ثبت زندگی اجتماعی و آثار تاریخی ایران در آرشیو عکاس دوره قاجار

آنتوان سوریوگین با سفر به نقاط مختلف ایران، بخش‌هایی از زندگی اجتماعی آن دوران را از سبک زندگی و پوشش مردم گرفته تا سیمای شهرها و آیین‌های سنتی به ثبت رساند. او با عکاسی از دربار قاجار تا بازار، روستا، مناطق عشایری و بناهای تاریخی، یکی از گسترده‌ترین آرشیوهای تصویری ایران در قرن نوزدهم را شکل داد که بخشی از آن از بین رفت.

سوریوگین در سفارت روسیه در تهران به دنیا آمد؛ پدرش دیپلمات روس و مادرش گرجستانی بود. پس از مرگ پدر، خانواده به تفلیس بازگشتند و او تحصیل در رشته نقاشی را دنبال کرد، اما آشنایی‌اش با دیمیتری یرماکوف، عکاس روس، مسیر زندگی‌اش را تغییر داد. در دهه ۱۸۷۰ آنتوان تصمیم گرفت به همراه دو برادرش به ایران بازگردد و یک استودیوی عکاسی راه‌اندازی کند.

بازگشت سوریوگین به ایران در مقطعی اتفاق افتاد که عکاسی همچنان صنعتی نوظهور بود و بیشتر در دربار و میان گروه‌های مرفه شناخته می‌شد. او پس از راه‌اندازی آتلیه در تبریز، به تهران آمد و عکاسخانه‌ای در خیابان علاءالدوله راه انداخت، اما خودش را به سفارش‌های پرتره محدود نکرد.

سوریوگین برای ثبت مناظر، آثار تاریخی و زندگی مردم به نقاط مختلف ایران سفر کرد. ناصرالدین‌شاه او را به عنوان یکی از عکاسان رسمی دربار منصوب کرد و عنوان خان را به او داد. او هم‌زمان به سراغ گروه‌هایی رفت که در روایت‌های رسمی کمتر دیده می‌شدند و در ثبت آثار باستانی نیز سهم قابل توجهی داشت.

در جریان ناآرامی‌های مربوط به به توپ بستن مجلس در سال ۱۹۰۸، عکاسخانه او مورد هجوم قرار گرفت و بخش بزرگی از شیشه‌نگاتیوهایش نابود شد. سوریوگین بیش از هفت‌هزار نگاتیو شیشه‌ای تولید کرده بود، اما قسمت عمده این مجموعه دیگر وجود ندارد.

پس از پایان دوره قاجار نیز بخشی از نگاتیوهای باقی‌مانده در دوره رضاشاه ضبط شد، زیرا با تصویر مطلوب حکومت جدید سازگار نبودند. منابع پژوهشی ایرانیکا گزارش می‌کنند که در نهایت تنها نزدیک به ۷۰۰ نگاتیو از مجموعه بیش از هفت‌هزار نگاتیوی سوریوگین باقی ماند.

نگاتیوهای باقی‌مانده سرانجام به مجموعه‌ای در تهران راه یافتند و در اوایل دهه ۱۹۵۰ خریداری شده و به مؤسسات اسمیتسونین منتقل شدند. به این ترتیب، بخشی از تصویری که سوریوگین از ایران ساخته بود، اکنون در آرشیوی در واشنگتن نگهداری می‌شود.