انقلاب فست‌فودی در دنیای کتاب؛ هوش مصنوعی چراغ ترجمه را خاموش می‌کند؟
نزدیک به 30 درصد از کاهش مستقیم پروژه‌های خود به دلیل هوش مصنوعی خبر داده‌اند.
هوش مصنوعی به تیغ دو لبه برای کسب و کارهای مختلف از جمله صنعت نشر تبدیل شده است. از یک سو، گسترش استفاده از این ابزار توانسته هزینه تمام شده ناشران برای تولید یک کتاب را کاهش و سرعت کار را افزایش دهد؛ از سوی دیگر، مایه نگرانی پدیدآورندگان را فراهم و زمینه را برای حذف تدریجی گروه‌های خاص از جمله مترجمان از این صنعت ایجاد کرده است.
ورود هوش مصنوعی به ساحت‌های مختلف صنعت نشر، از ترجمه گرفته تا تالیف، تصویرگری و... چنان پرشتاب است که به نظر می‌رسد این صنعت در آستانه ورود به یک انقلاب قرار دارد؛ انقلابی که در آن "تولید انبوه" با کمترین هزینه اولویت می‌یابد.
در این مسیر، خلق یک اثر که پیش‌تر نیازمند صرف زمانی حدود چند ماه بود، در کسری از ثانیه صورت می‌پذیرد، و خلاقیت و ابتکار حاصل از هوش انسان، رنگ می‌بازد. سرعت تحولات حاصل از وورد هوش مصنوعی به عرصه صنعت نشر چنان بالاست که در یک سال گذشته، محور نشست‌های تخصصی در حاشیه نمایشگاه‌های بین‌المللی بوده است.
در تازه‌ترین مورد، نشست نمایشگاه کتاب فرانکفورت به بررسی این تناقض اختصاص داشت: هوش مصنوعی می‌تواند کارهای روزمره را ساده‌تر و سریع‌تر کند، اما همزمان آینده شغلی و معیشت اهالی نشر، به‌ویژه مترجمان ادبی، را به‌شدت ناامن کرده است. محور بررسی این رویداد، تاثیر هوش مصنوعی بر "ترجمه" به عنوان یکی از اصلی‌ترین راه‌های انتقال فکر و یکی از اصلی‌ترین ارکان صنعت نشر اختصاص داشت.
در این رویداد، آنچه بیش از همه نگرانی‌ها در زمینه افزایش استفاده از هوش مصنوعی در صنعت نشر را افزایش داد، انتشار پژوهش شورای اروپایی مترجمان بود. در این پژوهش، بر اساس نظرسنجی از هزار و 785 مترجم ادبی در اروپا، 77 درصد از مترجمان دیدگاهی کاملاً منفی و نگران‌کننده نسبت به توسعه هوش مصنوعی مولد در صنعت ترجمه و نشر دارند.
37 درصد اعلام کرده‌اند که به کناره‌گیری همیشگی از این حرفه فکر می‌کنند. علت اصلی آن، کاهش دستمزدها، افت شدید سفارش‌های کاری و تهدید هوش مصنوعی بوده است.
نزدیک به 30 درصد از کاهش مستقیم پروژه‌های خود به دلیل هوش مصنوعی خبر داده‌اند. در این پژوهش، از پدیده‌ای به عنوان «ویرایش پس از ترجمه ماشینی» (Post-Editing) یاد شد که در سال‌های اخیر به‌شدت گسترش یافته و حرفه ترجمه را متحول و پایه‌های آن را سست کرده است.
در این پدیده، ناشران ابتدا متن را با هوش مصنوعی ترجمه می‌کنند و سپس از مترجم می‌خواهند آن را بازخوانی و اصلاح کند. سه چهارم مترجمانی که این کار را پذیرفته‌اند، می‌گویند دستمزدشان به شدت پایین‌تر از ترجمه سنتی است، در حالی که این کار نیازمند زحمت زیاد برای مترجم است اما برای ناشر، راهی برای ارزان‌تر کردن هزینه‌های تولید.
پژوهش دیگری که در این رویداد به آن استناد شد، دیدگاه ناشران و کادر اجرایی نشر جمهوری چک بود. براساس این پژوهش، نزدیک به 90 درصد افراد، «صرفه‌جویی در زمان» را انگیزه اصلی خود برای استفاده از هوش مصنوعی دانسته‌اند.
در حال حاضر هوش مصنوعی بیشتر در «حواشی کار نشر» کاربرد دارد تا خودِ هسته نگارش و ویرایش کتاب؛ اموری مثل: جست‌وجوی اطلاعات، ایده‌پردازی، نوشتن متن‌های تبلیغاتی و ترجمه‌های اداری و بازاریابی. بخش‌های مارکتینگ و طراحی بیشترین استقبال و نگاه مثبت را دارند؛ در حالی که ویراستاران و نمونه‌خوان‌ها بیشترین بدبینی و کمترین رضایت را ابراز کرده‌اند.
یکی از نکات جالب این نظرسنجی، تعارض سنی بود؛ برخلاف تصور عموم که جوانان مشتاق تکنولوژی هستند، در رده سنی 30 تا 39 سال، حدود 70 درصد اعلام کردند که از سوی محیط کار تحت فشارند تا از هوش مصنوعی استفاده کنند و از این وضعیت احساس ناراحتی و ناامنی می‌کنند. افراد مسن‌تر و با‌سابقه‌تر دیدگاه آرام‌تری داشتند.
نگرانی‌ها درباره تاثیرات استفاده از هوش مصنوعی در صنعت نشر تنها محدود به مترجمان نیست؛ گروه‌های دیگر این حوزه مانند تصویرگران و فعالان کتاب نیز نگرانی‌های خود در این زمینه را ابراز کرده‌اند. کاترین راندل، نویسنده سرشناس کتاب کودک و استاد دانشگاه آکسفورد، در مقاله‌ای که در گاردین منتشر شده، به تاثیرات منفی رواج استفاده از هوش مصنوعی در میان دانش‌آموزان اشاره کرده و نوشته است:ابزارهای هوش مصنوعی مدام عوض می‌شوند و یادگیری آن‌ها مزیت پایداری نیست.
آن چیزی که ماندگار است و بازار کار واقعی به آن نیاز دارد، علوم انسانی، فلسفه، شناخت انسان و تفکر عمیق است. فارغ‌التحصیلانی که فقط با هوش مصنوعی بالا آمده‌اند، افکاری فوق‌العاده سطحی دارند.
به گفته او؛ اگر دونده المپیک به‌جای دویدن سوار اتوبوس شود سریع‌تر به مقصد می‌رسد، اما عضلاتش قوی نمی‌شود! ارزش تکالیف و نوشتن مقاله در «فرایند کشمکش فکری» است.
هوش مصنوعی فرایند فکر کردن را حذف می‌کند. نگرانی‌های این چنینی منحصر به کشورهایی نیست که سابقه طولانی در زمینه نشر دارند.
کشورهایی که صنعت نشر نوپایی دارند نیز تلاش دارند جوانب این امر را بررسی کنند. نمونه‌ای از آن، برنامه اخیر کتابخانه ملی قطر است که با حضور فعالان این صنعت برگزار شد.
در این نشست که با محوریت «کتاب‌ها و نویسندگان در عصر هوش مصنوعی در قطر» برگزار شد، تاثیرات عمیق و پرشتاب هوش مصنوعی بر صنعت نشر بررسی و تاکید شد که هوش مصنوعی باید به عنوان یک «دستیار تسهیل‌کننده» برای ارتقای صنعت نشر دیده شود، نه جایگزینی برای تفکر و حس اصیل انسانی نویسنده. به نظر می‌رسد فعالان صنعت نشر در آستانه این انقلاب، در مسیری قرار گرفته‌اند که نه یارای مقابله با ابزارهای جدید هستید و نه سر تسلیم در برابر آن دارند.
هرچند مخالفان این رویه کم‌تعداد نیستند، اما تجربه زیسته بشر نشان داده که فناوری راه خود را دیر یا زود باز خواهد کرد، آنچه در این میان از اهمیت ویژه‌اس برخوردار است، تدوین قوانینی است که از حقوق مترجم، مؤلف و پدیدآورندگان صیانت کرده و هوش مصنوعی را به عنوان یک ابزار در خدمت نشر درآورد نه جایگزین اندیشه و عاطفه انسان.