رئیس سازمان بهزیستی: ایران در میان پنج کشور دارای سریع‌ترین روند سالمندی جمعیت قرار دارد

سیدجواد حسینی روز سه شنبه ۱۹ آبان در سومین کنگره بین‌المللی سالمندی فعال، با قدردانی از دانشگاه علوم پزشکی تبریز، استانداری آذربایجان شرقی و اداره‌کل بهزیستی استان برای برگزاری این رویداد، اظهار کرد: به‌عنوان دبیر شورای ملی سالمندان کشور، مباحث خود را در سه محور ارائه می‌کنم، نخست اینکه از نظر جمعیتی در چه وضعیتی قرار داریم، دوم اینکه آیا وضعیت کنونی مخاطره‌آمیز است یا می‌تواند فرصت‌آفرین باشد و سوم اینکه اگر نشانه‌های مخاطره‌آمیزی در پدیده سالمندی وجود دارد، برای تبدیل آن به سالمندی فعال، سالم و باکیفیت چه اقداماتی باید انجام دهیم. وی با بیان اینکه طرح مکرر موضوع سالمندی برای تبدیل آن به گفتمان غالب جامعه ضروری است، افزود: دیدگاه جمهوری اسلامی ایران درباره سالمندی همسو با دیدگاه‌های جهانی است. هفته گذشته نیز در کنگره بین‌المللی سالمندی در چین، همراه با نماینده وزارت بهداشت، دیدگاه‌های کشورمان را مطرح کردیم، با این حال، برخی کشورها از جمله چین، این دیدگاه‌ها را بیش از ما به عرصه عمل وارد کرده‌اند و مسئله اصلی امروز ما نیز همین فاصله میان دیدگاه و اجراست.

حسینی با تشریح معیارهای جمعیت‌شناختی طبقه‌بندی جوامع از نظر سالمندی بیان کرد: بر اساس یک قاعده جهانی، هنگامی که سهم جمعیت بالای ۶۰ سال در یک کشور به هفت درصد برسد، آن کشور وارد مرحله سالمندی می‌شود، سهم ۱۴ تا ۲۱ درصدی نشان‌دهنده جامعه سالمند، سهم ۲۱ تا ۲۷ درصدی بیانگر جامعه سالخورده و سهم بیش از ۲۷ درصد نیز نشان‌دهنده جامعه به‌شدت سالخورده است. وی ادامه داد: اکنون حدود ۱۳ درصد جمعیت ایران، معادل بیش از ۱۰.۵ میلیون نفر، بالای ۶۰ سال هستند. بنابراین کشور در مراحل پایانی ورود به دوره سالمندی قرار دارد، اما سرعت بالای این تحول جمعیتی، در صورت نبود برنامه‌ریزی مناسب، می‌تواند مخاطرات جدی به همراه داشته باشد.

رئیس سازمان بهزیستی کشور با اشاره به سرعت بالای سالمند شدن جمعیت ایران گفت: ایران در میان پنج کشور جهان با سریع‌ترین روند رشد جمعیت سالمند قرار دارد و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۱۴۳۰ حدود ۳۱ تا ۳۲ درصد جمعیت کشور سالمند شوند و ایران به جامعه‌ای به‌شدت سالخورده تبدیل شود. وی برای تشریح این سرعت به تغییرات آمار موالید و سالمندان اشاره کرد و افزود: از سال ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴، تعداد موالید کشور ۳۵ درصد کاهش یافته و از یک میلیون و ۳۸۲ هزار و ۱۲۱ تولد در سال ۱۳۹۰ به ۸۹۲ هزار و ۲۸۲ تولد در سال ۱۴۰۴ رسیده است. در مقابل، جمعیت سالمند کشور در همین بازه زمانی ۵۴ درصد افزایش یافته و سهم افراد بالای ۶۰ سال از ۸.۲ درصد به نزدیک ۱۳ درصد رسیده است.

وی با بیان اینکه این تغییرات دو تحول ساختاری و پارادایمی در جمعیت کشور ایجاد می‌کند، اظهار کرد: نخستین تحول، کاهش سهم کودکان در مقابل افزایش سریع جمعیت سالمندان است که می‌تواند جامعه را به سمت کاهش حضور کودکان، افزایش کودکان تنها و حتی تضعیف هویت کودکی سوق دهد. حسینی ادامه داد: در حال حاضر حدود ۱۶ درصد جمعیت ایران را افراد زیر ۱۵ سال تشکیل می‌دهند، در حالی که پیش‌بینی می‌شود سهم این گروه تا سال ۱۴۲۹ به ۱۵.۸ درصد کاهش یابد. در مقابل، سهم سالمندان که در سال ۱۳۸۴ حدود ۷.۳ درصد بوده، تا سال ۱۴۲۹ به ۳۰.۴ درصد خواهد رسید؛ به این ترتیب، سهم جمعیت سالمند طی ۴۵ سال حدود ۳۱۶ درصد افزایش پیدا می‌کند و در آن سال از هر سه ایرانی، تقریباً یک نفر سالمند خواهد بود.

وی با اشاره به اینکه سهم جمعیت سالمند و کودک تا سال ۱۴۱۵ به یکدیگر نزدیک می‌شود، افزود: از سال ۱۴۱۵ به بعد، تعداد سالمندان از تعداد کودکان پیشی خواهد گرفت. رئیس سازمان بهزیستی کشور دومین تحول ساختاری جمعیت را تغییر نسبت سالمندان و جوانان دانست و گفت: در فاصله سال‌های ۱۴۲۰ تا ۱۴۲۲، سهم جمعیت سالمند و جوان به یکدیگر نزدیک می‌شود و از سال ۱۴۲۲ به بعد، تعداد سالمندان از جوانان نیز بیشتر خواهد شد. این روند به معنای بسته شدن پنجره جمعیتی ایران است، در حالی که کشورهایی مانند پاکستان و افغانستان همچنان از جمعیت جوان قابل‌توجهی برخوردار خواهند بود و این مسئله از منظر آینده جمعیتی و هویت ایرانی نیز اهمیت دارد.

وی با اشاره به تفاوت پراکندگی سالمندی در استان‌های کشور بیان کرد: میزان سالمندی در مناطق مختلف یکسان نیست و استان‌هایی مانند گیلان، مازندران، همدان، کرمانشاه و لرستان سهم بیشتری از جمعیت سالمند را دارند. آذربایجان شرقی نیز با سهمی نزدیک به ۱۴ درصد در رتبه پنجم استان‌های سالمند کشور قرار دارد. حسینی با تأکید بر اینکه سرعت سالمند شدن جمعیت ایران با بسیاری از کشورهای دیگر قابل مقایسه نیست، اظهار کرد: این روند در کشورهایی مانند چین، ژاپن و مالزی طی حدود ۱۰۰ سال اتفاق افتاده، اما ایران همین مسیر را در حدود ۳۰ سال طی می‌کند.

به همین دلیل، سرعت رشد جمعیت سالمند بسیار بیشتر از سرعت توسعه امکانات و زیرساخت‌هایی است که باید برای زندگی سالمندان فراهم شود. وی با اشاره به پیامدهای چندلایه این تحول جمعیتی افزود: فقر و امنیت اقتصادی سالمندان از جمله مهم‌ترین مخاطرات پیش‌رو است. فقر برای افراد تنها به معنای محرومیت معیشتی نیست، بلکه ابعاد منزلتی و فرصت‌های زندگی آنان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

وی ادامه داد: بر اساس پیمایش‌های انجام‌شده، افراد پس از عبور از ۷۰ سالگی با کاهش قابل‌توجه منابع اقتصادی مواجه می‌شوند، به‌گونه‌ای که حدود ۷۰ درصد از درآمد و ۴۵ درصد از سرمایه آنان کاهش پیدا می‌کند. از سوی دیگر، فشار بر صندوق‌های بازنشستگی افزایش یافته و بسیاری از این صندوق‌ها با مشکلات جدی مالی و ورشکستگی مواجه هستند. رئیس سازمان بهزیستی کشور با اشاره به وضعیت مستمری‌بگیری سالمندان گفت: متأسفانه حدود ۶۰ درصد افراد بالای ۷۰ سال در کشور هیچ‌گونه مستمری دریافت نمی‌کنند و این مسئله ضرورت بازنگری در نظام حمایت اجتماعی و اقتصادی از سالمندان را نشان می‌دهد.

حسینی با اشاره به افزایش نیازهای درمانی و مراقبتی سالمندان بیان کرد: حدود ۶۰ درصد سالمندان کشور با یک بیماری مزمن زندگی می‌کنند و بخشی از آنان نیز با بیماری‌های خاص مواجه هستند. افزایش هزینه‌های سلامت، کمبود نیروی انسانی متخصص و نبود پزشک، پرستار و روان‌شناس متخصص سالمندی از دیگر چالش‌های این حوزه است. وی افزود: در سطح جهانی به ازای جمعیت سالمند، حدود ۱۸ متخصص در حوزه‌های مرتبط مورد نیاز است، اما ما برای ارائه خدمات روان‌شناختی تخصصی به سالمندان با کمبود نیروی متخصص مواجه هستیم.

به همین دلیل، سازمان بهزیستی ناچار شده است در حدود سه‌هزار و ۵۰۰ مرکز مشاوره خود، برای هر مرکز یک سوپروایزر مداخله در خدمات روان‌شناختی آماده کند. وی ادامه داد: همچنین بسته سیاستی برای توسعه رشته‌های مرتبط با سالمندی در دانشگاه‌ها آماده شده است که قرار است در شورای عالی انقلاب فرهنگی مورد بررسی قرار گیرد تا زمینه تربیت و گسترش نیروهای متخصص این حوزه فراهم شود. حسینی با اشاره به سایر مشکلات سالمندان گفت: نامناسب بودن حمل‌ونقل عمومی، شرایط مسکن، محیط شهری و روستایی و کمبود امکانات مراقبت‌های بلندمدت، از دیگر مسائلی است که با افزایش جمعیت سالمند اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

همچنین باید به برخی عارضه‌های پنهان در میان سالمندان و نرخ درگیری ۱۸ درصدی اشاره کرد که ضرورت توجه بیشتر به ابعاد سلامت و مراقبت این گروه را نشان می‌دهد. وی با اشاره به تجربه کشورهای دیگر در زمینه خدمات سالمندی اظهار کرد: در سفر اخیر به چین، نمونه‌هایی از توسعه خدمات فناورانه برای سالمندان مشاهده شد، از جمله اینکه در یکی از شهرهای این کشور، هزار خانه دیجیتال مبتنی بر هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین برای ارائه خدمات به سالمندان ایجاد شده است. این تجربه‌ها نشان می‌دهد که برنامه‌ریزی برای سالمندی باید با بهره‌گیری از فناوری و توسعه خدمات نوین همراه باشد.

رئیس سازمان بهزیستی کشور با تشریح رویکرد دولت چهاردهم در مواجهه با تحولات جمعیتی گفت: هدف ما ایجاد چرخشی تحول‌آفرین از سالمندی مخاطره‌آمیز به سمت سالمندی فعال است. برای تحقق این هدف باید به حکمرانی جزیره‌ای پایان دهیم، صندوق‌های بازنشستگی را احیا کنیم، اقتصاد نقره‌ای را توسعه دهیم، مشارکت اجتماعی سالمندان را افزایش دهیم و کیفیت زندگی مطلوب را برای آنان فراهم کنیم. وی افزود: در این راستا، ۱۴ برنامه با محورهای رفاه، توانمندسازی، افزایش مشارکت اجتماعی و عبور از رویکردهای انفعالی به سمت سیاست‌های فعال و مشارکتی تدوین شده است.

حسینی با اشاره به اقدامات پژوهشی و سیاستی سازمان بهزیستی در یک سال گذشته بیان کرد: طی این مدت، ۲۰ کتابچه سیاستی برای دستگاه‌های مختلف تدوین و ۱۵ پیمایش ملی در حوزه سالمندی، از جمله در دوران جنگ و پس از آن، انجام شده است. همچنین طراحی داشبورد ملی داده‌های سالمندی در دبیرخانه شورای ملی سالمندان در دستور کار قرار دارد تا اطلاعات مورد نیاز برای تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری در این حوزه به شکل منسجم در دسترس باشد. وی از برنامه‌ریزی برای برگزاری نمایشگاه بین‌المللی اقتصاد نقره‌ای و سالمندی در بهمن‌ماه خبر داد و گفت: توسعه اقتصاد نقره‌ای یکی از محورهای مهم برنامه‌های ماست و تنها در سال گذشته ۱۳ هزار فرصت شغلی در این حوزه برای سالمندان ایجاد شده است.

رئیس سازمان بهزیستی کشور با اشاره به سایر برنامه‌های پیش‌بینی‌شده خاطرنشان کرد: تصویب کنوانسیون حقوق سالمندی، توسعه اقتصاد نقره‌ای، گسترش خدمات مراقبت بلندمدت و افزایش تاب‌آوری سالمندان از جمله محورهایی است که در برنامه‌های آتی دنبال می‌کنیم. وی بر ضرورت استفاده از ظرفیت‌های علمی، اجرایی و سیاستی کشور برای مواجهه با تحولات جمعیتی تأکید کرد و گفت: مسئله سالمندی تنها موضوع یک دستگاه نیست و برای تبدیل سالمندی مخاطره‌آمیز به سالمندی فعال، باید همه بخش‌های کشور در قالب یک نظام هماهنگ و با برنامه‌ریزی مبتنی بر داده و پژوهش وارد عمل شوند. رئیس سازمان بهزیستی در پایان بر لزوم تبدیل سالمندی مخاطره‌آمیز به سالمندی فعال تأکید کرد و از برنامه‌ریزی برای توسعه «اقتصاد نقره‌ای»، ایجاد مشاغل مرتبط با سالمندان، تصویب کنوانسیون حقوق سالمندی و گسترش خدمات مراقبت بلندمدت خبر داد.

رحیمی با بیان اینکه شاخص‌های جمعیتی کشور طی سال‌های اخیر روندی نزولی داشته است، افزود: نرخ باروری در برآورد‌های خوش‌بینانه حدود ۱.۶ و در پیش‌بینی‌های واقع‌بینانه‌تر حدود ۱.۳ است و آمار‌ها نیز از کاهش مستمر ازدواج و نرخ رشد جمعیت حکایت دارد. معاون امور جوانان وزارت ورزش و جوانان در ادامه با تبیین مفهوم اقتصاد نقره‌ای، میان «دوره طلایی» فعالیت و اشتغال و «دوره نقره‌ای» سالمندی تمایز قائل شد و اظهار کرد: اقتصاد نقره‌ای به معنای فراهم کردن زمینه مشارکت فعال سالمندان در جامعه متناسب با توانایی‌ها، علایق و شرایط آنان است، نه اجبار این گروه به ادامه فعالیت اقتصادی برای تأمین معاش.