزایی ایجاد شود و رسوبات ناشی از سیلاب‌های پیشین که پشت سازه‌های ساخته شده در سال‌های قبل را پر کرده است را با کمک سایر ارگان‌های اجرایی تخلیه و بدیت ترتیب کارایی آن‌ها را افزایش دهیم.
وی تصریح کرد: یکی از پیشنهادات اجرایی و مدیریتی در این راستا این است همه ارگان‌های اجرایی تحت مدیریت استانداری برای انجام هر اقدامی در حوزه آبخیز مجوزی به اسم مدیریت جامع آبخیز دریافت کنند. به عنوان مثال اگر تصمیمی در جهت افزایش بافت روستایی در منطقه‌ای گرفته شود، باید بررسی شود که آیا این منطقه سیل‌خیز است و گسترش این بافت از چه سمتی باید صورت گیرد؟
در واقع همه ارگان‌های اجرایی استان در سطح حوزه آبخیز ملزم به رعایت مدیریت جامع حوزه‌های آبخیز هستند. کارشناس آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان تهران در پاسخ به این پرسش ایسنا که در صورت وقوع بارش‌های شدید، در کدامیک از حوزه‌های آبخیز استان تهران بیشتر پتانسیل وقوع سیل وجود دارد؟
گفت: اولویت اول ما دامنه جنوبی البرز است. همه حوضه‌های آبریز دامنه جنوبی البرز مشرف به شهر تهران هستند و تا مزداران فیروزکوه ادامه دارند که سال ۱۴۰۱ نیز در این محدوده سیل به وقوع پیوست.
قویمی در پایان اظهار کرد: این منطقه از شرایط زمین‌شناسی خاصی برخوردار است یعنی سازنده‌های مارنی و حساس به فرسایش دارد که باعث وقوع سیلاب‌های واریزی می‌شود. از طرفی دیگر خاک آن نفوذ ناپذیر است و سبب ایجاد سیل می‌شود، شیب این حوضه نیز زیاد است.
در این شرایط هر ساله برای مدیریت آن‌ها اقدامات آبخیزداری خاصی اجرا می‌شود.
