آیت‌الله غروی: بسیاری از مسئولان مدت‌هاست روی مین راه می‌روند/اختلاف‌افکنی قابل پذیرش نیست
آیت‌الله سیدمحمد غروی در گفت‌وگویی به تبیین ویژگی‌های فقه امام خمینی، تأثیر زمان و مکان در اجتهاد و موضوع‌شناسی پرداخت و بر لزوم حفظ انسجام ملی و پرهیز از اختلاف‌افکنی تأکید کرد.
آیت‌الله سیدمحمد غروی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به ویژگی‌های فقه امام راحل، اظهار کرد: روال و شیوه امام در مسائل فقهی مانند دیگر بزرگان فقه بود و ایشان بر فقه جواهری تکیه داشتند و برای آن اصالت قائل بودند؛ فقهی که بر کتاب و سنت استوار است و عقل نیز، به‌ویژه عقل ابزاری، در استنباط احکام به آن کمک می‌کند. مبانی فقهی امام نیز در آثار فقهی و اصولی ایشان به‌روشنی قابل مشاهده است.
وی افزود: گاهی یک فقیه در ارتباط با یک موضوع، تشخیص متفاوتی دارد که این مسئله به موضوع‌شناسی مربوط می‌شود. در مسئله شطرنج نیز همین موضوع مطرح است.
امام راحل بازی با ابزار قمار را، چه همراه با برد و باخت باشد و چه بدون آن، جایز نمی‌دانستند اما تشخیص ایشان این بود که شطرنج از حالت ابزار قمار خارج شده و به‌عنوان یک ورزش فکری و بازی مطرح است و بر اساس این موضوع‌شناسی، حکم به جواز آن دادند. زمان و شرایط می‌تواند در تغییر موضوع و حکم مؤثر باشد عضو شورای عالی حوزه‌های علمیه سراسر کشور ادامه داد: در برخی موارد نیز موضوع‌شناسی موجب تغییر تشخیص فقیه می‌شود؛ برای نمونه، درباره بعضی از انواع ماهی‌ها در گذشته تصور می‌شد که فلس ندارند اما بعداً در موضوع‌شناسی مشخص شد که فلس دارند، هرچند بسیار ریز و غیرقابل مشاهده باشند.
بنابراین حکم نیز بر اساس همین تشخیص صادر شد. از سوی دیگر امام راحل به ولایت فقیه قائل بودند و این ولایت را تنها در امور حسبیه محدود نمی‌کردند و برای آن در مسئله حکومت نیز جایگاه ویژه‌ای قائل بودند.
غروی با اشاره به نقش مصالح در احکام حکومتی اظهار کرد: گاهی مصالح ملزمه‌ای در مسئله حکومت وجود دارد که باید مورد توجه قرار گیرد و فقیه می‌تواند بر اساس آن حکم حکومتی داشته باشد. بنابراین اینکه تصور کنیم امام راحل فقه متفاوتی از فقهای گذشته داشتند، صحیح نیست؛ بلکه شیوه ایشان، شیوه بزرگان فقهای سلف بود، هرچند نوآوری‌های ایشان در مباحث مختلف فقهی، به‌خصوص در بحث مکاسب، بسیار بود.
وی با اشاره به تأثیر عنصر زمان در احکام فقهی گفت: گاهی زمان می‌تواند موضوع را تغییر دهد و در نتیجه حکم نیز تغییر کند و گاهی نیز مصالح حاکمیتی بر اساس شرایط و مقتضیات یک زمان خاص شکل می‌گیرد و فقیه بر اساس همان مصالح، یکی از احکام را مورد توجه قرار می‌دهد. در مجموع، فقیه در مسائل فقهی با بن‌بست مواجه نیست؛ زیرا همه موضوعات مشمول احکام خمسه هستند و گاهی حکم اولیه و گاهی حکم ثانویه درباره آنها جاری می‌شود.
اختلاف سلیقه طبیعی است، اختلاف‌افکنی قابل پذیرش نیست عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در ادامه درباره ضرورت حفظ انسجام ملی و موانع دستیابی به آن، اظهار کرد: اختلاف سلیقه و دیدگاه در مسائل مختلف، از جمله مسائل سیاسی، نظامی و فقهی، وجود دارد و امری طبیعی است. ممکن است برخی جریان‌ها از نظر مبانی قابل دفاع‌تر باشند و برخی دیگر چنین وضعیتی نداشته باشند یا حتی برخی جریان‌های فکری التقاطی باشند.
تا زمانی که اصول مورد قبول افراد و جریان‌ها پذیرفته شده باشد، اختلاف سلیقه در یک نظام اسلامی قابل پذیرش است. در موضوع مذاکره، مهم این است همه به مصالح ملی توجه کنند غروی با اشاره به اختلاف دیدگاه‌ها درباره مذاکره گفت: اکنون درباره مذاکره نیز دو تلقی وجود دارد.
عده‌ای معتقدند به هیچ وجه نباید مذاکره کرد، زیرا مذاکره را به معنای صلح یا مصالحه و نادیده گرفتن جنایت‌های آمریکا و اسرائیل تلقی می‌کنند. با توجه به سوابقی که وجود دارد و اینکه آمریکا در مواردی به تعهدات خود پایبند نبوده، این گروه نسبت به مذاکره بدبین هستند و معتقدند مذاکره ممکن است به دشمن فرصت دهد تا برای اقدام علیه ایران آماده‌تر شود.
وی افزود: در مقابل، ممکن است عده‌ای مذاکره را به معنای صلح یا مصالحه ندانند، بلکه آن را راهی برای توقف جنگ، با حفظ عزت و منافع کشور، تلقی کنند. از این نگاه، مذاکره می‌تواند با شروطی مانند مقاومت، رفع تحریم‌ها و رفع محاصره دنبال شود.
این دو تلقی در جامعه وجود دارد و طبیعی است درباره چنین موضوع مهمی اختلاف نظر وجود داشته باشد اما مسئله مهم این است همه باید به مصالح ملی و شرایط ایران توجه کنند. مسئولان باید درباره مسائل پیچیده تصمیم بگیرند عضو شورای عالی حوزه‌های علمیه سراسر کشور با تأکید بر ضرورت اعتماد به مسئولان گفت: باید توجه داشته باشیم همه آنچه درباره مسائل جنگ، ظرفیت‌های خودمان، ظرفیت‌های دشمن و بسیاری از مسائل پیچیده بین‌المللی، نظامی و سیاسی وجود دارد، نمی‌دانیم.
بنابراین باید به مسئولان اعتماد و اطمینان داشته باشیم. رئیس قوه قضائیه، رئیس مجلس، رئیس‌جمهوری و شورای عالی امنیت ملی، مجموعه‌ای از افراد و عقلا هستند که در این مسائل مسئولیت دارند و باید اجازه داد مسئولان کار خود را انجام دهند.
تصور نکنیم از مسئولان انقلابی‌تر یا بیشتر از آنان دلسوز ایران هستیم غروی ادامه داد: این‌گونه نیست ما تصور کنیم از مسئولان انقلابی‌تر هستیم یا بیشتر از آنان نسبت به ایران دلسوزی داریم. بسیاری از مسئولان مدت‌هاست روی مین راه می‌روند؛ یعنی در شرایط بسیار دشوار و پرخطر فعالیت می‌کنند و حتی هنگام خروج از منزل نیز معلوم نیست شب به خانه بازگردند یا نه؛ بنابراین باید میان کسانی که در اصول با یکدیگر اشتراک دارند، برای حفظ منافع ملی همکاری وجود داشته باشد و اختلاف و تندگویی نسبت به یکدیگر کنار گذاشته شود.
وی تصریح کرد: برخی افراد همواره نسبت به یک طرف یا طرف دیگر ابراز نگرانی می‌کنند و اظهارنظرهای متفاوتی نیز مطرح می‌شود اما در مجموع، اکنون انسجام کلی در کشور وجود دارد و وضعیت به گونه‌ای نیست که شکافی ایجاد شده باشد تا موجب بحران شود. امیدواریم این انسجام در آینده نیز حفظ شود؛ زیرا توجه به این مسئله بسیار مهم است و همه باید زمینه‌های اختلاف‌افکنی را کنار بگذارند.
نشان دهیم ایران اهل گفت‌وگو است اما به سابقه طرف مقابل هم توجه کنیم عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در پاسخ به این پرسش که چه اندازه به مذاکره و پایان جنگ معتقد هستید؟ گفت: مسئله مهم این است جنگ با چه قیمتی پایان پیدا کند؟
آمریکا تا اینجا نشان داده از مذاکره چه برداشتی دارد و اظهارات اولیه‌اش نیز قابل‌اتکا نیست. مسئولان نیز باتوجه به شرایط موجود، گاهی مذاکرات را با بی‌اعتمادی دنبال می‌کنند اما در عین حال باید نشان داده شود ایران اهل گفت‌وگو است و مسئله این نیست که ایران با مذاکره مخالف باشد؛ بلکه طرف مقابل روحیه و سابقه‌ای دارد که باید مورد توجه قرار گیرد.
هر تصمیمی باید با حفظ عزت ایران گرفته شود غروی افزود: با توجه به همه عواملی که وجود دارد، باید مسئله را به مسئولان واگذار کنیم؛ زیرا اطلاعات آنان وسیع‌تر و گسترده‌تر است و ما نمی‌توانیم درباره همه ابعاد موضوع اظهار نظر کنیم. باید دید شرایط چگونه است و بر اساس مجموعه اطلاعات و متغیرهایی که در اختیار مسئولان قرار دارد، تصمیم‌گیری شود.
در نهایت نیز هر تصمیمی باید به گونه‌ای باشد که عزت ایران حفظ شود. واقع‌بین باشیم و ببینیم آیا همه مردم توان ادامه شرایط را دارند یا خیر وی با تأکید بر ضرورت توجه به میزان تاب‌آوری جامعه اظهار کرد: باید واقع‌بین باشیم و ببینیم آیا همه مردم توان ادامه این شرایط را دارند یا خیر.
یک زمان می‌گوییم ۹۰ میلیون نفر جمعیت ایران تا هر زمان که لازم باشد مقاومت و تاب‌آوری دارند اما اگر جنگ ادامه پیدا کند و فشارهای اقتصادی افزایش یابد، ممکن است شرایط متفاوت شود. اگر تورم افزایش بیشتری پیدا کند، باید بررسی کنیم آیا همه مردم همچنان توان تحمل این وضعیت را دارند یا نه.
باید به این واقعیت توجه کنیم. باید واقعیت‌های جامعه را در تصمیم‌گیری‌ها لحاظ کرد عضو شورای عالی حوزه‌های علمیه گفت: دشمن با وجود اعمال تحریم‌های گسترده، سطح آن را بازهم افزایش داده و حتی هرکسی که به هرشکلی با ایران مراوده داشته باشد، تحت فشار قرار می‌دهد.
این مسئله لوازم و ملزوماتی دارد و باید دید چرا چنین اقدامی انجام می‌شود. از عواملی که دشمن به آن توجه دارد، میزان تاب‌آوری جامعه است؛ اینکه ممکن است عده‌ای دیگر توان تحمل شرایط را نداشته باشند و به خیابان بیایند و نتوان آنان را مهار کرد.
بنابراین نباید خودمان را تنها ببینیم و تصور کنیم همه مردم تا هرزمانی حاضر به ادامه مقاومت هستند؛ باید واقعیت‌های جامعه را نیز در تصمیم‌گیری‌ها لحاظ کرد. غروی ادامه داد: اگر شرایط به گونه‌ای باشد که مردم، فرماندهان و نیروهایی که در میدان هستند، همگی پای کار باشند، طبیعتاً تصمیم‌ها نیز می‌تواند متفاوت باشد.
همان‌طور که در تاریخ نیز شرایط مختلف، تصمیم‌های متفاوتی را رقم زده است. البته نباید شرایط امروز را با شرایط امام حسن مجتبی(ع) شبیه‌سازی تاریخی کرد، زیرا هر دوره‌ای شرایط خاص خود را دارد اما باید زمان، مکان، شرایط و همه متغیرها را مورد توجه قرار داد.
این متغیرها در تصمیم‌گیری بسیار مهم هستند. باید کاری انجام دهیم که مصلحت نظام حفظ شود وی با تاکید بر اینکه در مجموع باید کاری انجام دهیم که مصلحت نظام حفظ شود، گفت: مسئله، مصلحت یک فرد یا جریان نیست، مصلحت کلی نظام مطرح است و باید کمترین آسیب به آن وارد شود.
ممکن است برخی مذاکرات در مقطعی با برد یا باخت همراه باشد اما در نهایت باید دید مصلحت کلی چیست. تشخیص این مسئله نیز بر عهده متخصصانی است که ابعاد بین‌المللی، سیاسی، نظامی، پشتیبانی، ظرفیت دشمن، ظرفیت ایران، تاب‌آوری جامعه و شرایط داخلی را همزمان بررسی می‌کنند.
نمی‌توان انتظار داشت روش‌های گذشته برای ارتباط با نسل جدید پاسخگو باشد عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم همچنین درباره ضرورت ارتباط حوزه‌های علمیه با نسل جوان اظهار کرد: شرایط امروز بسیار دشوارتر از گذشته است. در گذشته، جوانانی که با حوزه و روحانیت ارتباط داشتند امادگی بیشتری برای جذب شدن داشتند اما اکنون متغیرهای متعددی در جامعه ایجاد شده است.
در مقطعی ماهواره‌ها چنین نقشی داشتند اما امروز گوشی‌های هوشمند تقریباً همه امکانات را در اختیار افراد قرار داده‌اند. این ابزار در کنار جنبه‌های مثبت و استفاده‌های فراوان، برای نسل جوان خطرات و آسیب‌هایی به همراه دارد.
غروی افزود: اگر مسائل را بدون در نظر گرفتن متغیرهای جدید اجتماعی مانند ماهواره، گوشی‌های هوشمند، کانال‌ها و شبکه‌های مختلف خارجی و دسترسی آسان به آنها بررسی کنیم، نمی‌توانیم وضعیت امروز جوانان را به‌درستی درک کنیم. این امکانات اکنون در دسترس جوانان قرار دارد و بخشی از آنان ساعت‌های طولانی با گوشی‌های خود مشغول هستند.
بنابراین نمی‌توان شرایط امروز را با گذشته مقایسه کرد و انتظار داشت همان روش‌های گذشته برای ارتباط با نسل جدید پاسخگو باشد. وی با اشاره به پدیده وابستگی اعتیادآور به فضای مجازی اظهار کرد: از موضوعاتی که گاهی مورد توجه پژوهشگران قرار می‌گیرد اعتیادی است که به‌صورت جهانی نسبت به گوشی‌های همراه و اینترنت وجود دارد به‌همین‌خاطر برخی معتقدند این مسئله می‌تواند همان نقش اعتیاد را ایفا کند و آثار و ویژگی‌های مشابهی داشته باشد.
در چنین شرایطی، نمی‌توان نسبت به فضای موجود بی‌تفاوت بود. برخی از مسئولان در گذشته معتقد بودند این فضا نباید به هیچ وجه کنترل شود و الان هم همچنان بر این باوردند اما این مسئله می‌تواند خطری برای جامعه و سلامتش باشد.
حوزه باید متناسب با نیازهای جدید جامعه و نسل جوان فعالیت کند عضو شورای عالی حوزه‌های علمیه یادآور شد: حوزه علمیه از همین امکانات برای مقابله با برخی شبهات استفاده می‌کند اما باید توجه داشت محتوایی که در فضای مجازی ارائه می‌شود، غالباً متناسب با امیال و خواسته‌های مخاطبان طراحی شده است. ممکن است فرد ساعت‌ها محتوای مختلف را مشاهده کند اما زمانی که بخواهد پاسخ دو مطلب اساسی را دریافت کند، شرایط متفاوت می‌شود.
بنابراین باید واقعیت تهاجم رسانه‌ای و فضای جدید ارتباطی را در نظر گرفت. در گذشته خانواده‌ها کنترل بیشتری بر فرزندان خود داشتند اما امروز این کنترل بسیار دشوار شده است.
جوان می‌تواند ساعت‌ها با گوشی همراه خود در ارتباط باشد و خانواده نداند با چه کسی ارتباط برقرار می‌کند یا چه محتوایی را دنبال می‌کند. این شرایط از مدیریت خانواده خارج شده است.
بنابراین وضعیت امروز بسیار سنگین‌تر از گذشته است و حوزه نیز باید در این شرایط، متناسب با نیازهای جدید جامعه و نسل جوان فعالیت کند. وی با اشاره به تغییرات برنامه‌های آموزشی حوزه گفت: حوزه در سال‌های اخیر در این زمینه اقدامات مهمی انجام داده است.
دوره‌های آموزشی نسبت به گذشته بسیار متفاوت و به‌روز شده‌اند و در طرح جدید سطح یک نیز تلاش شده آموزش طلاب تنها به صرف و نحو، معانی و بیان، منطق و اصول محدود نباشد. مسائل کلامی، قرآنی، اجتماعی، اخلاقی، تفسیر و تجوید نیز مورد توجه قرار گرفته‌اند تا طلبه پس از این دوره‌ها بتواند در حد خود عالم و پاسخگو باشد.
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم افزود: اکنون رشته‌های تخصصی متعددی در حوزه وجود دارد و این رشته‌ها بسیار گسترده هستند. برای نمونه، در سطوح مختلف رشته‌هایی مانند فقه و اصول با گرایش فقه خانواده، علوم اسلامی با گرایش فلسفه اسلامی، کلام اسلامی با گرایش مسائل جدید کلامی و کلام تطبیقی بین مذاهب ارائه می‌شود.
در عین توجه جدی به فقه و اصول، فلسفه، کلام و تفسیر، حوزه نسبت به رشته‌های دیگر علوم انسانی نیز بی‌تفاوت نیست و رشته‌های تخصصی متنوعی در این زمینه ایجاد شده است. گروهی از حوزویان در تولید محتوا برای شبکه‌ها و فضای مجازی فعالیت دارند غروی با اشاره به حضور حوزویان در رشته‌های تخصصی علوم انسانی اظهار کرد: در برخی حوزه‌ها نیروهای توانمندی از میان حوزویان حضور دارند.
برای نمونه، در مشاوره خانواده و همچنین برخی حوزه‌های روان‌شناسی و روان‌درمانگری، افراد متخصصی فعالیت می‌کنند. حوزه در گذشته چنین تنوعی را به این شکل نداشت.
در سال‌های گذشته بخشی از فعالیتم با یکی از رشته‌های علوم انسانی، یعنی روان‌شناسی، مرتبط بوده و اکنون تعداد قابل‌توجهی از فضلای حوزه در این رشته تحصیلات دانشگاهی دارند. وی ادامه داد: در حال حاضر دست‌کم چندصدنفر از فضلای حوزه در سطح کارشناسی ارشد روان‌شناسی تحصیل کرده‌اند و برخی نیز در مقطع دکتری این رشته ادامه تحصیل داده‌اند و فعالیت‌های تخصصی انجام می‌دهند.
همچنین گروهی از حوزویان در زمینه‌های هنری و تولید محتوا برای شبکه‌ها و فضای مجازی فعالیت دارند و برای کودکان و نوجوانان برنامه و محتوای متناسب تولید می‌کنند. بنابراین حوزه امروز از نظر تنوع فعالیت با گذشته تفاوت قابل توجهی پیدا کرده است.
اطلاعات برخی درباره حوزه نزدیک به صفر است عضو شورای عالی حوزه‌های علمیه گفت: برخی اطلاعات‌شان درباره حوزه نزدیک به صفر است و تصور می‌کنند حوزه همان حوزه گذشته است، در حالی که چنین نیست. در جنگ رمضان که تاکنون نیز به‌شکلی ادامه داشته است، مبلغان نقش کلیدی در ارتباط با مردم و حفظ حضورشان در میدان داشتند.
این مسئله اهمیت زیادی داشت تا ضدانقلاب نتواند از شرایط سوءاستفاده و زمینه حضور افراد در میدان را فراهم کند و اتفاقاتی مانند آنچه در هجدهم و نوزدهم دی رخ داد، تکرار شود. غروی در پایان اظهار کرد: حوزه با رهنمودهای مراجع و همچنین رهبر شهید، تحولات خوبی را تجربه کرده است.
آیت‌الله اعرافی که مدیریت حوزه‌های علمیه را بر عهده دارند نیز انصافاً فردی بسیار خوش‌فکر است و تا آنجا که من اطلاع دارم، سرمایه‌گذاری بسیار وسیع و گسترده‌ای در این زمینه انجام داده و دوستان ایشان نیز در این مسیر فعالیت‌های قابل‌توجهی داشته‌اند.
