فارن‌پالیسی: عناصر نادر خاکی، اهرم اصلی چین در دیدار شی و ترامپ

«فارن‌پالیسی» در تحلیلی به قلم کریستینا لو، با بررسی وابستگی عمیق صنایع آمریکا به زنجیره تأمین عناصر نادر خاکی چین، محدودیت‌های صادراتی پکن، دشواری واشنگتن در یافتن منابع جایگزین و پیامدهای این وابستگی برای صنایع دفاعی آمریکا در میانه جنگ ایران، نوشت که شی جین‌پینگ در آستانه دیدار با دونالد ترامپ، اهرمی مهم در مذاکرات تجاری و راهبردی در اختیار دارد؛ اهرمی که به‌رغم سرمایه‌گذاری‌های آمریکا برای کاهش وابستگی، احتمالاً تا سال‌ها در روابط دو قدرت باقی خواهد ماند. به گزارش سرویس بین‌الملل جماران، نشریه «فارن‌پالیسی» در تحلیلی به بررسی تسلط چین بر زنجیره جهانی عناصر نادر خاکی، وابستگی صنایع پیشرفته و دفاعی آمریکا به مواد و فناوری‌های چینی، محدودیت‌های صادراتی پکن، ناکامی واشنگتن در ایجاد سریع زنجیره‌های تأمین جایگزین و تأثیر جنگ ایران بر افزایش نیاز ارتش آمریکا به مهمات و تجهیزات نظامی پرداخت و نوشت که شی جین‌پینگ در آستانه دیدار با دونالد ترامپ، اهرمی قدرتمند در مذاکرات تجاری و راهبردی در اختیار دارد؛ اهرمی که پکن می‌تواند با محدود کردن صادرات عناصر نادر خاکی، از آن برای اعمال فشار بر اقتصاد و ظرفیت تولید تسلیحات آمریکا استفاده کند و به‌رغم تلاش‌های واشنگتن برای کاهش این وابستگی، احتمالاً تا سال‌ها در اختیار چین باقی خواهد ماند و نوشت: شی جین‌پینگ در حالی برای دیداری مهم با دونالد ترامپ راهی واشنگتن می‌شود که یک اهرم فشار قدرتمند در اختیار دارد: تسلط چین بر زنجیره جهانی عناصر نادر خاکی.

این مواد، گروهی از فلزات حیاتی هستند که در تولید آهن‌رباهای پیشرفته، تجهیزات الکترونیکی، خودروهای برقی، سامانه‌های هدایت موشک، جنگنده‌ها و دیگر تجهیزات نظامی کاربرد دارند. اهمیت اصلی این عناصر تنها به استخراج آنها محدود نمی‌شود، بلکه توانایی جداسازی، پالایش و تبدیل آنها به قطعات صنعتی نیز از اهمیتی اساسی برخوردار است؛ مراحلی که چین بر بخش بزرگی از آنها تسلط دارد.

اهمیت این اهرم از آوریل ۲۰۲۵ افزایش یافت؛ زمانی که ترامپ تعرفه‌های سنگینی بر بسیاری از کشورهای جهان وضع کرد و پکن نیز در واکنش، صادرات عناصر نادر خاکی را محدود ساخت. این تقابل به چند دور مذاکره و تشدید تنش‌های تجاری انجامید و سرانجام دو کشور به یک آتش‌بس تجاری یک‌ساله دست یافتند که در نوامبر ۲۰۲۶ منقضی می‌شود.

اکنون با نزدیک شدن زمان پایان این توافق، چین بار دیگر صادرات آهن‌رباهای نادر خاکی به آمریکا را کاهش داده است. دولت ترامپ از سال گذشته سرمایه‌گذاری‌ها و توافق‌های متعددی را برای کاهش وابستگی آمریکا به چین اعلام کرده است، اما به گفته کارشناسان، واشنگتن هنوز جایگزین مؤثری برای چین در اختیار ندارد.

نماینده تجاری آمریکا عملکرد پکن در تأمین این مواد را تنها در حد «نمره قبولی» ارزیابی کرده است. آمریکا از روند صادرات چین ناراضی است، اما همزمان نگران است که یک اقدام تلافی‌جویانه شدید، جریان همین مواد محدود را نیز متوقف کند.

کارشناسان انتظار دستاورد بزرگی از نشست ترامپ و شی ندارند و معتقدند هر دو طرف احتمالاً خواهان تمدید آتش‌بس تجاری خواهند بود. نماینده تجاری آمریکا نیز از احتمال تمدید این توافق برای سه تا شش ماه سخن گفته است.

با این حال، حتی تمدید توافق نیز مشکل بنیادی را حل نخواهد کرد. برآورد بلومبرگ اکونومیکس نشان می‌دهد چین دست‌کم تا سال ۲۰۳۰ همچنان بر استخراج، جداسازی و تولید آهن‌رباهای نادر خاکی تسلط خواهد داشت.

وابستگی آمریکا تنها به واردات مستقیم از چین محدود نمی‌شود. بسیاری از تولیدکنندگان خارج از چین نیز به مواد اولیه، فناوری یا تجهیزات چینی وابسته‌اند.

برای نمونه، ژاپن بخش مهمی از آهن‌رباهای مورد نیاز آمریکا را تولید می‌کند، اما خود به ورودی‌ها و فناوری چینی وابسته است. بنابراین، کاهش واقعی این وابستگی مستلزم بازسازی کامل بخش‌های مختلف زنجیره تأمین خواهد بود.

حتی اگر تمامی پروژه‌های اعلام‌شده آمریکا مطابق برنامه اجرا شوند، وابستگی واشنگتن احتمالاً تا اوایل یا میانه دهه ۲۰۳۰ ادامه خواهد یافت. جنگ ایران، ابعاد نظامی این آسیب‌پذیری را برجسته‌تر کرده است.

مصرف گسترده مهمات در جریان جنگ، ذخایر تسلیحات حیاتی آمریکا را کاهش داده و واشنگتن اکنون برای بازسازی این ذخایر به افزایش سرعت تولید نیاز دارد. اما تولید موشک‌ها، هواپیماها و سامانه‌های دفاعی به عناصر نادر خاکی و دیگر فلزات حیاتی وابسته است؛ موادی که زنجیره تأمین آنها همچنان تا حد زیادی در اختیار چین قرار دارد.

ترامپ در ماه ژوئیه از مدیران صنایع دفاعی خواست سرعت تولید تسلیحات را افزایش دهند. واشنگتن همچنین به پیمانکاران دفاعی دستور داده است تا اول ژانویه استفاده از عناصر نادر خاکی و برخی مواد معدنی چینی را متوقف کنند، اما تعدادی از شرکت‌ها برای رعایت این مهلت با دشواری روبه‌رو شده‌اند.

افزایش نیاز ناشی از جنگ ایران، در شرایطی که منابع جایگزین کافی وجود ندارد، فشار بر صنایع دفاعی آمریکا را بیشتر کرده است. نتیجه مقاله این است که شی جین‌پینگ با یک برتری ملموس وارد نشست واشنگتن می‌شود.

ترامپ ممکن است درباره تجارت، تایوان و هوش مصنوعی با او مذاکره کند، اما هنوز راه‌حلی سریع برای وابستگی آمریکا به مواد حیاتی چین در اختیار ندارد. از این رو، پکن می‌تواند با محدود کردن یا کند کردن صادرات عناصر نادر خاکی، بر اقتصاد و ظرفیت نظامی آمریکا فشار وارد کند؛ اهرمی که حتی در صورت تمدید آتش‌بس تجاری نیز احتمالاً برای سال‌ها در اختیار چین باقی خواهد ماند.