بزرگراه قزوین ـ الموت ـ تنکابن؛ جاده‌ای که مسیرش در زیستگاه‌های حساس تغییر کرد
بزرگراه قزوین ـ الموت ـ تنکابن که مسیر سفر را به نصف کاهش می‌دهد، با پیگیری سازمان حفاظت محیط‌زیست و تغییر مسیر در برخی بخش‌ها، وزارت راه را ملزم به اجرای الزامات زیست‌محیطی برای حفاظت از جنگل‌های هیرکانی کرده است.
ایده ساخت بزرگراه قزوین ـ الموت ـ تنکابن از سال‌ها قبل با یک استدلال مشخص مطرح شد؛ کوتاه شدن مسیر قزوین به غرب مازندران، کاهش زمان سفر و ایجاد دسترسی مستقیم‌تر به این منطقه. قرار بود این جاده مسیر ۳۳۰ کیلومتری قزوین تا تنکابن را به ۱۶۴ کیلومتر برساند و زمان سفر را از حدود ۶ ساعت به ۳ ساعت کاهش دهد.
اهمیت این پروژه برای افکار عمومی منطقه به اندازه‌ای است که کوچک‌ترین خبر درباره آن، از تأمین اعتبار گرفته تا آغاز عملیات در یک قطعه، خیلی زود میان مخاطبان بازنشر می‌شود. بزرگراهی که مخالفان و مدافعان بسیاری دارد و هر خبر تازه درباره آن، دوباره موجی از واکنش‌ها و اظهارنظرهای موافق و مخالف را به دنبال دارد.
مدافعان، بزرگراه را نقطه عطفی برای توسعه اقتصادی و گردشگری، کاهش ترافیک محورهای شمالی و اتصال دو استان می‌دانند و منتقدان، هزینه‌های محیط‌زیستی آن را سنگین و غیرقابل کنترل توصیف می‌کنند. البته فهرست، فهرست بلندی است از پیامدهای افزایش ساخت‌وساز و تغییر کاربری گرفته تا فشار بر زیستگاه‌های طبیعی و دسترسی بیشتر به قلب هیرکانی.
این اختلاف نگاه در حالی ادامه دارد که اکنون در بخش قزوین پروژه به حدود ۹۰ درصد پیشرفت فیزیکی رسیده است و در عین‌حال در بخش مازندران پیگیری‌های محیط‌زیست باعث شده مسیر در بخش‌هایی از زیستگاه‌های غنی تغییر و وزارت راه موظف شده مسیرهای ایمن برای تردد حیات‌وحش را اجرا کند. رئیس حفاظت محیط‌زیست تنکابن: وزارت راه پیش از بهره‌برداری بزرگراه قزوین ـ الموت ـ تنکابن مکلف به اجرای الزامات محیط‌زیستی است در همین ارتباط، رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست تنکابن به خبرنگار ایرنا گفت: در پی پیگیری‌های حقوقی و اداری سازمان حفاظت محیط‌زیست، وزارت راه و شهرسازی مکلف شده است پیش از بهره‌برداری از بزرگراه قزوین–الموت–تنکابن، مجموعه‌ای از الزامات و تمهیدات زیست‌محیطی را برای به حداقل رساندن پیامدهای اجرای این طرح عملیاتی کند.
هادی منصورکیا افزود: احداث زیرگذرها و روگذرهای حیات‌وحش، فنس‌کشی برای جلوگیری از ورود حیات‌وحش به جاده و هدایت آن‌ها به گذرگاه‌های امن، جلوگیری از شکل‌گیری فعالیت‌هایی مانند واحدهای پذیرایی بین‌راهی در عرصه‌های طبیعی و راه‌اندازی ایستگاه‌های پایش آنلاین کیفیت آب رودخانه و هوا، از جمله این الزامات است. وی ادامه داد: این تمهیدات از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست به وزارت راه و شهرسازی ابلاغ و مورد موافقت این وزارتخانه قرار گرفته است و وزارت راه موظف است پیش از بهره‌برداری از طرح، تمامی این الزامات را اجرا کند تا امکان پایش و کنترل پیامدهای زیست‌محیطی پروژه فراهم شود.
رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست تنکابن درباره ارزیابی زیست‌محیطی بزرگراه قزوین–الموت–تنکابن نیز گفت: این بزرگراه از جمله پروژه‌های بزرگی است که عملیات اجرایی آن پیش از انجام ارزیابی زیست‌محیطی آغاز شد. اما سازمان حفاظت محیط‌زیست پس از سال‌ها پیگیری حقوقی و اداری، وزارت راه و شهرسازی را ملزم به رعایت الزامات زیست‌محیطی کرد و این وزارتخانه نیز آن را پذیرفت.
وی درباره پیامدهای زیست‌محیطی این طرح در حوزه مازندران اظهار کرد: خوشبختانه در بخش استان مازندران، این پروژه در قسمت‌های زیادی از مسیر جاده روستایی موجود گذر می نماید وهمچنین به درخواست سازمان حفاظت محیط‌زیست، حدود ۱۳ کیلومتر از مسیر جاده تغییر کرد تا از عبور آن از زیستگاه‌های بکر و ارزشمند جنگل‌های هیرکانی، از جمله منطقه «اِوَل»، جلوگیری شود. به همین دلیل، ۱۱ کیلومتر به طول مسیر افزوده شد و جاده از مسیرهای موجود و مناطقی با ارزش زیستگاهی کمتر عبور داده شد.
در مجموع نیز هفت کیلومتر مسیر جاده و چهار کیلومتر تونل به طرح اضافه شد تا زیستگاه‌های طبیعی حفظ شوند. منصورکیا در توضیح بیشتر گفت: این بزرگراه دارای ۶ قطعه است که قطعات پنجم و ششم آن در منطقه مازندران واقع شده است، قطعه ششم هنوز وارد مرحله اجرا نشده و عملیات اجرایی قطعه پنجم نیز با پیگیری‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست، مسیر اجرای پروژه تغییر تا از عبور جاده از زیستگاه‌های باارزش جلوگیری شود.
ضمن اینکه علاوه بر این ۱۳ کیلومتر تلاش شد جاده از مسیرهای روستایی که قبلا تحت تاثیر توسعه جاده قرار داشتند، عبور کند. وی درباره نگرانی‌های زیست‌محیطی اجرای این طرح نیز گفت: هر پروژه عمرانی به‌طور طبیعی پیامدهای زیست‌محیطی دارد، اما باید با اجرای تمهیدات لازم، این آسیب‌ها را به حداقل رساند.
تغییر مسیر، استفاده حداکثری از بستر راه‌های موجود، پیش‌بینی تونل، گالری و گذرگاه‌های ویژه حیات‌وحش در بخش‌های حساس و همچنین احداث زیرگذرها و روگذرهای متناسب با ویژگی گونه‌های جانوری، از جمله اقداماتی است که برای جلوگیری از تکه‌تکه شدن زیستگاه‌ها در نظر گرفته شده است. وی تأکید کرد: تعداد و محل احداث زیرگذرها و روگذرهای حیات‌وحش مشخص شده و اجرای کامل آن‌ها از الزامات پیش از بهره‌برداری این پروژه به حساب می‌آید.
بزرگراه قزوین ـ الموت ـ تنکابن حالا در مرحله‌ای قرار دارد که بحث بر سر اصل ساخت آن، جای خود را به نحوه اجرای پروژه و کنترل پیامدهای آن داده است. تغییر مسیر در زیستگاه‌های حساس و الزام به ایجاد گذرگاه‌های حیات‌وحش، گام‌هایی برای کاهش آسیب‌های جاده است، اما موفقیت این اقدامات را نمی‌توان صرفاً با اجرای سازه‌ها سنجید.
آنچه اهمیت بیشتری دارد، نحوه بهره‌برداری از جاده و پایش پیامدهای آن پس از افتتاح است؛ چرا که افزایش دسترسی به مناطق طبیعی می‌تواند در کنار مزایای اقتصادی و گردشگری، فشار بر زیستگاه‌ها و زمینه تغییر کاربری اراضی را نیز افزایش دهد. بنابراین آزمون اصلی این پروژه، بعد از ساخت جاده آغاز می‌شود؛ یعنی باید مشخص شود ملاحظات محیط‌زیستی تا چه اندازه در عمل رعایت شده‌اند و چطور باید حفاظت را ادامه داد.
