ایمنی بیمار از رویکرد فرد محوری باید به مدیریت نظام‌مند خطا در سلامت تغییر کند

دکتر سیدسجاد رضوی در نشست روز جهانی ایمنی بیمار با اشاره به پیچیده‌تر شدن فرآیندهای ارائه خدمات سلامت اظهار کرد: هرچه خدمات درمانی گسترده‌تر، تخصصی‌تر و پیچیده‌تر می‌شوند، احتمال بروز خطاهای پیچیده نیز افزایش می‌یابد بنابراین ضروری است نقاط پرخطر و حادثه‌خیز در فرآیندهای درمانی به‌صورت مستمر شناسایی و پیش از تبدیل شدن به حادثه، اصلاح شوند. وی افزود: همان‌گونه که در حوزه حمل‌ونقل، شناسایی و اصلاح نقاط حادثه‌خیز جاده‌ای یکی از الزامات کاهش تصادفات است، در نظام سلامت نیز باید نقاط پرخطر فرآیندهای درمانی شناسایی، تحلیل و اصلاح شوند. معاون درمان وزارت بهداشت تصریح کرد: نمی‌توان صرفاً پس از وقوع حادثه به دنبال علت گشت بلکه باید با رویکرد پیشگیرانه، خطرات بالقوه را پیش از آنکه به بیمار آسیب وارد کنند، مدیریت کرد.

رضوی در ادامه گفت: نباید خطا را صرفاً به یک فرد نسبت داد و مسئله را در همان سطح متوقف کرد. در بسیاری از موارد، خطای رخ‌داده حاصل مجموعه‌ای از عوامل و ضعف‌های موجود در یک فرآیند است و اگر به جای فرد، سیستم را مورد بررسی قرار دهیم، می‌توانیم ریشه‌های بروز خطا را شناسایی و از تکرار آن جلوگیری کنیم. وی ادامه داد: سیاستگذاران، مدیران اجرایی، دانشگاه‌های علوم پزشکی، رؤسای بیمارستان‌ها و تمامی اعضای تیم سلامت، اعم از پزشک، پرستار، کارکنان آزمایشگاه، تصویربرداری و سایر گروه‌های حرفه‌ای، در تأمین ایمنی بیمار مسئولیت دارند.

در کنار این مجموعه، بیمار و خانواده او نیز باید به‌عنوان یکی از ارکان فرآیند ایمنی مورد توجه قرار گیرند. معاون درمان وزارت بهداشت، ارتقای سواد سلامت و مشارکت فعال بیماران را از الزامات مهم ایمنی بیمار دانست و اظهار کرد: بیمار باید درباره بیماری، روند درمان، خطرات احتمالی و علائمی که نیازمند اطلاع‌رسانی فوری به تیم درمان است، آگاهی کافی داشته باشد. به گفته وی، هرچه بیمار و خانواده او اطلاعات دقیق‌تری داشته باشند و بتوانند در فرآیند درمان مشارکت کنند، ظرفیت نظام سلامت برای شناسایی به‌موقع خطرات و پیشگیری از خطا افزایش خواهد یافت.

آموزش بیمار و خانواده و تقویت مراقبت مستمر نیز می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری از خطاهای مرتبط با دارو، مراقبت و درمان، چه در منزل و چه در مراکز درمانی داشته باشد. رضوی همچنین بر ضرورت آموزش مستمر و به‌روزرسانی دانش کارکنان نظام سلامت تأکید کرد و گفت: آموزش پزشکان، پرستاران و سایر اعضای تیم درمان باید مستمر، هدفمند و مبتنی بر نیازهای واقعی محیط درمان باشد و اثربخشی این آموزش‌ها نیز باید قابل اندازه‌گیری باشد. صرف برگزاری دوره آموزشی، تولید محتوا یا ارائه مطالب علمی، زمانی ارزشمند است که در نهایت به تغییر فرآیندها و کاهش خطاهای قابل پیشگیری منجر شود.

رضوی با اشاره به ضرورت استفاده از تمامی منابع اطلاعاتی برای شناسایی نقاط آسیب‌پذیر نظام درمان گفت: گاهی اطلاعات مربوط به یک حادثه از طریق فضای عمومی و رسانه‌های اجتماعی منتشر می‌شود و می‌تواند به‌عنوان یک علامت هشدار مورد توجه قرار گیرد اما آنچه باید در نظام سلامت تقویت شود، نظام رسمی ثبت، گزارش، تحلیل و پیگیری وقایع است تا هیچ حادثه‌ای بدون بررسی و استخراج درس‌آموخته‌ها باقی نماند. معاون درمان وزارت بهداشت با تأکید بر اهمیت ارزیابی واقعی وضعیت ایمنی بیمار در مراکز درمانی گفت: بیمارستان محیطی پیچیده است و به‌دلیل تنوع فرآیندهای تشخیصی، درمانی و مراقبتی، همواره با مخاطرات متعددی مواجه است بنابراین باید سازوکارهایی وجود داشته باشد که احتمال بروز خطا را به حداقل برساند و در صورت وقوع حادثه نیز ضمن شناسایی علت، از تکرار آن جلوگیری شود. وی با تأکید بر اینکه اعتباربخشی باید به بهبود واقعی ایمنی منجر شود، اظهار کرد: اعتباربخشی نباید صرفاً به انجام فرآیندهای اداری و تکمیل چک‌لیست‌ها محدود شود.

اگر در یک بیمارستان با وجود طی شدن فرآیندهای اعتباربخشی، خطای جدی رخ می‌دهد، باید بررسی شود که چه بخشی از فرآیند نیازمند بازنگری است و چه اقدام اصلاحی باید انجام شود. در نهایت، عملکرد اعتباربخشی باید در شاخص‌های واقعی ایمنی بیمار و کاهش خطاهای قابل پیشگیری قابل مشاهده باشد. رضوی ظرفیت نظام شبکه و برنامه پزشک خانواده را نیز در ارتقای ایمنی و پیشگیری از خطا مهم دانست و گفت: ارتباط مستمر کارکنان حوزه بهداشت با خانواده‌ها و بیماران و اختصاص زمان کافی برای آموزش و پیگیری، ظرفیت مهمی برای پیشگیری از خطاهای قابل اجتناب ایجاد می‌کند.

آموزش بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن و ارائه آموزش‌های دوران بارداری از جمله نمونه‌هایی است که می‌تواند با افزایش آگاهی و مشارکت بیمار، از بروز بخشی از خطاهای قابل پیشگیری جلوگیری کند.