هجرت تمدن‌ساز نور؛ از شکوفایی هویت شهری تا تجلی حرم اهل بیت
برای تحلیل دقیق جایگاه تمدنی این کهن‌شهر باید آن را در بستر یک کلان‌روایت تاریخی و از دریچه چهار هجرت هویت‌ساز بازخوانی کرد: ۱.
همان‌گونه که هجرت نبوی مبداء تاریخ و تمدن اسلامی شد، هجرت نورانی امام علی بن موسی‌الرضا (ع) و خواهر بزرگوارشان حضرت فاطمه معصومه (س) به جغرافیای ایران‌زمین، ساختار اعتقادی، فرهنگی و هویتی این مرز و بوم را برای همیشه دگرگون ساخت. بیست‌وسومین روز از ربیع‌الاول سال ۲۰۱ هجری قمری، نقطه عطفی بی‌بدیل در تاریخ کهن و معاصر تشیع است؛ روزی که کاروان کریمه اهل بیت (س) پس از مواجهه با فتنه‌ها و محدودیت‌های ماموران خلافت عباسی در حوالی ساوه، آگاهانه دژ استوار تشیع یعنی «قم» را مقصد حرکت تمدنی خویش قرار داد و با استقبال بی‌مانند مردم و نخبگان این دیار به پیشگامی خاندان اشعری و موسی بن خزرج روبه‌رو شد.
استقبال تاریخی مردم قم صرفا یک آیین نمادین و عاطفی نبود بلکه تجدید میثاقی تمدنی میان ملت ایران و مکتب اهل بیت و نشانه بصیرتی تاریخی در درک جایگاه ولایت بود؛ پیوندی که پس از قرن‌ها، با بازتولید آیین‌های استقبال خادمان و مجاوران، همچنان در حافظه جمعی این سرزمین زنده و تپنده است. کلان‌روایت قم؛ تبلور چهار هجرت هویت‌ساز پیدایش و بالندگی قم، محصول یک حرکت جهادی و توأم با بصیرت است.
برای تحلیل دقیق جایگاه تمدنی این کهن‌شهر باید آن را در بستر یک کلان‌روایت تاریخی و از دریچه چهار هجرت هویت‌ساز بازخوانی کرد: ۱. هجرت خاندان اشعریون (سال ۹۰ هجری قمری): شکل‌گیری قم نه یک تصادف اقلیمی بلکه برآمده از یک جهاد ترکیبی (نظامی و فرهنگی) بود.
اشعریون پیش از هجرت به قم، در میدان نبرد و در رکاب جناب زید بن علی (ع) سابقه مجاهدت داشتند و پس از خشم و ستم حجاج بن یوسف، این سرزمین را به‌عنوان پایگاهی ایمن برای نشر معارف آل‌الله برگزیدند. آنان با دانش و زمان‌آگاهی خود، کالبد شهری قم را بر مدار معرفت پایه‌گذاری کردند؛ همان زیربنای مطمئنی که موجب شد حضرت معصومه (س) به پشتوانه حضور همین نخبگان بصیر، قم را به‌عنوان پایگاه هجرت خود برگزیند.
۲. هجرت حضرت فاطمه معصومه (س) در سال ۲۰۱ هجری قمری: این هجرت، مبداء پیدایش «هویت حرم» و تبدیل قم به قلب تپنده جهان تشیع بود.
کانون مقدسی که براساس بشارت پیشینی امام جعفر صادق (ع)، قم را «حرم اهل بیت» نام نهاد و زیارت با معرفت مضجع شریفش را هم‌سنگ پاداش بهشت قرار داد. ۳.
هجرت ابراهیم بن هاشم کوفی (اواسط قرن سوم هجری قمری): هجرتی علمی و معرفتی که سنت فکری و میراث غنی حدیثی کوفه را به قم انتقال داد و شالوده «هویت مدرسه حدیثی، فقهی و اجتهادی قم» را استوار ساخت. ۴.
هجرت حضرت موسی مبرقع (سال ۲۵۶ هجری قمری): حضوری مبارک و پربرکت از فرزند بلافصل امام جواد (ع) که با ورود و تجمیع سادات جلیل‌القدر و ذریه نبوی، به مرکزیت عترت در این خطه، اصالت و ثبات پایدار تاریخی بخشید. هجرت حضرت معصومه (س)؛ الگوی زن تراز اسلامی و جهاد تبیین سفر بانوی کرامت تنها یک حرکت عاطفی برای دیدار برادر نبود بلکه هجرتی کنشگرانه و اقدامی به موقع در مسیر دفاع از امامت و پیوند دادن شبکه ولایت با پایگاه‌های مردمی بود.
حضور ایشان در بستر تحولات آن عصر، ارائه عینی الگوی زن تراز اسلام را به نمایش گذاشت؛ بانویی تربیت‌یافته مکتب وحی و طهارت که در بزنگاه‌های تاریخی، با شجاعت، آگاهی سیاسی و بصیرت، نقش‌آفرینی اجتماعی کرد و پرچم روشنگری و جهاد تبیین را در برابر امواج تحریف و خفقان عباسی برافراشت. همین حضور قدسی و برکات بارگاه ملکوتی ایشان بود که عامل اصلی «قم شدن قم» گردید؛ شهری که به برکت این مضجع شریف، صد‌ها عالم، فقیه، محدث و مفسر قرآن را پرورش داد و علم آل‌محمد را از این نقطه به اقصی نقاط خراسان، عراق، شامات و سراسر جهان اسلام گسترش بخشید.
از فیضیه تا انقلاب جهانی؛ امتداد تاریخی بصیرت قم برخاستن بزرگ‌ترین انقلاب دینی عصر معاصر از قم، ریشه در همین پیوند وثیق میان «جهاد و بصیرت» دارد. بیداری تاریخی مردم قم، در دو مقطع سرنوشت‌ساز معاصر امتداد یافت.
*عاشورای سال ۱۳۴۲ و قیام خونین ۱۵خرداد: هنگامی که فریاد بیدارگر امام خمینی (ره) در مدرسه فیضیه طنین‌انداز شد و مردم غیور قم با اجتماع در صحن مطهر کریمه اهل بیت (س) مانع از محصور ماندن نهضت در حصار حوزه شدند و آن را به خروش توده‌های مردم پیوند زدند. *حماسه تاریخی ۱۹دی سال ۱۳۵۶: زمانی که مردم و جوانان بصیر قم، عمق توطئه دشمن در اهانت به ساحت مرجعیت و امام امت را دریافتند و با نثار خون پاک خویش در خیابان‌های ارم و چهارمردان، جرقه انفجار نور و پیروزی انقلاب اسلامی را روشن کردند.
رسالت امروز در گام دوم انقلاب بارگاه ملکوتی حضرت فاطمه معصومه (س) امروز صرفا یک زیارتگاه مذهبی نیست بلکه یک «کانون انسان‌ساز»، «سنگر تسخیرناپذیر هویت دینی» و «پایگاه بین‌المللی تولید اندیشه اسلامی» است. در طلیعه گام دوم انقلاب اسلامی و در کشاکش جنگ‌های شناختی و هویتی معاصر، رسالت نخبگان، اصحاب رسانه و مجاوران این حرم قدسی، صیانت از مرجعیت علمی قم، ارتقای ابزار‌های تبیینی و تعمیق پیوند نسلی با «معارف حرم» است.
قم همان‌گونه که در تاریخ پناهگاه امن ولایت و سرچشمه بیداری بوده است، امروز و فردا نیز پرچمدار خودباوری تمدنی و کانون مرکزی تفکر و تمدن‌سازی نوین اسلامی خواهد بود.