تله قیمت‌گذاری دستوری این بار در کمین اینترنت؛ صنعت مخابرات به سرنوشت تلخ صنعت برق دچار می‌شود / تلکام مثل فولاد و پتروشیمی نیست؛ هر ۵ سال کل شبکه باید زیرورو شود
این تغییرات نشان می‌دهد که نمی‌توان در صنعت مخابرات یک بار سرمایه‌گذاری کرد و انتظار داشت همان تجهیزات و فناوری‌ها برای ۳۰ سال پاسخ‌گو باشند.
زیرساخت‌های کشور یکی‌یکی با پیامدهای کمبود سرمایه‌گذاری روبه‌رو می‌شوند. تجربه برق و گاز نشان داده که پایین نگه داشتن قیمت‌ها بدون توجه به هزینه‌ها، در بلندمدت توان توسعه و نوسازی را از صنایع می‌گیرد.
حالا صنعت ارتباطات هم با چالش مشابهی روبه‌روست. تاخیر در توسعه نسل پنجم ارتباطاتو شبکه فیبر نوری، علاوه بر افت کیفیت خدمات، می‌تواند روند رشد اقتصاد دیجیتال و کسب‌وکارهای نوآور را هم کند کند.
عصر ایران در گفت‌وگویی با مهرداد میراسماعیلی، عضو هیات مدیره سندیکای صنعت مخابرات ایران و مدیرعامل شرکت ارگ تلکام، به بررسی دلایل عقب‌ماندگی سرمایه‌گذاری در صنعت مخابرات، دشواری نوسازی تجهیزات، رابطه تعرفه‌ها و کیفیت اینترنت و نیازهای ارتباطی سال‌های آینده پرداخته است. میراسماعیلی معتقد است ارزان ماندن خدمات ارتباطی، اگر به قیمت عقب افتادن سرمایه‌گذاری و توسعه شبکه تمام شود، در نهایت هزینه بیشتری به کشور تحمیل خواهد کرد.
میراسماعیلی در ابتدای صحبت‌هایش به تفاوت صنعت مخابرات با صنایعی مثل فولاد و پتروشیمی اشاره کرد و گفت: «یکی از اشتباهات سیاست‌گذاران این است که صنعت ارتباطات را با صنایعی مثل فولاد و پتروشیمی یکسان می‌بینند. برای مثال، فولاد مبارکه چند دهه پیش با فناوری مشخصی راه‌اندازی شد و در این سال‌ها با نگهداری، تعمیرات و بهینه‌سازی توانسته تولید خود را ادامه دهد.
پتروشیمی‌های عسلویه هم از زمان راه‌اندازی فازهایشان در دهه ۱۳۷۰، عمدتا بر ادامه فعالیت خطوط موجود تکیه داشته‌اند. اما صنعت مخابرات چنین شرایطی ندارد و در آن نمی‌توان برای مدت طولانی با یک فناوری کار کرد.» او برای توضیح این تفاوت، به تغییرات صنعت ارتباطات در سه دهه گذشته پرداخت: «اوایل دهه ۷۰، مسئله اصلی مردم داشتن یک خط تلفن بود.
قیمت خط تلفن ثابت در محله‌هایی مثل جردن و میرداماد تهران گاهی از قیمت یک قطعه زمین بیشتر می‌شد و مردم سال‌ها در صف ثبت‌نام می‌ماندند. بعد، با گذار از سوئیچ‌های پالسی و آنالوگ به تلفن‌های دیجیتال، تحول بزرگی در این صنعت شکل گرفت.
در این مسیر، همکاری کارخانه‌های داخلی مثل صنایع مخابرات ایران با شرکت‌هایی مانند زیمنس، اریکسون و نوکیا هم نقش داشت. کمی بعد، اینترنت وارد زندگی مردم شد؛ ابتدا با دایال‌آپ و پروتکل‌هایی مثل X.25، بعد با اینترنت پرسرعت ADSL و در ادامه با نسل‌های مختلف اینترنت همراه.
این تغییرات نشان می‌دهد که نمی‌توان در صنعت مخابرات یک بار سرمایه‌گذاری کرد و انتظار داشت همان تجهیزات و فناوری‌ها برای ۳۰ سال پاسخ‌گو باشند. در این صنعت، هر پنج سال یک بار و با سرعت تغییرات امروز شاید حتی زودتر، سخت‌افزار، معماری و استانداردهای شبکه باید به‌روزرسانی شوند.» عضو هیات مدیره سندیکای صنعت مخابرات ایران با اشاره به رشد کسب‌وکارهای دیجیتال در کشور گفت: «در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶، اپراتورها با وجود تاخیر در توسعه شبکه، توانستند در شرایط اقتصادی باثبات‌تر، سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی روی نسل چهارم ارتباطاتانجام دهند.
همین شبکه بستری شد برای رشد کسب‌وکارهایی که امروز بخش مهمی از زندگی مردم را تشکیل می‌دهند؛ از دیجی‌کالا و اسنپ گرفته تا خدمات بانکی، پرداخت‌های خرد و تاکسی‌های اینترنتی. حالا سوال این است که این شبکه تا چه زمانی می‌تواند بدون سرمایه‌گذاری دوباره، پاسخ‌گوی نیازها باشد؟» میراسماعیلی با اشاره به کندی توسعه نسل پنجم و فیبر نوری ادامه داد: «امروز توسعه 5Gو فیبر نوری دیگر یک انتخاب اضافی نیست و ضرورتی برای ادامه رشد اقتصاد دیجیتال است.
با این حال، توسعه فیبر نوری با تاخیر پیش می‌رود و سرعت راه‌اندازی سایت‌های 5Gهم پایین است. مسئله اصلی، کمبود دانش فنی نیست و توان مالی اپراتورهاست.
تعرفه‌ها سال‌ها تغییر متناسبی با هزینه‌ها نداشته‌اند، در حالی که تجهیزات مخابراتی، از آنتن و رادیو گرفته تا سرور و مجوزهای نرم‌افزاری، به‌شدت به قیمت ارز وابسته‌اند. هم‌زمان، افزایش هزینه‌های داخلی، دستمزدها و حمل‌ونقل نیز فشار بیشتری به اپراتورها وارد کرده است.» او با اشاره به آمار منتشرشده شرکت‌های بورسی توضیح داد: «درآمد ریالی اپراتورها سالانه حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد رشد کرده، در حالی که تورم رسمی از ۴۰ درصد فراتر رفته و افزایش نرخ ارز هم ارزش دلاری درآمدهای آنها، از جمله همراه اول، را به‌شدت کاهش داده است.
در چنین شرایطی، تامین هزینه سایت‌های گران‌قیمت 5Gدشوارتر می‌شود و ادامه این روند می‌تواند به افت کیفیت شبکه و افزایش اختلال‌ها منجر شود.» مدیرعامل شرکت ارگ تلکام با اشاره به آمار تورم بخشی مرکز آمار ایران گفت: «اگر روند تغییر قیمت‌ها در یک دهه گذشته را بررسی کنیم، می‌بینیم که رشد قیمت در حوزه ارتباطات از بسیاری از بخش‌های دیگر کمتر بوده است. در این مدت، شاخص قیمت مواد خوراکی و کالاهای اساسی تا ۲۰۰۰ درصد افزایش یافته، اما رشد شاخص ارتباطات حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ درصد بوده است.
شاید این تفاوت در نگاه اول به نفع مردم باشد، اما پایین نگه داشتن قیمت‌ها بدون توجه به هزینه‌ها، در بلندمدت مشکل‌ساز می‌شود. نمونه روشن آن را امروز در صنعت برق می‌بینیم.
سال‌ها قیمت برق پایین نگه داشته شد، اما سرمایه‌گذاری در تولید و انتقال برق متناسب با نیازها پیش نرفت. حالا خاموشی‌ها به خانه‌ها و صنایع رسیده و خسارت‌های زیادی به بار آورده است.
اگر برای صنعت ارتباطات هم فکری نشود، ممکن است با مشکل مشابهی روبه‌رو شویم.» میراسماعیلی برای توضیح این موضوع به مثالی از زندگی روزمره اشاره کرد و گفت: «هیچ کودکی دوست ندارد به‌جای بازی، تا نیمه‌شب درس بخواند، اما والدین می‌دانند که بی‌توجهی امروز می‌تواند آینده او را تحت تاثیر قرار دهد. درباره اینترنت هم همه، حتی ما فعالان این صنعت، دوست داریم خدمات ارزان‌تری داشته باشیم.
اما مسئله این است که این ارزانی چه هزینه‌ای دارد؟ اگر پنج سال دیگر شبکه توان پشتیبانی از نیازهای روزمره مردم را نداشته باشد، آن وقت چه پاسخی خواهیم داشت؟
بعید است مردم بپذیرند که زیرساخت‌ها به دلیل کمبود منابع دیگر پاسخ‌گوی نیازهای اولیه ارتباطی نیستند.» میراسماعیلی با اشاره به تغییر الگوی مصرف اینترنت در سال‌های اخیر گفت: «ده سال پیش، استفاده روزمره مردم از اینترنت بیشتر به پیامک و تبادل متن محدود می‌شد. پلتفرم‌هایی مثل آپارات، فیلیمو و نماوا یا هنوز فراگیر نشده بودند یا کاربران بسیار کمتری داشتند.
امروز میلیون‌ها خانواده اشتراک پلتفرم‌های تماشای فیلم دارند و حجم زیادی از ترافیک شبکه به تماشای محتوای ویدیویی اختصاص دارد. در سال‌های پیش رو هم با گسترش محتوای تصویری باکیفیت، واقعیت مجازی و افزوده، هوش مصنوعی و اینترنت اشیا، نیاز به اینترنت پرسرعت بیشتر خواهد شد.» او ادامه داد: «در دنیا زیرساخت‌ها با سرعت زیادی برای شهرهای هوشمند، خودروهای متصل، مدیریت هوشمند ترافیک و خانه‌های هوشمند توسعه پیدا می‌کنند.
اینترنت گیگابیتی از طریق فیبر نوری و نسل پنجم ارتباطات در بسیاری از کشورها به بخشی عادی از زندگی تبدیل شده، اما دسترسی به چنین سرعتی هنوز برای کاربران ایرانی چندان در دسترس نیست. حتی اگر پنج سال دیگر هم به سمت این فناوری‌ها حرکت کنیم، باز به شبکه‌ای به‌روز و توانمند نیاز داریم.
مسئله اینجاست که اگر شرکت‌های ارتباطی امروز برای نگهداری و توسعه شبکه فعلی با مشکل مالی روبه‌رو باشند، چطور می‌توانند هزینه زیرساخت‌های موردنیاز عصر هوش مصنوعی را تامین کنند؟ ادامه این وضعیت می‌تواند فاصله اقتصاد دیجیتال ایران با جهان را بیشتر کند.» عضو هیات مدیره سندیکای صنعت مخابرات با تاکید بر اینکه افزایش قیمت به‌تنهایی حلال مشکلات نیست، گفت: «باید با مردم صادق بود.
ما کاملا درک می‌کنیم که مردم در شرایط فعلی به شدت از افت کیفیت اینترنت و معضل فرساینده فیلترینگ کلافه و ناراضی هستند. کاربر حق دارد بگوید چرا باید برای اینترنتی که مدام قطع می‌شود یا نیاز به انواع ابزارهای دور زدن فیلترینگ دارد، هزینه بیشتری بدهد؟
بنابراین گره‌گشایی از این بحران نیازمند یک بسته سیاستی جامع است. صرف افزایش تعرفه بدون تضمین کیفیت و بدون مانیتورینگ دقیق، دردی را دوا نخواهد کرد.» میراسماعیلی برای بهبود وضعیت، پیشنهاد داد دولت برای یک دوره مشخص، مثلا یک سال، از بخشی از سهم خود از درآمد اپراتورها صرف‌نظر کند و این منابع را به نوسازی تجهیزات، توسعه فیبر نوری و راه‌اندازی سایت‌های 5Gاختصاص دهد.
او گفت: «در کنار این اقدام، تعرفه‌ها هم باید متناسب با شرایط بازنگری شوند، اما اپراتورها باید در مقابل، تعهدهای مشخصی برای افزایش سرعت و پایداری شبکه بپذیرند. این تعهدها باید قابل اندازه‌گیری باشند و مردم نتیجه آن را در کیفیت اینترنت و دسترسی بهتر تجربه کنند.
فرصت زیادی برای جبران عقب‌ماندگی صنعت مخابرات نداریم و نباید اجازه دهیم مشکلات زیرساختی، ارتباطات کشور را هم به بحرانی دیگر تبدیل کند.»
