صلح فقط نبود جنگ نیست؛ معنا و زمینه‌ای برای زندگی است
صلح به‌مثابه معنا و زمینه‌ای برای زندگی، پیش‌نیازی است که باید در بستر تاریخی به آن توجه کنیم و درباره آن به گفت‌وگو بپردازیم.
نعمت‌الله فاضلی، در نهمین همایش شناختی، شناخت‌شناختی و روش‌شناختی مکتب ایرانی صلح که امروز به صورت مجازی و به همت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاددانشگاهی برگزار شد، طی سخنانی در مقایسه با سایر مکاتب صلح در جهان، با اشاره به دشواری‌های ناشی از جنگ و پیامدهای آن، بر ضرورت دفاع از اندیشه صلح، گفت‌وگو و معنا در عرصه عمومی تأکید کرد و با اشاره به شرایط دشوار کشور در سایه جنگ اظهار کرد: شرایط جنگ و پیامدهای آن، از جمله تحریم، محاصره دریایی و هوایی، پیامدهای اقتصادی و محدودیت‌هایی که برای مردم ایران ایجاد کرده است، در کنار وضعیت ناپایدار سیاسی و اجتماعی کشور، موجب شد این همایش به‌صورت وبیناری برگزار شود و امکان گردهمایی حضوری فراهم نباشد. وی از برگزاری همایش سالانه صلح تا پایان سال جاری یا اوایل سال آینده خبر داد و افزود: سال گذشته به دلیل جنگ، شرایط ناپایدار سیاسی و تنش‌های گسترده اجتماعی، امکان برگزاری همایش در زمان مقرر فراهم نشد و اکنون در حال جبران آن هستیم.
امیدواریم این تلاش مورد پذیرش مخاطبان و خداوند قرار گیرد. رئیس انجمن علمی مطالعات صلح با بیان اینکه در موقعیت‌هایی که جامعه تحت شدیدترین فشارها قرار دارد، این پرسش مطرح می‌شود که آیا اساسا سخن گفتن از صلح معنا دارد یا باید آشکارا وارد جنگ شد و در یک طرف آن ایستاد، اظهار کرد: گاهی این تصور وجود دارد که در چنین شرایطی فقط دو موضع می‌توان داشت؛ یا باید وارد جنگ شد و از یک طرف حمایت کرد یا در کنار سیاستمدارانی ایستاد که مواضع قاطعانه دارند و نماینده مردمانی هستند که نمی‌خواهند جنگی در بگیرد.
در این نگاه، گویی موضع سومی وجود ندارد. البته این مساله فقط به دوران جنگ محدود نمی‌شود و حتی در زمان صلح نیز اتخاذ موضع صلح‌طلبانه چندان محبوب نیست.
فاضلی ادامه داد: من در کتاب «صلح ایرانی؛ در جست‌وجوی مسیرهای صلح در ایران» حدود ۶۰ صفحه را به این موضوع اختصاص داده‌ام و توضیح داده‌ام که موضع صلح‌طلبانه نه‌تنها در ایران، بلکه در سراسر جهان، اغلب موضعی انفعالی تلقی می‌شود و از جذابیت و هیجان مواضع رادیکال برخوردار نیست. وی با تاکید بر اهمیت اندیشه‌ورزی درباره صلح و گفت‌وگو خاطر نشان کرد: سخن گفتن از صلح، گفت و گو درباره آن، اندیشه‌ورزی در این باره و خلق زبان صلح، در بسیاری از جوامع می‌تواند به موضوع اتهام تبدیل شود.
با این حال، ما باور داریم که صلح، گفت‌وگو درباره صلح و شکل دادن به زبان آن، یک ضرورت است. مساله فقط صلح نیست؛ حتی وقتی درباره معنا سخن می‌گوییم، ممکن است مورد اتهام قرار بگیریم.
اگر کسی از محبت، عشق، زیبایی یا موضوعات انسانی سخن بگوید، ممکن است به او گفته شود که رمانتیک حرف می‌زند، درحالی‌که جهان، جهان اقتصاد، قدرت و سیاست است و جایی برای معنا وجود ندارد. رئیس انجمن علمی مطالعات صلح با بیان اینکه به عنوان انسان‌شناس فرهنگی از جایگاه معنا دفاع می‌کند، تاکید کرد: باید از معنا، از نقش آن به‌عنوان یک دال بزرگ معنابخش، از دوستی، محبت، مراقبت، اخلاق مراقبتی، یادگیری، انسان و صلح دفاع کنیم.
ما نباید عقب‌نشینی کنیم. ما صلح‌طلبان و کسانی که می‌خواهیم از شدت خشونت و ماده‌گرایی بکاهیم، بر این باوریم که معنا، که نام دیگر آن عاملیت انسان‌هاست، باید در حوزه عمومی جایگاهی داشته باشد.
اتفاقا تنگ شدن جایگاه معنا در حوزه عمومی است که زمینه‌ساز جنگ می‌شود. اگر معنا در عرصه عمومی جایگاه گسترده‌ای داشت و هرکس می‌توانست درباره آن سخن بگوید، با این واکنش مواجه نمی‌شد که فقط باید درباره ساختارهای اقتصادی و سیاسی صحبت کرد.
فاضلی با تأکید بر نقش پژوهشگران، اندیشمندان و صاحبان قلم در شکل دادن به فضای عمومی اظهار کرد: پژوهشگر، اندیشمند، شاعر، فیلسوف، نویسنده، ادیب و داستان‌نویس می‌توانند در ساختن فضای عمومی نقش داشته باشند و این فضا در چشم‌اندازی تاریخی، تأثیر خود را بر جامعه خواهد گذاشت. صلح نیز از همین قاعده پیروی می‌کند و اندیشه و زبان صلح می‌توانند در شکل دادن به نگاه جامعه مؤثر باشند.
وی با اشاره به ماندگاری شعر سعدی درباره همبستگی انسان‌ها گفت: امروز نیز پس از گذشت صدها سال، این سخن سعدی که «بنی‌آدم اعضای یک پیکرند که در آفرینش ز یک گوهرند» همچنان دهان‌به‌دهان می‌چرخد و زنده است. شاید اگر سعدی در زمانه ما زندگی می‌کرد، به او هم می‌گفتند که از این حرف‌ها نزن؛ زیرا انسان با پول، قدرت، زور، فناوری، بمب و شمشیر زندگی می‌کند، نه با شعر، کلمه، زبان، معنا، علم و معرفت.
شاید با مولانا، حافظ و دیگر شاعران و اندیشمندان نیز چنین برخوردی می‌شد و صدای آنان را خاموش می‌کردند؛ چراکه گفته می‌شود باید فقط از قدرت، پول، سیاست و ماده سخن گفت، نه از معنا. رئیس انجمن علمی مطالعات با تأکید بر اهمیت آثار فکری و ادبی در تداوم حیات انسانی خاطرنشان کرد: ماندگاری سخنان حافظ، سعدی، گوته، شکسپیر، میلتون و دیگر شاعران و اندیشمندان نشان می‌دهد که اگر این آثار و اندیشه‌ها وجود نداشتند، اساساً بقای بشر با پرسش مواجه می‌شد.
فاضلی با تأکید بر نقش شاعران، فیلسوفان و اندیشه‌ورزان در تداوم زندگی جمعی انسان‌ها اظهار کرد: اگر امروز هنوز زنده‌ایم و با وجود همه دشواری‌ها، پیوندهای ما با یکدیگر به‌طور کامل از بین نرفته است، به این دلیل است که شاعران، فیلسوفان، اندیشه‌ورزان و صلح‌جویان و صلح‌پویان داشته‌ایم. رئیس انجمن علمی مطالعات صلح با اشاره به نقش معنا در زندگی بشر و سازمان‌دهی جوامع گفت: من به‌عنوان یک انسان‌شناس فرهنگی که موضوع کارم معنا، فهم معنا و نقش آن در زندگی بشر است، امیدوارم و یقین دارم که ساختارهای اقتصادی و سیاسی و ساختارهای مبتنی بر زور، زر و قدرت نیز در چهارچوب نظام‌های معنایی عمل می‌کنند و از همین طریق بر ما ستم روا می‌دارند.این به معنای نفی اهمیت ساختارها یا نقد آنها نیست.
من اهمیت ساختارها را انکار نمی‌کنم و معتقدم باید درباره آنها سخن گفت و آنها را نقد کرد؛ اما آنچه انجمن ما و همه کسانی که در این نشست گرد هم آمده‌ایم از آن دفاع می‌کنیم، معنای صلح است. فاضلی با تأکید بر اینکه صلح را باید فراتر از نبود جنگ در نظر گرفت، اظهار کرد: صلح به‌مثابه معنا و زمینه‌ای برای زندگی، پیش‌نیازی است که باید در بستر تاریخی به آن توجه کنیم و درباره آن به گفت‌وگو بپردازیم.
رئیس انجمن علمی مطالعات صلح با اشاره به ضرورت مقابله با جنگ و اشکال پیچیده خشونت افزود: باید تلاش کنیم صدای صلح را گسترش دهیم و سایه جنگ را کنار بزنیم. البته خشونت تنها به جنگ محدود نمی‌شود و اشکال بسیار پیچیده‌ای دارد که بررسی آنها مجال دیگری می‌طلبد.
ما تلاش می‌کنیم معنا را گسترش دهیم. معنا حال‌وهوایی است که اگر عطر و بوی خوبی داشته باشد، شاید نه فقط امروز، بلکه در فردا و فرداهای ما نیز همراه و اثرگذار خواهد بود.
فاضلی با اشاره به ماندگاری پیام انسانی شعر سعدی گفت: فکر می‌کنم همه ما باید سخن سعدی را که «بنی‌آدم اعضای یک پیکرند که در آفرینش ز یک گوهرند» بارها و بارها تکرار کنیم. این سخن اگرچه میلیون‌ها بار تکرار شده است، همچنان باید بازگو شود تا آن را به یکدیگر یادآوری کنیم.
وی با اشاره به ظرفیت‌های فرهنگی و زبانی ایران برای تولید و انتقال معنا افزود: زبان فارسی و مردمان ایران‌زمین این فرصت تاریخی را داشته‌اند که در ادبیات، عرفان، دین، آیین‌های محلی، سنت‌ها، زندگی روزمره، زبان‌ها و گویش‌های مختلف، از جمله کردی، ترکی، بلوچی، عربی و گیلکی، معناهای گسترده‌ای تولید کنند و آنها را در زندگی جمعی خود بازتاب دهند. رئیس انجمن علمی مطالعات صلح درباره مفهوم صلح ایرانی نیز اظهار کرد: وقتی امروز از صلح ایرانی سخن می‌گوییم، منظورمان ادعای برتری بر فرهنگ‌های دیگر یا برخورداری از امتیازی ویژه در مقایسه با آنها نیست؛ بلکه می‌خواهیم به این واقعیت توجه کنیم که می‌توانیم در دل تاریخ و فرهنگ خودمان، شیوه‌ها و تجربه‌هایی از زیست صلح‌آمیز را شناسایی و استخراج کنیم.
در کتاب‌هایی که تاکنون منتشر کرده‌ایم و آثاری که در آینده منتشر خواهیم کرد، نمونه‌هایی از این صلح را در آشپزی، معماری، خانواده، زبان، گویش‌ها، آیین‌ها و شیوه‌های با هم بودن نشان داده‌ایم. این نمونه‌ها بیانگر آن هستند که صلح را می‌توان در جنبه‌های مختلف زندگی روزمره و میراث فرهنگی جامعه جست‌وجو کرد.
