راز چربی‌سوزی و عضله‌سازی در خواب چیست؟
آیا خواب بیشتر باعث چربی‌سوزی و عضله‌سازی می‌شود؟
همشهری آنلاین - مریم شیرافکن: خواب شبانه شاید آرام‌ترین ساعت‌های زندگی به نظر برسد، اما در پس این سکون، مغز و بدن در حال اجرای مجموعه‌ای پیچیده از فرایندهای زیستی هستند؛ از تنظیم ترشح هورمون رشد گرفته تا کمک به حفظ عضلات و استخوان‌ها و تنظیم سوخت‌وساز چربی. پژوهشی منتشرشده در مجله علمی «سل» (Cell) نشان می‌دهد که دانشمندان اکنون بخش مهمی از مدار عصبی مسئول این فرایند را شناسایی کرده‌اند؛ کشفی که می‌تواند در آینده به درک بهتر ارتباط خواب، سوخت‌وساز و سلامت مغز کمک کند. این مطالعه که پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا در برکلی انجام داده‌اند، نشان می‌دهد رابطه خواب و هورمون رشد پیچیده‌تر از آن چیزی است که پیش‌تر تصور می‌شد.
خواب بر ترشح این هورمون اثر می‌گذارد و هورمون رشد نیز می‌تواند بر مدارهای عصبی مرتبط با بیداری تأثیر بگذارد. هورمون رشد؛ بازیگر مهم ترمیم بدن در خواب هورمون رشد معمولا با افزایش قد کودکان و نوجوانان شناخته می‌شود، اما نقش آن به دوران رشد محدود نیست. این هورمون در بزرگسالی نیز در حفظ بافت عضلانی، سلامت استخوان‌ها و تنظیم سوخت‌وساز چربی و قند نقش دارد.
با وجود این، دانشمندان مدت‌ها نمی‌دانستند مغز چگونه زمان و میزان ترشح هورمون رشد را هنگام خواب کنترل می‌کند. پژوهش جدید با بررسی مستقیم فعالیت سلول‌های عصبی در مغز موش‌ها، به بخشی از این معما پاسخ داده است. مغز چگونه هنگام خواب هورمون رشد ترشح می‌کند؟
پژوهشگران روی هیپوتالاموس تمرکز کردند؛ ناحیه‌ای از مغز که در تنظیم خواب، بیداری و ترشح هورمون‌ها نقش دارد. در این ناحیه، دو گروه مهم از سلول‌های عصبی در کنترل هورمون رشد مشارکت دارند: سلول‌هایی که با تولید هورمون آزادکننده هورمون رشد، ترشح آن را تحریک می‌کنند و سلول‌هایی که با تولید سوماتواستاتین، این فرایند را مهار می‌کنند. نتایج نشان داد که فعالیت این سلول‌ها در مراحل مختلف خواب تغییر می‌کند.
در خواب غیرحرکت سریع چشم یا خواب غیررم (NREM)، فعالیت بخشی از سلول‌های مهارکننده کاهش می‌یابد و شرایط برای افزایش ترشح هورمون رشد فراهم می‌شود. در مرحله خواب حرکت سریع چشم یا خواب رم (REM) نیز الگوی متفاوتی از فعالیت سلول‌های عصبی دیده می‌شود. در این مرحله، فعالیت هر دو گروه سلولی افزایش می‌یابد و هماهنگی میان آنها به تنظیم ترشح هورمون رشد کمک می‌کند.
این یافته نشان می‌دهد که ترشح هورمون رشد حاصل عملکرد یک سلول یا یک مسیر ساده نیست، بلکه به هماهنگی چندین گروه از سلول‌های عصبی وابسته است. کشف غیرمنتظره؛ هورمون رشد به بیدار شدن مغز هم کمک می‌کند یکی از یافته‌های مهم این مطالعه آن است که ارتباط میان خواب و هورمون رشد یک‌طرفه نیست. پژوهشگران دریافتند هورمون رشد پس از ترشح می‌تواند بر سلول‌های عصبی ناحیه‌ای از ساقه مغز به نام «لوکوس سرولئوس» اثر بگذارد.
این ناحیه در تنظیم هوشیاری، توجه و آمادگی مغز برای واکنش به محیط نقش دارد. به این ترتیب، خواب به افزایش ترشح هورمون رشد کمک می‌کند و هورمون رشد نیز از طریق اثرگذاری بر مدارهای عصبی، در تنظیم بیداری نقش دارد. این سازوکار نوعی چرخه بازخوردی ایجاد می‌کند که به حفظ تعادل میان خواب و بیداری کمک می‌کند.
البته افزایش فعالیت این سلول‌های عصبی همیشه به معنای هوشیاری بیشتر نیست؛ تحریک بیش از اندازه آنها نیز ممکن است پیامدهای متفاوتی داشته باشد. آیا خواب بیشتر باعث چربی‌سوزی و عضله‌سازی می‌شود؟ ارتباط خواب با سلامت عضلات و سوخت‌وساز بدن موضوع تازه‌ای نیست.
خواب کافی از عملکرد طبیعی بدن پشتیبانی می‌کند و ترشح هورمون رشد نیز یکی از سازوکارهای دخیل در این فرایند است. از آنجا که هورمون رشد در تنظیم مصرف چربی و قند نقش دارد، اختلال مزمن خواب می‌تواند با برهم خوردن تعادل سوخت‌وساز بدن ارتباط داشته باشد. با این حال، افزایش ترشح این هورمون به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که فرد وزن کم کند یا عضله بیشتری بسازد.
برای عضله‌سازی، عواملی مانند تمرین مقاومتی، دریافت کافی پروتئین، تغذیه متعادل و استراحت مناسب همچنان اهمیت دارند. کاهش چربی بدن نیز به تعادل انرژی دریافتی و مصرفی و عوامل دیگری مانند وضعیت هورمونی و میزان فعالیت بستگی دارد. بنابراین، پیام این پژوهش آن نیست که بدن صرفا با خوابیدن چربی می‌سوزاند؛ بلکه خواب را یکی از بخش‌های مهم شبکه زیستی تنظیم‌کننده ترمیم بافت‌ها و سوخت‌وساز معرفی می‌کند.
آیا این کشف به درمان بیماری‌ها کمک می‌کند؟ پژوهشگران امیدوارند شناخت دقیق‌تر مدارهای عصبی تنظیم‌کننده هورمون رشد، در آینده به بررسی روش‌های تازه برای درمان برخی اختلالات خواب و مشکلات مرتبط با تنظیم هورمون‌ها کمک کند. این یافته همچنین می‌تواند مسیر تحقیقات بیشتر درباره ارتباط خواب با بیماری‌های متابولیک و عصبی را هموار کند.
با این حال، یک محدودیت مهم وجود دارد: این آزمایش‌ها روی موش‌ها انجام شده‌اند. بنابراین، هنوز نمی‌توان نتیجه گرفت که همین سازوکار با همان جزئیات در انسان عمل می‌کند یا دستکاری آن می‌تواند به درمان بیماری‌ها منجر شود. برای پاسخ به این پرسش‌ها، مطالعات بیشتری لازم است.
خواب؛ فرصتی فراتر از رفع خستگی این پژوهش نشان می‌دهد خواب فقط فرصتی برای استراحت پس از یک روز پرمشغله نیست. در این زمان، مدارهای عصبی و پیام‌رسان‌های هورمونی با یکدیگر تعامل دارند تا فرایندهای مرتبط با رشد، ترمیم بافت‌ها، سوخت‌وساز و بیداری تنظیم شوند. شاید هنوز نتوان تمام رازهای خواب را توضیح داد، اما شناخت این سازوکارها یک نکته را روشن‌تر می‌کند: خواب باکیفیت بخشی از مراقبت روزانه از بدن است؛ نه جایگزینی برای ورزش و تغذیه مناسب، بلکه مکمل ضروری آنها.
منبع: Ding X, et al. Neuroendocrine circuit for sleep-dependent growth hormone release. Cell.
2025.
