تیرهای غیب ایران در کمین ناوهای آمریکا

پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفته دفاع مقدس و دومین سالگرد شهادت سیدحسن نصرالله، مقایسه‌ای میان ایران پیش و پس از انقلاب اسلامی داشت؛ روزگاری که سفیران دولت‌های مستکبر، بایدها و نبایدها را به شاه ابلاغ می‌کردند و انقلابی که به رهبری امام خمینی(ره)، آن مناسبات را برهم زد. صنعت دفاعی یکی از عرصه‌های ملموس این تحول است.

ایران که برای تأمین موشک‌های ضدکشتی به خرید خارجی وابسته بود، پس از انقلاب، تولید و ارتقای این تسلیحات را در داخل کشور دنبال کرد؛ مسیری که به توسعه کروزهای دریایی و ساخت موشک‌های دوربرد برای مقابله با اهداف زمینی انجامید. فاصله این دو وضعیت، علاوه بر افزایش برد موشک‌ها، در شکل‌گیری ظرفیت تولید و توسعه تسلیحات در داخل دیده می‌شود.

افتتاح خطوط تولید، تحویل انبوه به نیروهای مسلح، آزمایش محصولات در رزمایش‌ها و اعلام استفاده از آنها در عملیات‌های واقعی، مراحل مختلف این مسیر هستند. پیش از انقلاب اسلامی؛ اتکا به موشک‌های وارداتی هارپون ساخت آمریکا، از موشک‌های ضدکشتی خریداری‌شده ایران پیش از انقلاب اسلامی بود.

سابقه تحویل آن به ایران، در تاریخ‌نگاری رسمی نیروی دریایی آمریکا نیز تأیید شده است؛ تسلیحاتی که تأمین آن در چارچوب خرید محصول خارجی قرار داشت و به قرارداد و تحویل از سوی کشور فروشنده وابسته بود. نشریه تخصصی «پروسیدینگز» در فوریه ۱۹۷۷، هم‌زمان با ورود هارپون به خدمت، حداکثر برد مؤثر آن را ۶۰ مایل دریایی، معادل حدود ۱۱۱ کیلومتر، اعلام کرده و ایران را در میان مشتریان این محصول آورده است.

این عدد به مشخصات عمومی هارپون اولیه مربوط است و برد نمونه‌های تحویلی به ایران در همان مطلب جداگانه ذکر نشده است. در سال‌های پس از انقلاب اسلامی، به‌تدریج الگوی تأمین تجهیزات موشکی تغییر کرد.

توسعه محصولات در صنایع داخلی و تحویل آنها به یگان‌های عملیاتی، جایگاه محوری یافت و امکان ارتقای تسلیحات متناسب با نیاز نیروهای مسلح گسترش پیدا کرد. هشدار از ساحل؛ ناوها زیر نگاه ارتش و سپاه اظهارات اخیر فرمانده نیروی دریایی سپاه و سخنگوی ارتش، بار دیگر موضوع مقابله با ناوهای آمریکایی را در کانون اخبار دفاعی قرار داده است.

سردار دریادار علی عظمایی، فرمانده نیروی دریایی سپاه، در گفت‌وگوی تلویزیونی ۲۱ مهر ۱۴۰۵ گفت: «برای غرق کردن ناوهای آمریکایی لحظه‌شماری می‌کنیم.» او همچنین اعلام کرد که ناو هواپیمابر آمریکا در فاصله ۷۰۰ کیلومتری تنگه هرمز قرار گرفته و از نزدیک‌شدن به این آبراه خودداری می‌کند. سه روز بعد، امیر سرتیپ محمد اکرمی‌نیا، سخنگوی ارتش، در برنامه «نبرد هرمز» از فاصله‌گرفتن شناورهای نظامی آمریکا به بیش از ۵۰۰ کیلومتری سواحل ایران خبر داد.

او با اشاره به اشراف اطلاعاتی و عملیاتی نیروهای مسلح، اعلام کرد که ارتش طرح‌های عملیاتی تازه‌ای در دست اجرا دارد که به گفته وی، نیروهای آمریکایی را به عقب‌نشینی بیشتر وادار خواهد کرد. نور؛ شکل‌گیری یک خانواده موشکی با قادر و قدیر سابقه معرفی عمومی موشک کروز دریایی «نور» به سال ۱۳۷۹ و رزمایش «وحدت ۷۹» بازمی‌گردد.

در گزارش دسامبر ۲۰۰۰ نیز به نقل از دریابان شهید علی شمخانی، وزیر دفاع وقت، از آمادگی قریب‌الوقوع صنایع دفاعی برای آغاز تولید آن خبر داده شده بود. نور با برد گزارش‌شده حدود ۱۲۰ کیلومتر، یکی از محصولات اصلی در مسیر توسعه کروزهای ضدکشتی ایران شد.

پس از آن، «قادر» با برد حدود ۲۰۰ کیلومتر و «قدیر» با برد ۳۰۰ کیلومتر در همین خانواده توسعه یافتند؛ روندی که افزایش تدریجی برد و استمرار ارتقای محصول را نشان می‌دهد. اهمیت این مسیر، در انباشت تجربه ساخت، آزمایش و بهره‌برداری است.

ارتباط میان صنایع سازنده و نیروهای بهره‌بردار، زمینه انتقال نیازهای عملیاتی به بخش طراحی و تولید را فراهم می‌کند و امکان اصلاح نسل‌های بعدی را افزایش می‌دهد. قادر؛ تولید انبوه و آزمون در رزمایش ششم مهر ۱۳۹۰، خط تولید موشک کروز دریایی «قادر» با حضور سردار احمد وحیدی، وزیر دفاع وقت، افتتاح و انبوهی از این موشک‌ها به نیروهای دریایی ارتش و سپاه تحویل داده شد.

وزیر دفاع وقت در آن مراسم، برد قادر را حدود ۲۰۰ کیلومتر اعلام کرد و قابلیت شلیک از ساحل و شناورهای کلاس‌های مختلف، پرواز در ارتفاع پایین و آمادگی سریع برای شلیک را از ویژگی‌های آن برشمرد. در رزمایش ذوالفقار ۹۹ ارتش نیز سخنگوی رزمایش از شلیک قادر از سامانه ساحل به دریا و اصابت آن به شناور هدف در فاصله بیش از ۲۰۰ کیلومتری خبر داد.

این رویداد، نمونه‌ای از آزمایش و به‌کارگیری موشک در محیط رزمایشی بود و بخشی از روند آماده‌سازی یگان‌ها برای مأموریت‌های دریایی را نشان می‌داد. قدیر؛ افزایش برد و کاربرد مهم در عملیات دریایی هشتم آذر ۱۳۹۴، انبوهی از موشک‌های کروز دریایی «قدیر» به نیروی دریایی ارتش تحویل داده شد.

دریادار حبیب‌الله سیاری، فرمانده وقت این نیرو، در مراسم تحویل، تجهیز ناوگان به تسلیحات جدید را در راستای افزایش توان رزمی برای دفاع از مرزهای آبی، منابع و منافع کشور ارزیابی کرد. قدیر با برد اعلام‌شده ۳۰۰ کیلومتر، گزینه دوربردتری نسبت به نور و قادر در اختیار یگان‌های دریایی قرار داد.

روند تأمین این موشک در سال‌های بعد ادامه یافت؛ از جمله در مرداد ۱۴۰۲ که تحویل موشک‌های قدیر و نصیر تولیدشده در صنایع وزارت دفاع به نیروی دریایی سپاه گزارش شد. نام قدیر در گزارش‌های عملیات‌های اخیر نیز آمده است.

پنجم فروردین ۱۴۰۵، روابط عمومی ارتش اعلام کرد که موشک‌های کروز ساحل به دریای قدیرِ نیروی دریایی، ناوگروه آبراهام لینکلن را هدف قرار داده و آن را وادار به تغییر موقعیت کرده‌اند. براساس این اطلاعیه، فرمان شلیک از قرارگاه راهکنشی نیروی دریایی و توسط دریادار شهرام ایرانی فرمانده این نیرو صادر شد.

این اقدام، نمونه‌ای مشخص از اعلام استفاده عملیاتی ارتش از یک کروز ساخت داخل است. نتیجه عملیات مذکور، موقعیت ناوگروه بود و جزئیاتی درباره اصابت مستقیم یا میزان خسارت ارائه نشد.

نصیر؛ گسترش گزینه‌های تسلیحاتی شناورها موشک کروز ضدکشتی «نصیر» در ۲۶ فروردین ۱۳۹۶ رونمایی شد. وزارت دفاع در همان مقطع از تحویل انبوه آن به نیروی دریایی سپاه در آینده نزدیک خبر داد.

سوم دی ۱۴۰۲، در مراسم الحاق تجهیزات به ناوگان جنوب و منطقه سوم نبوت نیروی دریایی ارتش نیز سامانه نصیر حضور داشت. دریادار شهرام ایرانی در این مراسم، برد آن را بیش از ۱۰۰ کیلومتر اعلام کرد و از آغاز تجهیز شناورهای کلاس‌های مختلف به این موشک و الحاق یک شناور مجهز به نصیر به منطقه سوم دریایی در همان روز خبر داد.

توسعه چنین محصولاتی در کنار کروزهای دوربرد، امکان تجهیز شناورها متناسب با ظرفیت و مأموریت آنها را فراهم می‌کند. تنوع تسلیحاتی، بخش مهمی از قدرت یک ناوگان است و برنامه توسعه کروزهای دریایی ایران نیز در چند رده بردی دنبال شده است.

ابومهدی و طلائیه؛ دستیابی به کروز دریایی هزارکیلومتری موشک کروز دریایی «ابومهدی» نخستین‌بار در ۳۰ مرداد ۱۳۹۹، هم‌زمان با موشک بالستیک «حاج قاسم»، در مراسم رونمایی از دستاوردهای وزارت دفاع معرفی شد. این مراسم در دوره وزارت امیر سرتیپ امیر حاتمی و با مشارکت ویدئوکنفرانسی حسن روحانی، رئیس‌جمهور وقت، برگزار شد و سردار قاسم تقی‌زاده، جانشین وقت وزیر دفاع، مشخصات این موشک را تشریح کرد.

سپس در سوم مرداد ۱۴۰۲، با حضور امیر سرتیپ محمدرضا آشتیانی، وزیر وقت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، دریادار حمزه‌علی کاویانی و سردار علیرضا تنگسیری، مراسم تحویل و الحاق ابومهدی به نیروهای دریایی ارتش و سپاه برگزار شد. برد این موشک بیش از هزار کیلومتر اعلام شده است.

براساس مشخصات ارائه‌شده در مراسم تحویل، ابومهدی برای مقابله با اهداف متحرک دریایی توسعه یافته و امکان شلیک از عمق خاک کشور را دارد. سامانه ناوبری تلفیقی نیز از ویژگی‌های معرفی‌شده برای آن است.

سوم دی ۱۴۰۲ نیز سامانه کروز طلائیه در مراسم الحاق تجهیزات به ناوگان جنوب و منطقه سوم نبوت نیروی دریایی ارتش حضور داشت. فرمانده نیروی دریایی ارتش، برد آن را بیش از هزار کیلومتر اعلام کرد و از قابلیت تغییر مسیر و تعریف اهداف جدید از طریق سامانه مادر در طول پرواز خبر داد.

قدر ۳۸۰؛ ادامه توسعه کروزهای دوربرد دریایی سیزدهم بهمن ۱۴۰۳، در جریان رونمایی از یکی از پایگاه‌های زیرزمینی موشکی نیروی دریایی سپاه، موشک کروز دریایی «قدر ۳۸۰» معرفی شد. برد این موشک بیش از هزار کیلومتر اعلام شد و قابلیت انتخاب هوشمند جهت و ارتفاع مناسب برای حمله به هدف، از ویژگی‌های معرفی‌شده آن بود.

دریادار شهید علیرضا تنگسیری در تشریح مشخصات این محصول، از قابلیت مقابله با اخلال و هدایت تا لحظه اصابت به هدف سخن گفت. این ویژگی‌ها، براساس توضیحات اعلام‌شده، نشان‌دهنده توجه هم‌زمان به برد، هدایت و مقاومت سامانه در برابر جنگ الکترونیک است.

معرفی قدر ۳۸۰ نشان داد که برنامه کروزهای دریایی پس از دستیابی به برد هزار کیلومتر نیز ادامه یافته و ارتقای کیفیت هدایت و انعطاف عملکرد، در کنار گسترش دامنه دسترسی، مورد توجه قرار گرفته است. نیروی دریایی سپاه سحرگاه ۱۴ فروردین امسال در ادامۀ موج نودویک عملیات وعدۀصادق ۴، اهداف نظامی و زیرساختی متعلق به تروریست‌های امریکایی-صهیونی در کشورهای جنوبی خلیج‌فارس را با انبوهی از موشک‌های بالستیک و کروز قدیر و پهپادهای انهدامی مورد حملۀ سخت قرار داد.

در این عملیات ناوگروه آبراهام لینکن متجاوزین آمریکایی در شمال اقیانوس هند نیز با ۴ موشک کروز قدر ۳۸۰ مورد هدف قرار گرفت. پاوه؛ حضور کروز دوربرد در عملیات نصر۲ پنجم اسفند ۱۴۰۱، سردار امیرعلی حاجی‌زاده، فرمانده وقت نیروی هوافضای سپاه، در گفت‌وگویی تلویزیونی از عملیاتی‌شدن موشک کروز «پاوه» با برد ۱۶۵۰ کیلومتر خبر داد.

پاوه در حوزه کروزهای تهاجم زمینی معرفی شده و توسعه آن، بُعد دیگری از برنامه کروز ایران را نشان می‌دهد. در یکم مرداد ۱۴۰۵، تصاویر شلیک پاوه در جریان عملیات «نصر۲» منتشر شد.

گزارش همراه تصاویر، از پرتاب این کروز در کنار موشک‌های بالستیک و پهپادهای شاهد علیه پایگاه‌های آمریکایی خبر می‌داد. این گزارش، نمونه‌ای مشخص از اعلام به‌کارگیری عملیاتی پاوه است، هرچند هدف اختصاصی و نتیجه اصابت هر فروند را جداگانه مشخص نمی‌کند.

همچنین طی روزهای اخیر، تصاویری از رصد و اقدام نیروی دریایی سپاه علیه شناورهای متخلف در تنگه هرمز توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی منتشر شده است. این تصاویر، بخشی از اقدامات دریایی سپاه را به نمایش گذاشت؛ با این حال، در متن خبر همراه آنها نام موشک مشخص نشده و انتساب قطعی این حملات به پاوه، نیازمند تأیید نوع سلاح است.

کروزهای ارتش در عملیات صاعقه کاربرد عملیاتی کروزهای دریایی ارتش در ماه‌های بعد نیز ادامه یافت. در یکی از این موارد، بیست‌وششم تیر ۱۴۰۵، روابط عمومی ارتش در اطلاعیه مرحله سیزدهم عملیات «صاعقه» اعلام کرد که سامانه موشکی نیروی دریایی، با شلیک موشک‌های کروز ساحل به دریا، یک شناور متخاصم آمریکایی را در شمال اقیانوس هند هدف قرار داده است.

این عملیات، نمونه دیگری از به‌کارگیری توان کروز دریایی در مقابله با تهدیدات بود؛ تسلیحاتی که توسعه و تأمین آنها در صنایع داخلی، پشتوانه اجرای مأموریت‌های یگان‌های موشکی ارتش شده است. توان تولید؛ پشتوانه استمرار قدرت دفاعی مرور این دستاوردها، تغییر جایگاه ایران در تأمین تجهیزات دفاعی را آشکار می‌کند.

در دوره پیش از انقلاب، خرید موشک ضدکشتی از خارج، مبنای تجهیز ناوگان به این تسلیحات بود؛ در سال‌های پس از انقلاب، ایجاد خطوط تولید، تحویل انبوه و ارتقای محصولات در داخل کشور، به پشتوانه تأمین نیاز نیروهای مسلح تبدیل شد. نور، قادر، قدیر و نصیر، روند توسعه خانواده‌های کروز دریایی را نشان می‌دهند؛ ابومهدی و طلائیه و نیز قدر ۳۸۰، بیانگر گسترش توان دوربرد دریایی هستند و پاوه، بُعد زمینی این پیشرفت را نمایندگی می‌کند.

گزارش‌های رسمی استفاده از قدیر، شلیک کروزهای ارتش در عملیات صاعقه و حضور پاوه در نصر۲ نیز به این مسیر، سابقه کاربرد عملیاتی افزوده‌اند. دستاورد اصلی، در کنار افزایش برد و تنوع مأموریت، شکل‌گیری ظرفیت استمرار تولید و توسعه است.

پیوند نیاز عملیاتی ارتش و سپاه با توان صنعتی کشور، امکان ساخت و ارتقای تجهیزات را فراهم کرده و فناوری کروز را به یکی از عرصه‌های مهم پیشرفت دفاعی ایران پس از انقلاب اسلامی تبدیل کرده است.