میلیون‌ها نفر علیه شاه رأی دادند
وقتی ساعت ۸ صبح روز عید فطر ۱۳۵۷، نماز عید به امامت حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمد مفتح در تپه‌های قیطریه تهران برپا شد، رژیم شاه و ساواکش بر این باور بود که قضیه مانند سال قبل است.
میلیون‌ها نفر علیه شاه رأی دادند دفتر پژوهش‌های مؤسسه کیهان «... راهپیمایی روز عید فطر به‌عنوان یک دمونستراسیون و نمایش خیابانی در تاریخ نوین ایران بی‌سابقه بود...
نظم این راهپیمایی فوق‌العاده و شبیه یک رژه نظامی بود... مأموران و ناظران ما که برای گزارش مشاهده‌های خود در سفارت جمع شده بودند، متفق‌القول بودند که یک سازمان مجهز و مجرب این راهپیمایی را سازمان داده است...
نظم و سازمان این راهپیمایی در عین حال که موجب تحیر و شگفتی ما شد، این واقعیت را هم آشکار ساخت که ما تشکیلات و فعالیت مخالفان را دست‌کم گرفته‌ایم...»(1) این اظهارات ویلیام سولیوان، آخرین سفیر آمریکا در ایران، درباره برگزاری نماز عید فطر ۱۳۵۷ و راهپیمایی پس از آن، به‌عنوان اولین تظاهرات دوران اوج‌گیری نهضت امام خمینی بوده که در کتاب خاطراتش به نام «مأموریت در ایران» درج شده است. وقتی ساعت ۸ صبح روز عید فطر ۱۳۵۷، نماز عید به امامت حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمد مفتح در تپه‌های قیطریه تهران برپا شد، رژیم شاه و ساواکش بر این باور بود که قضیه مانند سال قبل است.
سال ۱۳۵۶ نیز نماز عید فطر در همین تپه‌های قیطریه به ابتکار دکتر مفتح برپا شد و اتفاق چندان غیرقابل‌کنترلی نیفتاد. اگرچه حضور جمعی از روحانیون انقلابی سابقه‌دار و مبارزین و پیروان آیت‌الله خمینی در آن نماز برجسته گردید و مورد توجه گزارش‌نویسان ساواک قرار گرفت، اما در عید فطر ۵۷ بسیاری از آن روحانیون انقلابی، از جمله حجت‌الاسلام والمسلمین سید علی خامنه‌ای، در تبعید بودند و عده‌ای نیز در حبس و حصر قرار داشتند.
خود دکتر مفتح هم اگرچه از نظر ساواک، سوابق سوئی داشت و در آذرماه ۱۳۵۳ هم پس از تبدیل مسجد جاوید تهران به کانون انقلابیون، بازداشت شده و مسجد تعطیل گشت، اما چندی بود امامت مسجدی واقع در جاده قدیم شمیران به نام مسجد قبا را برعهده گرفته و جلسات دینی و علمی با حضور متفکران و اندیشمندان برگزار می‌کرد و ساواک هم با دقت وی را زیر نظر داشت! اما در ماه رمضان همان سال، مسجد قبا کانون پرجوش‌وخروش انقلاب شد، هر شب مراسم سخنرانی برپا بود و علاوه‌بر شبستان مسجد، تمامی خیابان‌ها و کوچه‌های اطراف آن که توسط بلندگو تحت پوشش برنامه‌های مسجد قرار می‌گرفت، مملو از جمعیت می‌گردید.
سخنرانان اغلب از مبارزان و روحانیون انقلابی پیرو امام بودند، از شخص دکتر مفتح تا دکتر باهنر و استاد مطهری و... که بیشتر بر مسائل انقلاب و نهضت تأکید داشتند.
ظاهراً فقط یک اعلامیه ساده بود تا اینکه شب عید فطر ۱۳۵۷، پس از نماز جماعت مغرب و عشاء، این اطلاعیه در صحن مسجد قبا خوانده شد: «به شکرانه توفیق انجام فریضه روزه ماه مبارک رمضان و به منظور تعظیم شعائر اسلامی، در صورت ثبوت عید، نماز عید فطر در جاده قدیم شمیران، پل رومی ساعت ۸ صبح برگزار می‌گردد سید ابوالفضل موسوی زنجانی، محمد مفتح»(2) اما در اواخر شب به‌گونه‌ای که مزدوران جاسوسان ساواک متوجه نشوند، اعلام نمودند ساعت ۶ صبح روز عید فطر دکتر مفتح از منزل خود واقع در جاده قدیم شمیران (دکتر شریعتی امروز)، با پای پیاده به سمت محل برگزاری نماز عید فطر واقع در خیابان کوروش کبیر، پل رومی، زمین‌های قیطریه حرکت خواهد کرد.(3) رأس ساعت ۶ صبح روز ۱۳ شهریور ۱۳۵۷، جمعیت انبوهی در جلوی منزل دکتر مفتح اجتماع کرده و همراه وی به سمت محل برگزاری نماز عید فطر حرکت کردند. مرحوم محمود مرتضایی‌فر تکبیرهای مخصوص عید فطر را با صدای بلند می‌خواند و مردم هم به‌طور دسته‌جمعی تکرار می‌کردند.
به‌تدریج پلاکاردهایی که آیات قرآن بر روی آن نوشته شده بود، بیرون آمد و در دست‌های مردم قرار گرفت و شعارها به شعارهای انقلابی تبدیل شد و برخی پلاکاردها هم با شعارهایی علیه رژیم شاه برافراشته شد.(4) برنامه نماز عید فطر ۱۳۵۷، پس از حدود ۱۰ ماه که از اوج‌گیری نهضت امام می‌گذشت، قرار بود نقطه عطفی برای این نهضت باشد. جامعه روحانیت مبارز تهران و دکتر مفتح نحوه حضور مردم در نماز عید فطر را به‌گونه‌ای تدارک دیدند که منجر به یک راهپیمایی شود و چنین برنامه‌ای پس از خرداد ۱۳۴۲ سابقه نداشت.
آنها برای انجام راهپیمایی، سیره حضرت امام رضا علیه‌السلام را ملاک قرار داده و راهپیمایی تا مکان برگزاری نماز عید فطر در زمین‌های قیطریه را اعلام نمودند. با این حال باز هم ساواک و مأمورین آنها بر این باور بودند که همه چیز در همان تپه‌های قیطریه خاتمه یافته و نماز عید فطر هم مانند پارسال بدون هیچ مسئله‌ای برای آنها و رژیم شاه، برگزار خواهد شد.
نماز عید به راهپیمایی بدل شد در ساعت ۳۰/۹ صبح، اقامه نماز عید فطر توسط حجت‌الاسلام دکتر مفتح پایان یافت و حجت‌الاسلام دکتر باهنر به سخنرانی درباره نهضت امام و قیام مردم مسلمان پرداخت. براساس اسناد ساواک و گزارش مأموران و جاسوسانش، «لحظه‌به‌لحظه بر تعداد دوازده هزار نفری» جمعیت در تپه‌های قیطریه افزوده می‌شد.
سخنرانی دکتر باهنر پس از ۱۵ دقیقه به اتمام رسیده و دکتر مفتح خود به ایراد سخنرانی پرداخت. ساواک در گزارش خود، نوشته است: «...
در ساعت ۴۵/۹ سخنرانی باهنر خاتمه یافت که یادشده از دولت انتقاد و مردم را تحریک و اظهار داشت: این روش دولت، فریبکارانه است. سپس دکتر مفتح سخنرانی را آغاز نمود و در حال حاضر مشغول سخنرانی می‌باشد.
ضمناً جمعیت در حدود ۱۴ هزار نفر در قیطریه حضور دارند. پرنیان‌فر»(5) اما آنچه که ساواک و مزدوران رژیم شاه اطلاع نداشتند، برگزاری راهپیمایی بعد از مراسم نماز عید فطر بود که جامعه روحانیت مبارز و شخص دکتر مفتح برای آن هم برنامه‌ریزی کرده بودند.
به این ترتیب پس از پایان یافتن مراسم نماز عید و سخنرانی‌های پس از آن، جمعیت ابتدا با شعار صلوات و سپس تکبیرهای عید فطر به حرکت درآمده و از جاده قدیم شمیران به سمت جنوب سرازیر شدند. شعارهای صلوات و تکبیرهای عید فطر، به‌تدریج تبدیل به شعارهای انقلابی شد و رژیم شاه باز هم در مقابل یک عمل انجام‌شده قرار گرفت.
شعارهای «الله اکبر و خمینی رهبر» جمعیت که برای نخستین بار در یک راهپیمایی عظیم سر داده می‌شد، با پخش اعلامیه‌هایی همراه شد. در گزارش ساواک، اولین راهپیمایی مردم تهران علیه رژیم شاه در دوران اوج‌گیری نهضت، این‌چنین توصیف شده است: «...
تا ساعت ۱۵/۱۱ صبح که مردم پس از سخنرانی محمد مفتح به سمت مسجد همت، مسجد قبا، رستم‌آباد و سلطنت‌آباد تظاهرات خود را شروع کرده بودند، خبری از آتش‌سوزی واصل نگردیده بود...»(6) راهپیمایان شمال تا جنوب تهران را در برگرفتند راهپیمایی که از تپه‌های قیطریه آغاز شده بود، در مقابل حسینیه ارشاد، با پیوستن گروه‌های دیگری از مردم گسترده‌تر گردید و جمعیت به حدود ۵۰۰ هزار نفر رسید و هر چه پیش‌تر می‌رفت، بر شمار آنها افزوده می‌گشت. در میدان ۲۴ اسفند (انقلاب کنونی) راهپیمایان کرجی ملحق شدند و پس از رسیدن به میدان قزوین و افزوده شدن گروه‌های دیگری از مردم، جمعیت به طرف میدان راه‌آهن، شوش، شهناز، ژاله، دروازه شمیران، شمیران و راهپیمایی کردند و در ساعت نیم بعد از نیمه‌شب، راهپیمایان به‌تدریج خیابان‌ها را ترک کردند.(7) بدین ترتیب راهپیمایی پس از نماز عید فطر ۱۳۵۷ به نقطه عطفی در مبارزات ملت مسلمان ایران علیه شاه و آمریکا بدل گردید.
پس از این بود که راهپیمایی‌های میلیونی و فراز و نشیب‌های دیگر نهضت آغاز شد. ابتدا راهپیمایی بزرگ ۱۶ شهریور که از همین تپه‌های قیطریه آغاز شد و تا پیچ شمیران و سپس تا میدان آزادی ادامه یافت و سپس راهپیمایی‌های تاریخی تاسوعا و عاشورا که رفراندوم ملت برای سرنگونی رژیم شاه بود و پس از آن راهپیمایی‌های اربعین و ۲۸ صفر ۱۳۵۷ که سرانجام طومار رژیم ستم‌شاهی را در هم پیچید.
روزنامه‌های کیهان و اطلاعات که وابسته به دربار و سناتورهای شاه بودند نیز نتوانستند شکوه و عظمت راهپیمایی عید فطر را نادیده گرفته و زبان به اعتراف باز نکنند. کیهان با انعکاس تصاویری از این راهپیمایی بزرگ، ۹ صفحه خود را به آن اختصاص داد و در سوتیترهای خود نوشت: «...
تظاهرات و راهپیمایی چند میلیونی. عظیم‌ترین نماز عید فطر تاریخ ایران برگزار شد».
«راهپیمایان، سربازان و افسران را در خیابان‌ها گلباران کردند». «دریای جمعیتی که دیروز خیابان‌های تهران را پوشانده بود، چهره سیاسی‌ـمذهبی خود را در آرامش شگفت‌آوری پوشاند.
صد هزار تظاهرکننده هر جا به مأموران و کامیون‌های پر از سرباز رسیدند، چون دریایی که جزیره‌ای را در میان بگیرد، به گرمی برای سربازان و نظامیان دست تکان دادند»(8) خارجی‌ها هم اعتراف کردند خبرگزاری یونایتدپرس نوشت: «امروز هزاران تن از مردم مسلمان ایران در خیابان‌های پایتخت به راهپیمایی پرداختند و شعارهای ضد دولتی سر دادند. آنها پشتیبانی خود را از حکومت اسلامی ابراز داشتند...
تظاهرکنندگان در منطقه قیطریه به سربازانی که سر راه آنها بودند، گل تقدیم کردند.»(9) و روایت خبرگزاری آسوشیتدپرس چنین بود: «در تهران حدود صد هزار تن در تظاهرات شرکت کردند. در این تظاهرات زنان مسلمان نیز چادر به سر شرکت کردند».
رادیو بی‌بی‌سی فردای آن روز گفت: «... تظاهرات دیروز به آرامی به پایان رسید....
در واقع صدها هزار نفر ایرانی با راهپیمایی خود علیه دولت ایران رأی دادند...» ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ۱- مأموریت در ایران - ویلیام سولیوان - ترجمه محمود مشرقی - انتشارات هفته - صفحه ۱۱۳ ۲- مجموعه مستند «محراب انقلاب» – سعید مستغاثی و رضا جعفریان - قسمت دهم – شبکه قرآن سیما - ۲۱ بهمن ۱۳۸۴ ۳- زندگی و مبارزات آیت‌الله شهید دکتر مفتح - مرحوم رحیم نیکبخت – مرکز اسناد انقلاب اسلامی – چاپ اول – بهار ۱۳۸۲ - صفحه ۲۴۰ ۴- همان – صفحه ۲۴۱ ۵- یاران امام به روایت اسناد ساواک – جلد پانزدهم - شهید دکتر محمدجواد باهنر - مرکز بررسی اسناد تاریخی – چاپ اول – ۸ شهریور ۱۳۷۹ - صفحات ۶۵۶ و ۶۵۷ ۶- گزارش ساواک تهران به اداره کل سوم به شماره ۲۰/۹۵۶۹۴ ه ۱۳/۶/۱۳۵۱ ۷- جزوه اخبار نهضت نوین اسلامی – بی‌جا - بی‌نا ۸- یک‌سال مبارزه برای سرنگونی رژیم شاه - مرحوم حجت‌الاسلام والمسلمین روح‌الله حسینیان - مرکز اسناد انقلاب اسلامی ۹- تقویم تاریخ انقلاب اسلامی – پیشین - صفحات ۱۲۹ و ۱۳۰