فارن پالیسی: بحران سربازی در اسرائیل؛ شکاف میان یهودیان مذهبی و غیرمذهبی به میدان رقابت‌های انتخاباتی کشیده شد
در حالی که حدود ۸۰ هزار جوان حریدی واجد شرایط از حضور در ارتش خودداری کرده‌اند، اختلاف میان احزاب مذهبی و جریان‌های سیاسی بر سر لغو معافیت‌های سربازی شدت گرفته است؛
مخالفت یهودیان فوق‌ارتدوکس با خدمت سربازی اجباری، در بحبوحه جنگ‌های طولانی‌مدت و کمبود نیروی انسانی ارتش اسرائیل، به یکی از مهم‌ترین چالش‌های سیاسی و اجتماعی این رژیم در آستانه انتخابات ۲۷ اکتبر تبدیل شده است. در حالی که حدود ۸۰ هزار جوان حریدی واجد شرایط از حضور در ارتش خودداری کرده‌اند، اختلاف میان احزاب مذهبی و جریان‌های سیاسی بر سر لغو معافیت‌های سربازی شدت گرفته است؛ بحرانی که علاوه بر تأثیرگذاری بر آرایش ائتلاف‌های انتخاباتی و آینده دولت نتانیاهو، نگرانی‌هایی درباره تعمیق شکاف‌های اجتماعی و پیامدهای بلندمدت اقتصادی و امنیتی اسرائیل ایجاد کرده است.
به گزارش سرویس بین‌الملل جماران، نشریه «فارن پالیسی» (Foreign Policy) در گزارشی تحلیلی به بررسی تشدید اختلافات سیاسی و اجتماعی در اسرائیل بر سر معافیت یهودیان فوق‌ارتدوکس از خدمت سربازی، پیامدهای کمبود نیروی انسانی ارتش، مواضع احزاب سیاسی در آستانه انتخابات ۲۷ اکتبر و تأثیر این مناقشه بر آینده امنیتی، اقتصادی و سیاسی اسرائیل پرداخت و نوشت: جامعه یهودیان فوق‌ارتدوکس اسرائیل، موسوم به حریدی‌ها، سریع‌ترین رشد جمعیت را در میان گروه‌های جمعیتی این رژیم دارد. میانگین نرخ باروری در این جامعه حدود ۶.۵ فرزند به ازای هر زن است و بر اساس پیش‌بینی‌ها، تا سال ۲۰۵۰ تقریباً از هر چهار اسرائیلی، یک نفر حریدی خواهد بود.
این واقعیت‌های جمعیتی مدت‌هاست که شناخته شده‌اند، اما با نزدیک شدن انتخابات سراسری ۲۷ اکتبر، به یکی از محورهای اصلی مناقشات سیاسی در اسرائیل تبدیل شده‌اند. در آستانه رأی‌گیری، بسیاری از اسرائیلی‌ها این پرسش را مطرح می‌کنند که آیا افزایش جمعیت جامعه حریدی به تشدید مشکلات اسرائیل منجر می‌شود و آیا باید برای مواجهه با پیامدهای آن اقداماتی صورت گیرد یا خیر.
پاسخ رأی‌دهندگان به این پرسش می‌تواند بر نتیجه انتخابات تأثیری تعیین‌کننده داشته باشد. مخالفت حریدی‌ها با سربازی و مشارکت محدود در اقتصاد حریدی‌ها عمدتاً با خدمت سربازی اجباری مخالفت می‌کنند و مشارکت آنان در اقتصاد رسمی نیز همچنان محدود است.
اگرچه بسیاری از زنان حریدی شاغل هستند، بخش قابل‌توجهی از مردان این جامعه زندگی خود را وقف مطالعه تورات می‌کنند. جامعه حریدی همواره با جدیت از شیوه زندگی و سنت‌های مذهبی خود محافظت کرده و با بهره‌گیری از نفوذ سیاسی در دولت‌های ائتلافی، تلاش کرده است جایگاه و امتیازات خود را حفظ کند.
این جامعه همچنین خود را پاسدار معنویت یهودی معرفی می‌کند و حفاظت از سنت‌های دینی را از مسئولیت‌های اصلی خود می‌داند. افزایش نیاز ارتش به نیرو و تشدید اعتراض‌ها با این حال، از هفتم اکتبر ۲۰۲۳، اسرائیل درگیر جنگ‌های طولانی‌مدت در غزه و لبنان و همچنین رویارویی با ایران بوده است؛ تحولاتی که نیاز ارتش به نیروی انسانی را افزایش داده‌اند.
در چنین شرایطی، اعتراض اسرائیلی‌های غیرحریدی به توزیع ناعادلانه مسئولیت‌های نظامی، شدت گرفته است. پرسش اصلی معترضان این است که چرا آن‌ها باید جان خود را در جنگ به خطر بیندازند، در حالی که مردان حریدی از خدمت سربازی معاف هستند و در خانه می‌مانند؟
بسیاری از اسرائیلی‌ها، شیوه زندگی حریدی‌ها و معافیت آنان از خدمت نظامی را نوعی امتیاز ویژه در دوران جنگ می‌دانند؛ امتیازی که معتقدند اسرائیل دیگر توان تحمل هزینه‌های آن را ندارد. این اختلافات به تعمیق شکاف‌های اجتماعی در اسرائیل منجر شده است، به‌ویژه آنکه ارتش این رژیم از کمبود احتمالی تا ۱۲ هزار سرباز هشدار داده و خواستار مشارکت یهودیان فوق‌ارتدوکس برای جبران این کمبود شده است.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، حدود ۸۰ هزار جوان حریدی در گروه سنی ۱۸ تا ۲۴ سال، واجد شرایط خدمت سربازی هستند، اما به ارتش نپیوسته‌اند. در صورتی که این افراد همچنان از خدمت سربازی خودداری کنند و جمعیت جامعه حریدی نیز مطابق پیش‌بینی‌های موجود به رشد خود ادامه دهد، سهم جمعیتی که برای خدمت نظامی در دسترس است، به‌تدریج کاهش خواهد یافت.
معافیت سربازی؛ یکی از مهم‌ترین محورهای انتخابات اسرائیل با نزدیک شدن انتخابات، بحث‌های عمومی در اسرائیل بیش از آنکه بر راه‌حل تشکیل دو کشور، بازسازی غزه یا دستیابی به صلح با فلسطینی‌ها متمرکز باشند، حول موضوع امنیت این رژیم شکل گرفته‌اند. در این میان، اختلاف میان یهودیان حریدی و غیرحریدی به یکی از مهم‌ترین خطوط شکاف اجتماعی و سیاسی اسرائیل تبدیل شده است.
ریشه تاریخی معافیت حریدی‌ها از خدمت سربازی سابقه معافیت یهودیان فوق‌ارتدوکس از خدمت سربازی به سال ۱۹۴۸ و زمان تأسیس دولت اسرائیل بازمی‌گردد. در آن سال، دیوید بن‌گوریون، نخستین نخست‌وزیر اسرائیل، موافقت کرد که حدود ۴۰۰ طلبه مدارس دینی یهودی، موسوم به یشیوا، از خدمت سربازی اجباری معاف شوند.
این توافق با هدف حفظ جامعه کوچکی از پژوهشگران علوم دینی صورت گرفت که تمام وقت خود را به مطالعه تورات اختصاص می‌دادند؛ تصمیمی که در فضای پس از هولوکاست اتخاذ شد. برخی از حریدی‌ها حفاظت از مطالعه تورات را نوعی دفاع معنوی از اسرائیل می‌دانند و گاهی برای توصیف این دیدگاه از مفهوم «گنبد تورات» (Torah Dome) استفاده می‌کنند.
افزایش جمعیت حریدی‌ها و تشدید بحران سربازی در اسرائیل ارتش اسرائیل (IDF) از زمان تأسیس این رژیم به‌عنوان نیرویی وحدت‌بخش شکل گرفت که مأموریت آن دفاع از دولت تازه‌تأسیس در منطقه‌ای بود که رهبران اسرائیل آن را محیطی خصمانه تلقی می‌کردند. بر همین اساس، خدمت سربازی اجباری شد و فرزندان خانواده‌های ثروتمند و قدرتمند، همانند فرزندان خانواده‌های کم‌درآمد و اقشار عادی جامعه، موظف به انجام خدمت نظامی بودند.
با این حال، طی دهه‌های گذشته، جمعیت یهودیان فوق‌ارتدوکس، موسوم به حریدی‌ها، به‌سرعت افزایش یافته و بر اساس برآوردها، اکنون به حدود ۱۳ درصد جمعیت اسرائیل رسیده است؛ رقمی معادل تقریباً یک میلیون نفر در جمعیتی بیش از ۹ میلیون نفر. حکم دیوان عالی و خروج احزاب مذهبی از ائتلاف نتانیاهو در ژوئن ۲۰۲۴، دیوان عالی اسرائیل حکم داد که معافیت فراگیر دانشجویان مدارس دینی یهودی، موسوم به یشیوا، از خدمت سربازی بدون وجود مبنای قانونی قابل تداوم نیست.
این دادگاه همچنین به دولت دستور داد بر اساس قوانین موجود، روند فراخوان مردان حریدی واجد شرایط برای خدمت نظامی را آغاز کند. این حکم به بحرانی سیاسی منجر شد.
احزاب فوق‌ارتدوکس «شاس» و «یهودیت متحد توراتی» (UTJ) با تأکید بر اینکه مطالعه تمام‌وقت تورات برای حفظ حیات مذهبی یهودیان ضروری است، با سربازی اجباری مخالفت کردند. این دو حزب در سال ۲۰۲۵، به دلیل ناکامی در جلوگیری از اجرای فراخوان اجباری خدمت سربازی، از ائتلاف حاکم به رهبری بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، خارج شدند.
تشدید اعتراضات حریدی‌ها و ناکامی ارتش در اجرای احکام سربازی از آن زمان، جوامع حریدی مقاومت گسترده‌ای در برابر خدمت سربازی اجباری نشان داده‌اند. معترضان با مسدود کردن جاده‌ها و درگیری با نیروهای پلیس هنگام تلاش برای بازداشت افراد فراری از خدمت سربازی، مخالفت خود را ابراز کرده‌اند.
در یکی از حوادث اخیر، صدها معترض فوق‌ارتدوکس در شهر مودعین با پلیس نظامی درگیر شدند. این درگیری زمانی آغاز شد که مأموران قصد داشتند یک مرد حریدی را به دلیل فرار از خدمت سربازی بازداشت کنند، اما در نهایت بدون انجام بازداشت محل را ترک کردند.
اوایل ماه جاری نیز ارتش اسرائیل اذعان کرد که در اجرای مؤثر احکام فراخوان خدمت سربازی با مشکلاتی مواجه شده است؛ در حالی که برخی از افراد فراری از خدمت تلاش کرده‌اند از اسرائیل خارج شوند. مقام‌های ارتش به دفتر دادستان کل اعلام کردند که تنها در ماه گذشته، بیش از ۱۵۰ مرد حریدی تلاش کرده‌اند از طریق پروازهای خارجی اسرائیل را ترک کنند.
لغو قانون حمایتی دولت نتانیاهو از مشمولان حریدی دولت نتانیاهو اوایل سال جاری قانونی را تصویب کرد که هدف آن جلوگیری موقت از بازداشت و اجرای سایر اقدامات قانونی علیه حریدی‌های فراری از خدمت سربازی بود؛ اقدامی که منتقدان آن را تصمیمی با انگیزه‌های سیاسی و انتخاباتی ارزیابی کردند. با این حال، دادگاه عالی اسرائیل در ماه سپتامبر این قانون را لغو کرد و آن را مغایر با اصل برابری دانست.
معافیت سربازی؛ شرط احزاب مذهبی برای حضور در دولت آینده در آستانه انتخابات، هر دو حزب شاس و یهودیت متحد توراتی همچنان گزینه‌های خود را برای مشارکت در ائتلاف‌های سیاسی آینده باز نگه داشته‌اند. موشه روزنتال، نامزد حزب یهودیت متحد توراتی، اعلام کرده است که این حزب به دولتی خواهد پیوست که بتواند معافیت دانشجویان مدارس دینی یهودی از خدمت سربازی را حفظ کند.
او در پاسخ به این پرسش که آیا حزبش برای ائتلاف با گادی آیزنکوت، رقیب اصلی نتانیاهو، آمادگی دارد یا خیر، گفت: «ما با هر کسی همراه خواهیم شد که متعهد شود قانونی درباره خدمت سربازی به تصویب برساند که بتواند از بررسی دیوان عالی سربلند بیرون بیاید. پس از انتخابات، خاخام‌های ارشد تصمیم خواهند گرفت.» موضع نتانیاهو درباره خدمت سربازی یهودیان فوق‌ارتدوکس موضع اعلام‌شده نتانیاهو این است که هر فردی که «تورات مطالعه نمی‌کند» باید به خدمت سربازی اعزام شود.
او همچنین وعده داده است که افراد فراخوانده‌شده بتوانند «به‌عنوان حریدی وارد ارتش شوند و به‌عنوان حریدی از آن خارج شوند». این اظهارات به چارچوب‌های ویژه خدمت نظامی اشاره دارد که با هدف فراهم کردن امکان حفظ آداب و الزامات مذهبی مردان فوق‌ارتدوکس طراحی شده‌اند؛ از جمله مقررات سخت‌گیرانه درباره نحوه تعامل با سربازان زن.
بی‌اعتمادی حریدی‌ها به ارتش و نگرانی از تأثیر فرهنگ سکولار خاخام یهوشوا ففر در گفت‌وگو با فارن‌پالیسی اظهار داشت: «در میان حریدی‌ها بی‌اعتمادی زیادی نسبت به ارتش اسرائیل وجود دارد.» او با اشاره به محیط‌های مختلط زن و مرد و فرهنگ سکولار افزود: «این‌ها پسران جوانی هستند و نگرانی‌هایی درباره چیزهایی وجود دارد که ممکن است در معرض آن‌ها قرار بگیرند.» ففر ادامه داد: «در ارتش اسرائیل یگان‌های ویژه‌ای برای حریدی‌ها وجود دارد، اما آن‌ها به امکانات و ساختارهای بیشتری نیاز دارند.» او همچنین خواستار ایجاد چارچوب‌های خدمت نظامی متناسب با الزامات مذهبی جامعه حریدی شد. در همین حال، بسیاری از رهبران جریان‌های اصلی سیاسی اسرائیل خواستار توزیع عادلانه‌تر مسئولیت‌های ناشی از عملیات نظامی طولانی‌مدت و خدمت در نیروهای ذخیره ارتش میان گروه‌های مختلف جامعه شده‌اند.
حمایت سیاستمداران اسرائیلی از سربازی اجباری حریدی‌ها بنی گانتس، سیاستمدار اسرائیلی، به یکی از چهره‌های برجسته حامی اجرای خدمت سربازی اجباری برای یهودیان فوق‌ارتدوکس تبدیل شده و خواستار تصویب قانون جدید سربازی پیش از آغاز به کار دولت آینده شده است. آویگدور لیبرمن، رهبر حزب «اسرائیل خانه ما» (Yisrael Beiteinu)، نیز مخالفت رهبران جامعه حریدی با خدمت سربازی را «ضدیهودی» توصیف کرده و تأکید کرده است که هیچ تضاد ذاتی میان پایبندی به آیین یهود و خدمت به دولت وجود ندارد.
نفتالی بنت، سیاستمدار مذهبی ملی‌گرا، نیز پس از حمله هفتم اکتبر حماس، مواضع خود را به سمت حمایت از خدمت سربازی اجباری تغییر داده است. او اوایل سال جاری گفت: «هفتم اکتبر همه‌چیز را تغییر داد، زیرا ما به این سربازان نیاز داریم.» بنت همچنین اعلام کرده است که تا زمانی که احزاب فوق‌ارتدوکس موضع خود را درباره خدمت سربازی تغییر ندهند، حاضر به تشکیل دولتی وابسته به حمایت آن‌ها نخواهد بود.
یائیر لاپید، رهبر حزب لیبرال «یش عتید» (آینده‌ای هست)، نیز متعهد شده است که مردان حریدی را به خدمت سربازی فراخواند. طرح گادی آیزنکوت برای خدمت همگانی یهودیان حریدی و شهروندان عرب گادی آیزنکوت، رئیس پیشین ستاد کل ارتش اسرائیل و رهبر یک حزب سیاسی جدید که فرزندش در جریان جنگ غزه کشته شد، خواستار اجرای قانون خدمت همگانی شده است.
طرح پیشنهادی او هم یهودیان حریدی و هم شهروندان عرب اسرائیل را دربرمی‌گیرد. آیزنکوت در ماه سپتامبر به روزنامه «جروزالم پست» گفت: «قانون خدمت همگانی؛ همه باید خدمت کنند، حریدی‌ها و عرب‌ها.» بر اساس این طرح، مردان حریدی به خدمت نظامی اعزام خواهند شد، در حالی که شهروندان عرب اسرائیل موظف به انجام خدمت ملی یا غیرنظامی خواهند بود.
تأکید بر جذب داوطلبانه حریدی‌ها به‌جای سربازی اجباری همگانی خاخام یهوشوا ففر، که اخیراً به‌عنوان نیروی ذخیره در ارتش اسرائیل خدمت کرده است، معتقد است انتظار اینکه تمامی مردان حریدی به خدمت نظامی بپیوندند، واقع‌بینانه نیست. از نظر او، راه‌حل اصلی، جذب شمار قابل‌توجهی از داوطلبان حریدی به ارتش است، نه اصرار بر اینکه تمامی اعضای این جامعه موظف به انجام خدمت ملی باشند.
او گفت: «اگر ۷۵ درصد حریدی‌ها بگویند "ما می‌خواهیم به ارتش بپیوندیم"، رهبران جامعه و هر حزب سیاسی‌ای با اشتیاق از آن استقبال خواهند کرد. بنابراین، مسئله برابری به این معنا نیست که همه باید خدمت کنند، بلکه کسانی که مشغول مطالعه تورات نیستند، باید خدمت سربازی انجام دهند.» او در پاسخ به پرسشی درباره میزان همسویی مواضعش با دیدگاه بنیامین نتانیاهو اظهار داشت که بیشتر احزاب سیاسی محدودیت‌های اجرای خدمت سربازی اجباری را درک می‌کنند.
ففر تأکید کرد که چالش اصلی، دستیابی به شمار قابل‌توجهی از نیروهای جذب‌شده و ایجاد اعتماد کافی برای متقاعد کردن مردان حریدی به پیوستن به ارتش است. او این هدف را دشوار، اما دست‌یافتنی توصیف کرد و یادآور شد که جامعه حریدی مجموعه‌ای یکپارچه و همگن نیست.
نتایج نظرسنجی درباره امکان افزایش سربازگیری از جامعه حریدی بر اساس نتایج یک نظرسنجی اخیر، نزدیک به نیمی از پاسخ‌دهندگان اسرائیلی و همچنین حدود نیمی از پاسخ‌دهندگان یهودی معتقدند که امکان جذب شمار بیشتری از جوانان حریدی به خدمت سربازی وجود دارد و باید فشار بیشتری برای تحقق این هدف اعمال شود. این فشارها می‌تواند شامل اقداماتی مانند قطع مزایای دولتی باشد.
نویسندگان گزارش نظرسنجی اعلام کردند: «در میان پاسخ‌دهندگان حریدی، ۳۶ درصد می‌گویند هیچ شانسی برای اجرای سربازی وجود ندارد، اما نکته قابل‌توجه این است که ۴۵ درصد اذعان دارند که با توافق رهبران جامعه می‌توان حریدی‌ها را به خدمت سربازی اعزام کرد.» ظهور حزب جدید حریدی با رویکرد اصلاحات اقتصادی و اجتماعی موتی لایتنر، معاون شهردار حریدی شهر بیت‌شمش که سابقه خدمت در ارتش اسرائیل را نیز دارد، اخیراً حزب سیاسی جدیدی با نام «حریدی پابلیک» (Haredi Public) تأسیس کرده است. او خواستار پذیرش مسئولیت بیشتر از سوی جامعه حریدی شده و معتقد است پیوستن به ارتش می‌تواند یکی از راه‌های حمایت از افرادی باشد که برای مطالعه تورات در مدارس دینی یشیوا باقی می‌مانند.
لایتنر در عین حال نسبت به اجرای خدمت سربازی از طریق اقدامات قهری هشدار داده و با قطع مزایای دولتی به‌عنوان ابزاری برای مجازات افراد فراری از خدمت مخالفت کرده است. او در مقابل، از ارائه مشوق‌های مالی مثبت برای تشویق افراد به انجام خدمت نظامی و همچنین افزایش مشارکت حریدی‌ها در بازار کار حمایت می‌کند.
لایتنر علاوه بر مسئله سربازی، خواستار اصلاح برنامه‌های آموزشی مدارس حریدی شده است. او معتقد است این مدارس باید دروسی مانند علوم، ریاضیات، زبان انگلیسی و دیگر موضوعات آموزشی پایه را در برنامه‌های خود بگنجانند تا جوانان بتوانند مهارت‌های حرفه‌ای لازم را کسب کرده و فرصت ورود به بازار کار را به دست آورند.
لایتنر در تشریح برنامه‌های حزب جدید خود گفت: «ما برای گسترش چارچوب‌های آموزشی مناسب، آموزش‌های حرفه‌ای و فرصت‌های شغلی تلاش خواهیم کرد. ما سیاست فقر را که با فراهم کردن ابزارهای لازم برای ورود به بازار کار مقابله می‌کند، کنار خواهیم گذاشت و طرحی را اجرا خواهیم کرد که امکان زندگی مبتنی بر آموزه‌های تورات را همراه با معیشتی آبرومندانه و استقلال مالی فراهم کند.» پیامدهای اقتصادی مشارکت محدود مردان حریدی در بازار کار پیامدهای اقتصادی مشارکت محدود مردان حریدی در بازار کار قابل‌توجه است.
بر اساس مطالعه‌ای که «مؤسسه دموکراسی اسرائیل» (Israel Democracy Institute) انجام داده است، اگر مردان حریدی همچنان تا حد زیادی خارج از بازار کار باقی بمانند، اقتصاد اسرائیل ممکن است تا سال ۲۰۵۰ حدود ۱۰ درصد از رشد اقتصادی خود را از دست بدهد. چشم‌انداز تعمیق شکاف‌های اجتماعی در اسرائیل در سال ۲۰۱۸، مجموعه تلویزیونی اسرائیلی «اتونومی‌ها» (Autonomies) تصویری خیالی از اسرائیلی تقسیم‌شده ارائه کرد.
در این مجموعه، در آن سوی دیوار نه فلسطینی‌ها، بلکه یهودیان فوق‌ارتدوکس زندگی می‌کردند. در این روایت ویران‌شهری و واقعیت جایگزین، اسرائیل به دو بخش تقسیم شده بود: یک دولت سکولار که از تل‌آویو اداره می‌شد و قلمروی مستقل متعلق به حریدی‌ها که تحت حاکمیت رهبران فوق‌ارتدوکس قرار داشت.
این سناریو اگرچه خیالی بود، اما پرسش‌های مهمی درباره آینده شکاف‌های اجتماعی در اسرائیل مطرح می‌کند. با افزایش فشارهای ناشی از جنگ و تداوم توزیع نابرابر مسئولیت‌ها و فداکاری‌های نظامی، آیا ممکن است اختلافات میان گروه‌های مختلف جامعه اسرائیل به مرحله‌ای برسد که آن‌ها در برابر یکدیگر قرار گیرند؟
