مین‌های دریایی هرمز؛ ایران چه سلاح‌هایی زیر آب دارد؟
مهام ۶؛ مین ضدزیردریایی مهام ۶ کمتر از مهام ۳ و مهام ۷ در خبرهای مربوط به هرمز مطرح می‌شود، اما در پایگاه تسلیحاتی ODIN ارتش آمریکا به‌عنوان یکی از مین‌های دریایی ایران ثبت شده است.
مین‌های دریایی از جمله سلاح‌هایی هستند که با هزینه‌ای نسبتاً محدود می‌توانند عبور شناورها را مختل کنند. با افزایش حساسیت‌ها در تنگه هرمز، شناخت انواع مین‌های منتسب به ایران و بررسی گزارش‌های مربوط به قابلیت‌های تازه آنها اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
فرارو- افزایش گزارش‌ها درباره حمله به کشتی‌ها و برخورد شناورها با مین در تنگه هرمز، بار دیگر توجه‌ها را به یکی از مهمترین ابزارهای جنگ نامتقارن ایران جلب کرده است؛ سلاحی که حتی احتمال وجود آن در یک مسیر کشتیرانی می‌تواند تردد نفتکش‌ها را مختل کند. از مین‌های تماسی و حسگر‌دار خانواده «ماهم» تا گزارش‌های بحث‌برانگیز درباره راکت‌های حامل مین و مین‌های متحرک، توان دریایی ایران ابعاد شناخته‌شده و ناشناخته‌ای دارد که تاکنون توانسته کنترل عبور و مرور کشتی‌ها در تنگه هرمز در اختیار خود نگه دارد.
مین‌های دریایی؛ شکارچیان جدید ایران در تنگه هرمز در هفته‌های اخیر، تنگه هرمز به صحنه مجموعه‌ای از حوادث دریایی تبدیل شده است که در برخی از آنها کشتی‌های تجاری آسیب دیده یا غرق شده‌اند. مقام‌های ایرانی بعضی از این حوادث را به برخورد با مین دریایی در مسیرهایی نسبت داده‌اند که تهران آنها را غیرمجاز می‌داند؛ در مقابل، مقام‌های آمریکایی و برخی منابع دریایی از حمله با پرتابه‌های ناشناس سخن گفته‌اند.
در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶، نیروی دریایی سپاه اعلام کرد کشتی کانتینری «جی‌اف‌اس پراید» (GFS Pride) پس از برخورد با مین دریایی در نزدیکی تنگه هرمز غرق شده است. به گفته سپاه، این کشتی بیش از ۲۵۰۰ کانتینر حمل می‌کرد.
مقام‌های سنگاپور از برخورد شناور با یک پرتابه ناشناس خبر دادند و فرماندهی مرکزی آمریکا مدعی شد کشتی هدف پرتابه قرار گرفته است. در همان روزها، کشتی باری فله‌بر «کیپ دائو» (Cape Dao) نیز پس از آسیب‌دیدن در حادثه‌ای جداگانه غرق شد.
رویترز گزارش داد که در فاصله ۲۴ ساعت، دو شناور تجاری در نزدیکی تنگه هرمز غرق شده‌اند. در گزارشی دیگر، نیروی دریایی سپاه در ۱۸ اکتبر از برخورد دو ابرنفتکش با مین دریایی خبر داد.
طبق این اعلام، هر یک از کشتی‌ها ظرفیت حمل حدود دو میلیون بشکه نفت خام داشتند و هنگام عبور از مسیری که ایران آن را غیرمجاز می‌داند، دچار انفجار و آتش‌سوزی شدند. ابعاد بحران از شمار حوادث گزارش‌شده نیز قابل درک است.
سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) اعلام کرد دست‌کم ۱۲ کشتی در هفته منتهی به ۱۶ اکتبر در منطقه مورد حمله قرار گرفته‌اند. این نهاد هشدار داد که به دلیل گزارش نشدن برخی حوادث، آمار واقعی ممکن است بیشتر باشد.
البته این رقم تعداد حملات گزارش‌شده را نشان می‌دهد، نه تعداد کشتی‌هایی که با مین برخورد کرده‌اند. این درحالی است که فرماندهی مرکزی آمریکا و همچنین دونالد ترامپ از انجام عملیات پاک‌سازی کامل مین در مسیرهای کشتیرانی خبر داده بودند.
به نظر می‌رسد مین‌های دریایی در روزهای اخیر مهمترین سلاح ایران در کنترل تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز و البته تنش میان ایران و آمریکا بوده است و برای همین آشنایی با این سلاح‌های مرموز خالی از لطف نخواهد بود. معروف‌ترین مین‌های دریایی ایران؛ از نمونه‌های تماسی تا مین‌های حسگر‌دار توان مین‌گذاری ایران به یک مدل مشخص محدود نیست.
منابع نظامی از وجود نمونه‌های تماسی، مین‌های دارای حسگرهای مغناطیسی و صوتی و سلاح‌هایی با مأموریت ضدزیردریایی حکایت دارند. در میان این نمونه‌ها، خانواده «مهام» شناخته‌شده‌ترین نام است؛ هرچند اطلاعات عمومی درباره موجودی واقعی، تعداد هر مدل و وضعیت عملیاتی آنها کامل نیست.
مهام ۱؛ مین تماسی با طراحی متعارف مهام ۱ از نمونه‌های شناخته‌شده مین‌های دریایی ایران است. بر اساس اطلاعات پایگاه تسلیحاتی ODIN ارتش آمریکا، این مین در سال ۱۹۸۳ معرفی شده و در دسته مین‌های تماسی مهارشده قرار می‌گیرد.
طراحی آن از الگوی متعارف مین‌هایی پیروی می‌کند که برای فعال شدن به برخورد فیزیکی شناور با شاخک‌های حساس روی بدنه نیاز دارند. در مشخصات منتشرشده برای این مدل، بدنه‌ای تقریباً دایره‌ای و پنج شاخک تماسی توصیف شده است.
مقدار مواد منفجره آن نیز در منابع فنی تا حدود ۱۲۰ کیلوگرم ذکر شده؛ رقمی که نباید با وزن کلی مین اشتباه گرفته شود. این مین نیازی به ناوهای مین‌گذار بزرگ و کند نداشت.
ابعاد و ساختار آن به گونه‌ای تاریخ‌نگاری شده بود که قایق‌های تندرو سپاه و شناورهای سبک ارتش می‌توانستند در کمترین زمان ممکن، تعداد زیادی از آنها را در گلوگاه‌های دریایی رها کنند. مهام ۲؛ مینی که از زیردریایی شلیک می‌شود اندکی بعد صنایع دفاعی ایران با اصلاح طراحی بدنه و بهینه‌سازی پردازنده‌های دیجیتال، مین «مهام-۲» را تولید کرد.
با عملیاتی شدن مهام-۲، ایران به توانایی «مین‌ریزی پنهانکار غافلگیرانه» دست یافت. این یعنی زیردریایی‌های ایران می‌توانستند شبانه به نزدیکی پایگاه‌های کشورهای متخاصم در جنوب خلیج فارس یا مسیرهای حرکت ناوهای هواپیمابر رفته، میدان مین هوشمند کف‌نشین را ایجاد کنند و بدون اینکه راداری آنها را رصد کند به پایگاه برگردند.
اما خب این برای ایران راضی‌کننده نبود و ایران به دنبال این بود که در اب‌های عمیق‌تر هم ایجاد خطر کند. صدف ۲؛ مین آب‌های عمیق مهام-۱ و ۲ کف‌نشین بودند و برای آب‌های کم‌عمق کاربرد داشتند.
اما ایران با طراحی صدف-۲ اقوامی انجام داد که بتوان از قدرت مین‌ریزی ایران در آب‌های عمیق‌تر (مثل دریای عمان و شمال اقیانوس هند) استفاده کرد. این مین با کابل به کف دریا متصل می‌شود اما در عمق‌های بالاتر معلق می‌ماند تا ناوهای بزرگ را شکار کند.
مین دریایی «صدف-۲» یک شناور انفجاری تماسی از مهارشده (لنگردار) است صدف-۲ بارگذاری‌شده با ۱۱۵ کیلوگرم ماده منفجره است و سیستم چرخه چاشنی و انفجار تماسی آن از ۵ حسگر ۵ هرتزی در بخش فوقانی و یک سوئیچ هیدرواستاتیکی در مرکز قسمت بالایی بدنه تشکیل شده تا کارایی مطلوبی را علیه انواع شناورهای سطحی به نمایش بگذارد. پیکربندی این سلاح از دو بخش اصلی تشکیل می‌شود: بخش نخست که خودِ مخزن اصلی مین (گوی انفجاری) است و بخش دوم لنگر مهارکننده که در کف دریا مستقر می‌گردد.
مهام ۳؛ مین مجهز به حسگرهای مغناطیسی و صوتی مهام ۳ از مهمترین نمونه‌های ایرانی در گروه مین‌های تأثیری است؛ یعنی مین‌هایی که برای انفجار الزاماً به برخورد مستقیم با بدنه کشتی نیاز ندارند. پایگاه ODIN ارتش آمریکا این مدل را مربوط به سال ۱۹۸۶ معرفی می‌کند و از یک حسگر مغناطیسی و دو حسگر صوتی غیرفعال برای آن نام می‌برد.
حسگر مغناطیسی می‌تواند تغییرات میدان مغناطیسی ناشی از عبور شناور را تشخیص دهد و حسگرهای صوتی به دریافت صداهای زیرآبی کمک می‌کنند. ترکیب این فناوری‌ها باعث می‌شود مین بتواند حضور شناور را بدون تماس مستقیم تشخیص دهد.
برخی منابع تخصصی، وزن کلی مهام ۳ را حدود ۳۰۰ کیلوگرم ذکر کرده‌اند و از قابلیت استقرار آن در آب‌هایی با عمق تا حدود ۱۰۰ متر سخن گفته‌اند. مهام ۷؛ کف‌خواب با حسگرهای مختلف مهام ۷ از نمونه‌هایی است که درباره طبقه‌بندی فنی آن اختلاف وجود دارد.
پایگاه ODIN ارتش آمریکا این مدل را مین چسبان یا «لیمپت» معرفی می‌کند؛ نوعی مین که برای اتصال به بدنه شناور طراحی شده است. این پایگاه تاریخ معرفی آن را سال ۱۹۹۷ ذکر می‌کند.
در مقابل، برخی گزارش‌های رسانه‌ای درباره مین‌گذاری در تنگه هرمز، مهام ۷ را مین کف‌خواب توصیف کرده‌اند که روی بستر دریا قرار می‌گیرد و برای تشخیص شناور از حسگرهای مختلف بهره می‌برد. در این گزارش‌ها، وزن کلی آن حدود ۲۲۰ کیلوگرم ذکر شده است.
با این همه، اطلاعات نشان می‌دهد که مین «مهام ۷» که نخستین‌بار در سال ۲۰۱۵ در یک نمایشگاه تسلیحاتی رونمایی شد، سلاحی پیشرفته‌تر و پنهان‌کارتر محسوب می‌شود. این مین که برای استقرار در بستر دریا طراحی شده، با ترکیبی از حسگرهای صوتی و مغناطیسی سه‌محوره عمل می‌کند و هدف آن شناورهای متوسط، شناورهای آبی خاکی و زیردریایی‌های کوچک است.
مهام-۷ از مواد کامپوزیتی و فایبرگلاس (غیرفلزی) با هندسه خاص مخروطی ساخته که امواج سونار ناوهای مین‌روب را منحرف کرده و ردیاب‌های مغناطیسی را کور می‌کند. مغز الکترونیک این مین‌ها به حسگرهای همزمان صوتی، مغناطیسی و افت فشار آب مجهز است.
مین تا زمانی که هر سه مؤلفه (صدای موتور، توده آهن ناو و افت فشار آب) را همزمان پردازش نکند، فرمان انفجار را صادر نمی‌کند. مهام ۶؛ مین ضدزیردریایی مهام ۶ کمتر از مهام ۳ و مهام ۷ در خبرهای مربوط به هرمز مطرح می‌شود، اما در پایگاه تسلیحاتی ODIN ارتش آمریکا به‌عنوان یکی از مین‌های دریایی ایران ثبت شده است.
این مدل در سال ۱۹۹۲ معرفی شده و در دسته مین‌های ضدزیردریایی قرار می‌گیرد. یکی از ویژگی‌های گزارش‌شده آن استفاده از حسگر فشار هیدرواستاتیک است؛ حسگری که به فشار آب واکنش نشان می‌دهد.
برخلاف مین‌های ضدکشتی که هدف اصلی آنها شناورهای سطحی است، این دسته برای تهدید زیردریایی‌ها طراحی شده‌اند. وجود مهام ۶ در فهرست تسلیحات ایران نشان می‌دهد که توان مین‌گذاری دریایی این کشور صرفاً به ایجاد خطر برای نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری محدود نیست.
با این حال، اطلاعات علنی درباره تعداد موجود، وضعیت عملیاتی و نقش احتمالی این مدل در بحران جاری بسیار محدود است. در کنار این نمونه‌ها، گزارش‌هایی درباره وجود مین‌های قدیمی‌تر با منشأ خارجی نیز منتشر شده است.
مین‌های کمترشناخته‌شده؛ از راکت‌های حامل مین تا مین‌های رونده بخش مبهم‌تر توان مین‌گذاری ایران به روش‌های غیرمعمول استقرار و سلاح‌هایی مربوط می‌شود که درباره آنها گزارش‌هایی منتشر شده، اما جزئیات فنی و عملیاتی‌شان هنوز روشن نیست. راکت‌های حامل مین یکی از غیرمعمول‌ترین موضوعات در گزارش‌های مربوط به مین‌های ایران، استفاده احتمالی از راکت برای انتقال مین دریایی به آب است.
در روش متعارف، مین‌ها با استفاده از شناورهای سطحی، زیردریایی‌ها یا هواپیماها مستقر می‌شوند؛ اما استفاده از یک پرتابه راکتی برای رساندن مین به منطقه موردنظر، روش متفاوتی به شمار می‌رود. در رزمایش «پیامبر اعظم ۱۹» سپاه در ژانویه ۲۰۲۵، تصاویری منتشر شد که در آنها راکت‌هایی از پرتابگرهای متحرک شلیک می‌شدند و اجسامی که به‌عنوان مین دریایی معرفی شده بودند، در آب دیده می‌شدند.
رسانه دفاع‌پرس گزارش داد که در این روش، مین‌ها در محفظه‌ای شبیه راکت‌های فجر ۵ قرار می‌گیرند و از ساحل به سمت دریا پرتاب می‌شوند. موضوع در سال ۲۰۲۶ اهمیت بیشتری پیدا کرد.
فرماندهی مرکزی آمریکا در ۳۰ اوت اعلام کرد دو پرتابگر ایرانی را در جزیره لارک هدف قرار داده است؛ پرتابگرهایی که به گفته واشنگتن، نیروهای سپاه در حال آماده‌سازی آنها برای شلیک راکت‌های حامل مین دریایی بودند. آمریکا در آن مقطع از تلاش برای پاک‌سازی مین‌ها و بازگرداندن امنیت به مسیرهای کشتیرانی سخن می‌گفت.
مین‌های رونده مین دریایی «رونده» از جمله تسلیحاتی است که رسانه‌ها در بهمن ۱۴۰۳، همزمان با رزمایش نیروی دریایی سپاه با عنوان «پیامبر اعظم ۱۹»، درباره آن گزارش دادند. مین‌های هوشمند رونده با نام‌های «اروند» و «مهام» از نمونه‌های ساخت وزارت دفاع ایران هستند و ظاهری شبیه اژدر دارند.
آنچه تاکنون از منابع رسمی می‌توان نتیجه گرفت، این است که ایران از طیفی از مین‌های تماسی و حسگر‌دار برخوردار است و روش‌های غیرمعمول مین‌گذاری نیز در رزمایش‌ها یا گزارش‌های نظامی مطرح شده‌اند. اما درباره تعداد مین‌های مستقرشده در هرمز، مدل دقیق آنها و نقششان در حوادث اخیر، هنوز اطلاعات مستقل کافی وجود ندارد.
قدرت مین دریایی تنها به میزان مواد منفجره یا پیچیدگی حسگرهای آن وابسته نیست؛ اثر اصلی این سلاح در ایجاد نااطمینانی است. در تنگه هرمز، حتی یک مین ناشناخته یا احتمال وجود آن می‌تواند هزینه بیمه را افزایش دهد، شرکت‌های کشتیرانی را به توقف یا تغییر مسیر وادارد و بر بازار جهانی انرژی فشار وارد کند.
به همین دلیل، مین‌های دریایی همچنان یکی از ابزارهای مهم جنگ نامتقارن به شمار می‌روند؛ سلاح‌هایی که گاه پیش از آنکه به کشتی دیگری برخورد کنند، با ایجاد ترس از خطر، بر معادلات امنیتی و اقتصادی منطقه اثر می‌گذارند.