از منامه تا تهران؛ تلاش مسکو برای نقش‌آفرینی در معماری امنیتی آینده خلیج فارس
روسیه تلاش می‌کند ایران را در قلب معماری امنیتی خلیج فارس نگه دارد، در حالی که کشورهای عربی بر تغییر رفتار تهران به‌عنوان پیش‌شرط هر همکاری پایدار تأکید می‌کنند.
سفر سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه فدراسیون روسیه، به تهران در شرایطی انجام شد که شورای همکاری خلیج فارس با تکرار ادعاهای امنیتی در مورد ایران و بدون اشاره به استفاده غیرمشروع آمریکا از خاک کشورهای منطقه برای تجاوز به ایران از روسیه خواسته بود تهران را به توقف حملات، احترام به حاکمیت کشورهای منطقه، آزادی ناوبری و اجرای قطعنامه ۲۸۱۷ شورای امنیت وادارد. سخنان سرگئی لاوروف در نشست خبری با همتای ایرانی در تهران و سخنرانی او در منامه، بازتابی از تلاش روسیه برای ایجاد توازن در روابط راهبردی مسکو با تهران و روابط نزدیک با کشورهای عربی تولیدکننده نفت در جنوب خلیج فارس و تلاش برای نقش‌آفرینی در ایجاد اعتماد، ثبات و امنیت در منطقه بود.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در خصوص سفر روز دوشنبه سرگی لاوروف به تهران توضیح داد: «در جریان دیدار، تمرکز ما روی همه موضوعاتی بوده که در راستای تأمین منافع ملی دو کشور قرار دارد و طبیعی است در خصوص مسائل منطقه از جمله اوکراین، خلیج فارس و... صحبت شود و بحث هسته‌ای هم در این مباحث مطرح شد.
روسیه همیشه اعلام کرده که هر کاری بتواند برای کاهش تنش انجام می‌دهد و ما از رویکرد مثبت و سازنده روسیه در این موضوع تقدیر کردیم.» سه لایه امنیتی طرح روسیه لاوروف در نهمین نشست گفت‌وگوی راهبردی روسیه–شورای همکاری خلیج فارس در منامه گفت سند مفهوم به‌روزرسانی‌شده تأمین امنیت جمعی در منطقه خلیج فارس «نقش‌آفرینی روسیه» در آینده امنیتی منطقه است و هدف آن ایجاد شرایط گفت‌وگو میان کشورهای منطقه است. او تأکید کرد کشورهای ساحلی خلیج فارس باید «حرف آخر» را درباره شیوه تضمین امنیت منطقه بزنند.
بقائی در این خصوص توضیح داد: «روسیه از چند سال قبل پیشنهادهایی را برای تقویت سازوکارهای امنیت جمعی در منطقه خلیج فارس و به‌طور کلی غرب آسیا مطرح کرده است و این موضوع را در فرصت‌های مناسب پیگیری می‌کند. اصل اینکه کشورهای منطقه برای تأمین امنیت خود باید به کشورهای همین منطقه متکی باشند، نه بازیگرانی که نشان داده‌اند هیچ ارزش و اهمیتی برای امنیت واقعی کشورهای منطقه قائل نیستند و تنها دغدغه‌شان تأمین امنیت طرف متجاوز و توسعه‌طلب است، مورد تأیید ماست.» طرح روسیه را می‌توان در سه لایه خلاصه کرد: - هسته اصلی: همکاری همه‌جانبه هشت کشور ساحلی خلیج فارس، شامل ایران، عراق و شش کشور عربی عضو شورای همکاری خلیج فارس.
- سازوکار اعتمادسازی: توافق بر اصول مشترک، ترتیبات امنیتی، همکاری نظامی، تبادل اطلاعات راهبردی و رعایت دغدغه‌های امنیتی هر دولت به‌صورت گام‌به‌گام. - لایه حمایتی: مشارکت اتحادیه عرب، سازمان همکاری اسلامی و در صورت تمایل طرف‌ها، اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل، نه به‌عنوان تصمیم‌گیر اصلی، بلکه به‌عنوان تسهیل‌کننده.
لاوروف همچنین گفت طرح باید گفت‌وگوی مستقیم میان کشورهای ساحلی خلیج فارس و همسایگان نزدیک، از جمله عراق و اردن، را ممکن کند و می‌تواند ابتکارهای منطقه‌ای، روسی و چینی را برای بازگرداندن تردد دریایی و دستیابی به صلح پایدار ترکیب کند. اعتمادسازی و امنیت درون‌زا در تهران، لاوروف دکترین روسیه را صراحتاً بر «اعتمادسازی عینی و متقابل» میان ایران، عراق و شش کشور عربی استوار دانست.
او گفت هدف غایی ابتکار، پیشبرد همکاری در حوزه‌های حساس امنیتی، از جمله ترتیبات امنیتی، همکاری نظامی، تبادل اطلاعات راهبردی و صیانت از دغدغه‌های امنیتی هر دولت است. این موضع، ایران را از «موضوع بحران» به یکی از ستون‌های مشروع هر معماری امنیتی خلیج فارس تبدیل می‌کند.
لاوروف همچنین از توافق مکه میان پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه استقبال کرد و گفت اگر ایران پس از بررسی، به چنین سازوکاری بپیوندد، مسکو تصمیم مستقل تهران را محترم خواهد شمرد. عراقچی در نشست خبری مشترک با لاوروف گفت درباره ناامنی‌های موجود در منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز گفت‌وگو شده و «از نظر ما، این ناامنی نتیجه مستقیم تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی» است.
او در نشست خبری مشترک تهران تأکید کرد پیوندهای ایران و روسیه «راهبردی» است و دو کشور بر تعمیق همکاری در چارچوب‌های چندجانبه، از جمله بریکس، سازمان همکاری شانگهای و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، تأکید کردند. عراقچی همچنین بر سه محور تأکید کرد: مسائل منطقه راه‌حل نظامی ندارند و باید از مسیر دیپلماسی حل شوند؛ ناامنی خلیج فارس و تنگه هرمز نتیجه تجاوز آمریکا و اسرائیل است؛ و ایران از هر ابتکاری که امنیت را «از درون و بدون حضور نیروهای خارجی» ایجاد کند، استقبال می‌کند.
پیش‌تر نیز در دیدار عراقچی و لاوروف در حاشیه نشست شورای وزیران سازمان همکاری شانگهای در قرقیزستان (۲ مرداد ۱۴۰۵) وزیر امور خارجه ایران ناامنی کنونی تنگه هرمز را «نتیجه مستقیم بدعهدی و جنایات ارتکابی آمریکا علیه ایران» دانست. در همان گزارش، عراقچی با قدردانی از مواضع روسیه در محکوم‌کردن تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل، تأکید کرد ایران در عین جدیت در دیپلماسی، مصمم به دفاع از منافع و امنیت ملی خود و ممانعت از سوءاستفاده آمریکا از تنگه هرمز برای تهدید امنیت ملی ایران است.
لاوروف نیز در همان دیدار بر اهمیت همکاری و اعتمادسازی برای ایجاد «سازوکار امنیتی متکی به کشورهای منطقه» تأکید و آمادگی روسیه برای هرگونه مساعدت در این زمینه را اعلام کرد. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران در خصوص پیشنهاد ایجاد ساز و کار جدید امنیتی در منطقه توضیح داد: «مطالبه ما از کشورهای منطقه نیز همین است.
اگر در ایجاد یک سازوکار امنیتی منطقه‌ای جدی هستند، نخستین گام این است که مانع سوءاستفاده طرف‌های خارج از منطقه از قلمرو خود برای تهدید و حمله به کشورهای دیگر شوند. اصل کلیدی در این زمینه، حسن همجواری میان کشورهاست که لازمه آن، احترام متقابل به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر است.» واکنش شورای همکاری خلیج فارس به ایده روسیه چیست؟
شورای همکاری خلیج فارس طرح را رسماً رد نکرد، اما از آن استقبال هم نکرد؛ موضع آن یک «بله مشروط» بود. جاسم البدیوی، دبیرکل شورا، گفت از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ بیش از ۷ هزار موشک و پهپاد منتسب به ایران، فرودگاه‌ها، بنادر، نیروگاه‌ها، تأسیسات آب‌شیرین‌کن و زیرساخت‌های نفت و گاز کشورهای عضو را هدف قرار داده‌اند.
شورا از روسیه خواست به‌عنوان عضو دائم شورای امنیت، ایران را به اجرای کامل قطعنامه ۲۸۱۷، توقف حملات، احترام به حاکمیت کشورهای منطقه، آزادی ناوبری و جبران خسارات وادارد. در بیانیه پایانی نیز کشورهای عربی خواستار گنجاندن برنامه هسته‌ای و موشکی ایران و حمایت تهران از گروه‌های مسلح منطقه‌ای در مذاکرات آینده شدند.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران در واکنش به اظهارات مطرح شده در این نشست تاکید کرد: «انتظار ما این است که مقام‌های کشورهای حوزه خلیج فارس در این خرده فرمایشات کمی تأمل کنند. ما تجربه بسیار تلخی را پشت سر گذاشته‌ایم.
تکرار گزاره‌هایی که بارها مطرح شده‌اند، نه نشان‌دهنده حسن نیت است و نه با اصول حسن همجواری سازگاری دارد؛ کمکی به ایجاد اعتماد میان ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس نمی‌کند.» وی افزود: «ایران در قبال اتفاقاتی که رخ داد، واقعاً بزرگوارانه رفتار کرده است. ما می‌دانیم و خود آن کشورها نیز می‌دانند که از قلمرو و امکانات آنها برای تجاوز نظامی علیه ایران استفاده شد یا سوءاستفاده صورت گرفت.
این یک ادعا نیست؛ بلکه موضوعی است که طرف متجاوز، یعنی آمریکا، در بالاترین سطح به آن اذعان کرده است. مقام‌های آمریکایی از کشورهای حاشیه خلیج فارس نام برده و به دلیل نقش آنها در کمک به تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، از آنها تجلیل کرده‌اند.» تفاوت اساسی این است که روسیه می‌خواهد با گفت‌وگو، همکاری همه طرف‌ها و ساختار فراگیر از بحران عبور کند، در حالی که شورای همکاری می‌خواهد ابتدا ایران یکجانبه گام‌هایی را بردارد و بدون هیچ تعهد جدیدی از سوی کشورهای منطقه معماری امنیتی شکل بگیرد.
تفاوت رویکرد چین و روسیه در مورد امنیت آینده خلیج فارس چین و روسیه هر دو از «امنیت مشترک» و مخالفت با اقدام نظامی یکجانبه دفاع می‌کنند، اما مسیر عملی آنها متفاوت است. وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، در دیدار با عراقچی گفت پکن از گفت‌وگوی ایران با کشورهای خلیج فارس بر پایه احترام متقابل به حاکمیت و امنیت ملی حمایت می‌کند و خواستار بازگشایی هرمز و حفظ امنیت مسیرهای دریایی و زنجیره‌های تأمین است.
وانگ یی همچنین گفت وضعیت کنونی نشان می‌دهد معماری امنیتی موجود خاورمیانه ناقص است و به اصلاح و تقویت نیاز دارد؛ او از «امنیت مشترک، جامع، تعاونی و پایدار» و ساخت معماری امنیتی جدید در خاورمیانه دفاع کرد. تفاوت در این است که روسیه یک سند مشخص و نهادی با عنوان «تأمین امنیت جمعی در خلیج فارس» ارائه می‌دهد و می‌خواهد ایران را در قلب آن قرار دهد؛ چین اما بیشتر میانجی‌گر و اقتصادمحور است و بر حفاظت از انرژی، مسیرهای دریایی و زنجیره تأمین تمرکز دارد.
با این حال طرح چهارماده‌ای شی جین‌پینگ که اواخر فروردین ماه سال جاری ارائه شد، شباهت‌های عمده‌ای به طرح روسیه دارد، هر چند که جزئیات و گام‌های عملی طرح مسکو در پیشنهاد پکن وجود ندارد. الجزیره سفر لاوروف را نشانه تمایل مسکو به نقش میانجی دانست و نوشت کشورهای شورای همکاری از مسکو خواسته‌اند تهران را به توقف حملات و بازگشایی هرمز وادارد.
عرب نیوز نیز سفر لاوروف را نخستین سفر او پس از آغاز جنگ خاورمیانه و نشانه‌ای از تلاش مسکو برای ایفای نقش میانجی توصیف کرد. سفر لاوروف به تهران نشان می‌دهد روسیه می‌خواهد دکترین امنیت دست‌جمعی را از یک ایده قدیمی به یک پروژه فعال سیاست خارجی تبدیل کند.
مسکو با پیوند دادن ایران، عراق، کشورهای عربی خلیج فارس و ابتکارهای منطقه‌ای، می‌کوشد خود را به‌عنوان معمار نظم امنیتی پساآمریکایی خلیج فارس معرفی کند. اما سه مانع جدی پیش روی این طرح است: بی‌اعتمادی شورای همکاری به ایران و ادعای ضرورت توقف حملات و جبران خسارات، نبود سازوکار اجرایی و ضمانت در طرح روسی، و محدودیت قدرت میانجی‌گرانه مسکو.
روسیه تلاش می‌کند ایران را در قلب معماری امنیتی خلیج فارس نگه دارد، در حالی که کشورهای عربی بر تغییر رفتار تهران به‌عنوان پیش‌شرط هر همکاری پایدار تأکید می‌کنند.
