مأموریتی برای بازگرداندن تکه‌ای از قمر مریخ به زمین

یک مأموریت فضایی قرار است دوشنبه ۱۹ اکتبر/ ۲۷ مهر حدود ساعت ۲۳:۱۱ امشب به وقت ایران (سه‌شنبه ۲۰ اکتبر، ساعت ۴:۴۱ بامداد به وقت ژاپن) پرتاب شود تا تکه‌ای از «فوبوس»، یکی از قمرهای مریخ، را جمع‌آوری کند و به زمین بازگرداند؛ این نخستین‌بار خواهد بود که نمونه‌ای از مریخ یا قمرهایش برای تحلیل در آزمایشگاه‌های زمینی بازگردانده می‌شود. وبگاه بی‌بی‌سی در گزارشی آورده است: این فضاپیما از ژاپن پرتاب می‌شود و در اوت ۲۰۲۷ میلادی به فوبوس می‌رسد.

پژوهشگران امیدوارند مأموریت کاوش قمرهای مریخ (Mars Moons Exploration – MMX) که آژانس فضایی ژاپن (JAXA) آن را رهبری می‌کند، معمای چگونگی شکل‌گیری قمرهای مریخ را حل کند. سارا راسل (Sara Russell)، از موزه تاریخ طبیعی و معاون تحلیل نمونه مأموریت کاوش قمرهای مریخ گفت: هنوز هیچ مأموریت موفقیتی برای رفتن به فوبوس و بازگرداندن تکه‌ای از آن به زمین وجود نداشته است.

من فکر می‌کنم این مأموریتی فوق‌العاده جاه‌طلبانه و هیجان‌انگیز است. قمرهای مریخ چگونه شکل گرفتند؟

در منظومه شمسی درونی فقط سه قمر وجود دارد: ماه خودمان و دو قمر مریخ به نام‌های فوبوس و دیموس. هر دو بسیار کوچک‌اند؛ قطر فوبوس حدود ۲۰ کیلومتر و دیموس حدود ۱۰ کیلومتر است.

شکل آن‌ها هم نامنظم است و کمی به سیب‌زمینی شباهت دارند. دانشمندان دو فرضیه رقیب درباره منشأ این قمرها دارند: یا یک سنگ فضایی در تاریخ اولیه مریخ به آن برخورد کرده و فوبوس و دیموس از بقایای آن ساخته شده‌اند، یا این دو قمر سیارک‌هایی سرگردان از منظومه شمسی بیرونی بوده‌اند که گرانش مریخ آن‌ها را به دام انداخته است.

راسل گفت: وقتی نمونه را به‌دست آوریم، می‌توانیم ترکیب شیمیایی و مواد معدنی آن را با جزئیات بررسی کنیم و این دو فرضیه نتایج بسیار متفاوتی تولید می‌کنند. باید تقریباً بلافاصله مشخص شود که این نمونه محصول آن برخورد عظیم است یا یک سیارک به دام‌افتاده.

بنابراین خیلی سریع این را خواهیم فهمید. چالش فرود روی یک قمر کوچک فضاپیمای مأموریت یادشده ابتدا دیموس را مطالعه می‌کند و سپس روی فوبوس تمرکز می‌کند.

این مأموریت قصد دارد یک کاوشگر متحرک کوچک را برای کاوش سطح آن پیاده کند، هرچند این کار آسانی نیست. راسل توضیح داد: این قمر خودش گرانش زیادی ندارد، اما در کنار سیاره‌ای عظیم با گرانش بسیار بیشتر قرار دارد و همین کار را برای فرودآوردن کاوشگر روی سطح بسیار دشوارتر می‌کند.

کاوشگر ابتدا یک محل فرود را شناسایی می‌کند تا فضاپیمای مأموریت کاوش قمرهای مریخ بعداً بتواند روی فوبوس بنشیند. پس از فرود، یک بازوی رباتیک و دو نمونه‌گیر برای برداشتن گرد و غبار ماه به‌کار می‌رود.

این مواد در یک کپسول کوچک بسته‌بندی می‌شود و در سال ۲۰۳۱ میلادی به زمین بازمی‌گردد و در صحرای وومرا (Woomera) در جنوب استرالیا فرود می‌آید. مقدار این مواد بسیار اندک (فقط ۱۰ گرم) است.

کریسا آودلیدو (Chrysa Avdellidou)، از دانشگاه لستر که با این مأموریت ژاپنی همکاری می‌کند، گفت: این مقدار واقعاً بسیار کم است، اما حتی روی دانه‌های منفرد هم می‌توانیم چندین مطالعه انجام دهیم. برای علم، نیازی نیست مواد به اندازه کیلوگرم از سطح بازگردانده شود.

بنابراین هر گرم آن ارزشمند است. یافته جانبی گروه پژوهشی امیدوار است یک یافته جانبی هم به آزمایشگاه‌هایشان برسد.

راسل گفت: یکی از چیزهای واقعاً هیجان‌انگیز این است که فوبوس آن‌قدر به سطح مریخ نزدیک است که هر زمان برخوردی روی سطح مریخ رخ می‌دهد، دانه‌های کوچکی ممکن است در خود فوبوس جای گیرند؛ این یعنی نمونه‌ای که بازمی‌گردانیم ممکن است دانه‌هایی از مریخ هم داشته باشد و اطلاعات مستقیمی درباره ترکیب و تاریخ مریخ به ما بدهد. چرا این نمونه مهم است؟

بازگرداندن مواد از مریخ به زمین مدت‌ها آرزوی دانشمندان فضایی بوده است. مریخ‌نورد استقامت ناسا که از سال ۲۰۲۱ میلادی در حال کاوش مریخ است، نمونه‌هایی را جمع‌آوری و در ظرف‌هایی ذخیره کرده است، اما مأموریت دوم ناسا و آژانس فضایی اروپا (ESA) برای بازگرداندن این ظرف‌ها پس از توقف بودجه توسط کنگره آمریکا عملاً لغو شد.

چین هم مأموریت نمونه‌برداری خود را برای پرتاب در سال ۲۰۲۸ میلادی برنامه‌ریزی می‌کند و قصد دارد مواد مریخی را در سال ۲۰۳۱ میلادی به زمین بازگرداند. در حال حاضر قطعاتی از مریخ به شکل شهاب‌سنگ‌های مریخی روی زمین وجود دارد، اما این شهاب‌سنگ‌ها به‌محض رسیدن به زمین در اثر برخورد با هوا، گرد و غبار، خاک و آب آلوده می‌شوند.

دانشمندان مشتاق‌اند نمونه‌ای مستقیم و دست‌نخورده از مریخ و قمرهایش به‌دست آورند، چون چنین نمونه‌ای هیچ‌گونه آلودگی زمینی ندارد و اطلاعات دقیق‌تری درباره تاریخ و ترکیب مریخ ارائه می‌دهد. پربیننده ترین پست همین یک ساعت اخیر