سازه‌های آبی باستانی خوزستان؛ روایت ماندگار نبوغ مهندسی ایرانیان
میراث آبی خوزستان امروز به‌عنوان گواهی بر دانش فنی و خلاقیت ایرانیان در مواجهه با طبیعت، از ارزش تاریخی و فرهنگی ویژه‌ای برخوردار است؛
این سازه‌ها که حاصل تلفیق هوشمندانه معماری، مهندسی و شناخت طبیعت هستند، تنها برای تأمین آب و تسهیل ارتباطات ساخته نشده‌اند، بلکه بخشی از تاریخ زندگی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مردمان این سرزمین را نیز در خود جای داده‌اند. میراث آبی خوزستان امروز به‌عنوان گواهی بر دانش فنی و خلاقیت ایرانیان در مواجهه با طبیعت، از ارزش تاریخی و فرهنگی ویژه‌ای برخوردار است؛ میراثی که شناخت، مستندسازی و حفاظت از آن، ضرورتی برای حفظ هویت تاریخی منطقه و انتقال این سرمایه ارزشمند به نسل‌های آینده به شمار می‌رود.
معماری و مهندسی پلبندهای تاریخی شوشتر شوشتر را می‌توان یکی از جلوه‌های برجسته پیوند میان معماری، مهندسی و مدیریت منابع آب در ایران دانست؛ شهری که سازه‌های تاریخی آن، از جمله پلبندهای شادروان و لشکر، نشان‌دهنده دانش فنی و توانایی سازندگان در بهره‌گیری از شرایط طبیعی برای تأمین نیازهای آبی و ارتباطی هستند. مریم مجاهد مسئول واحد پژوهشی پایگاه میراث جهانی سامانه آبی تاریخی شوشتر در گفت و گو با ایسنا، با اشاره به پل‌های تاریخی شوشتر اظهار کرد: شوشتر شهری است که در آن آب صرفاً یک منبع طبیعی نبوده، بلکه نقش اساسی در شکل‌گیری ساختار شهری، کشاورزی، اقتصاد و زندگی اجتماعی مردم داشته است.
همین ضرورت مدیریت آب، به شکل‌گیری مجموعه‌ای از سازه‌های مهندسی شامل بندها، پل‌بندها، کانال‌ها، تونل‌ها، آسیاب‌ها و آبشارهای آبی منجر شده است. وی ادامه داد: ویژگی مهم این مجموعه آن است که بسیاری از سازه‌ها عملکردی چندگانه داشته‌اند؛ به این معنا که علاوه بر برقراری ارتباط میان دو سوی رودخانه، در کنترل، تنظیم و انتقال آب نیز نقش ایفا می‌کردند.
پل‌بند شادروان؛ تلفیق معماری پل‌سازی و مهندسی آب این باستان شناس گفت: پل‌بند شادروان از سازه‌های شاخص تاریخی شوشتر است که در شمال‌غربی این شهر و در راستای شمالی ـ جنوبی، بر روی شاخه شطیط رود کارون ساخته شده و پیشینه آن را به دوره ساسانی نسبت می‌دهند. تاریخچه پل‌بند شادروان مجاهد اضافه کرد: بر اساس روایت‌های تاریخی، ساخت این پل‌بند با اسارت نیروهای رومی و پیروزی شاپور اول ساسانی بر والرین، امپراتور روم، ارتباط داده شده است.
پس از شکست سپاه روم در سال ۲۶۰ میلادی، شماری از اسیران رومی در پروژه‌های عمرانی و آبی خوزستان به کار گرفته شدند. همچنین فردوسی در شاهنامه، در روایت مربوط به شاپور و قیصر روم، به ساخت پل و نقش مهندسان رومی اشاره می‌کند و نام برانوش نیز در این روایت مطرح شده است.
ویژگی‌های پل‌بند شادروان وی ادامه داد: از نظر ابعاد، پل‌بند شادروان حدود ۵۴۳ متر طول، ۱۰ تا ۱۵ متر عرض و نزدیک به هشت متر ارتفاع داشته است. در توصیف این سازه از ۴۴ دهانه اصلی و ۴۳ دهانه فرعی یاد شده و بر اساس اطلاعات موجود، تنها ۲۵ دهانه اصلی آن باقی مانده است.
این سازه در گذشته یکی از دروازه‌های مهم ورودی شهر نیز بوده و علاوه بر اهمیت مهندسی، در شبکه ارتباطی شوشتر نقش داشته است. این باستان شناس بیان کرد: آنچه شادروان را از یک پل معمولی متمایز می‌کند، معماری ترکیبی آن است؛ به این معنا که سازه هم امکان عبور را فراهم می‌کرده و هم با بالا آوردن سطح آب، در هدایت جریان به مسیرهای مورد نیاز نقش داشته است.
مجاهد گفت: در ساخت این پل‌بند از سنگ‌های تراش‌خورده، سنگ لاشه، ملات ساروج و در برخی بخش‌ها بست‌های فلزی برای اتصال سنگ‌ها استفاده شده است. ساروج به‌عنوان ملاتی مقاوم در برابر رطوبت، در بسیاری از سازه‌های آبی تاریخی ایران کاربرد داشته است.
وی افزود: یکی دیگر از ویژگی‌های مهم شادروان، مسیر منحنی و غیرمستقیم آن است. این شکل احتمالاً با وجود برآمدگی‌ها و تکیه‌گاه‌های سنگی در بستر رودخانه ارتباط داشته است.
به بیان دیگر، سازندگان به‌جای ایجاد مسیری کاملاً مستقیم، موقعیت پایه‌ها را با شرایط طبیعی بستر هماهنگ کرده‌اند؛ موضوعی که از نظر مهندسی اهمیت بسیاری دارد. پل‌بند لشکر؛ سازه‌ای متناسب با بستر طبیعی و شبکه تاریخی شهر این باستان شناس ادامه داد: پل‌بند لشکر دیگر سازه مهم تاریخی شوشتر است که در جنوب‌غربی شهر، در کنار جاده شوشتر به اهواز و بر روی شاخه شرقی نهر داریون، که شاخه‌ای از رود شطیط است، قرار دارد.
این پل‌بند در گذشته یکی از دروازه‌های شوشتر بوده و ارتباط شهر را با شهر تاریخی عسکرمکرم برقرار می‌کرده است. طول آن حدود ۱۰۴ متر و عرض آن نزدیک به هشت متر بوده و در اصل ۱۳ دهانه داشته که ۱۱ دهانه آن باقی مانده است.
مجاهد بیان کرد: از نظر معماری، یکی از ویژگی‌های قابل‌توجه پل‌بند لشکر، مسیر منحنی آن است. همانند شادروان، موقعیت صخره‌های طبیعی در محل احداث، در انتخاب محل استقرار پایه‌ها و شکل‌گیری مسیر پل تأثیر داشته است.
این موضوع نشان می‌دهد که در معماری پل‌های تاریخی، همیشه هندسه منظم و خط مستقیم اولویت نداشته، بلکه شرایط زمین‌شناسی و موقعیت شالوده نیز در طراحی دخالت می‌کرده‌اند. وی اضافه کرد: مصالح اصلی این سازه ماسه‌سنگ و ملات ساروج بوده است.
پایه‌ها بر روی بدنه بند قرار گرفته‌اند و دهانه‌ها امکان عبور جریان آب را فراهم می‌کرده‌اند. در چنین سازه‌ای، پایه‌ها باید علاوه بر تحمل بار عرشه، در برابر فشار جریان و تغییرات سطح آب نیز مقاومت داشته باشند؛ بنابراین، شکل پایه‌ها، کیفیت اتصال سنگ‌ها و نحوه استقرار آن‌ها بر بستر طبیعی، در دوام سازه اهمیت داشته است.
این باستان شناس گفت: وجود دریچه‌های عبور آب در دو سوی کانال نشان می‌دهد که عملکرد پل‌بند تنها به عبور انسان و وسایل نقلیه محدود نبوده، بلکه این سازه در ارتباط با شبکه آبی پیرامون خود نیز عمل می‌کرده است. مجاهد بیان کرد: در مجاورت پل‌بند لشکر، بقایای یک آسیاب نیز وجود دارد که از ارتباط این محدوده با فعالیت‌های آبی و اقتصادی گذشته حکایت می‌کند.
همچنین پل شاه علی در نزدیکی آن قرار دارد و شواهد موجود نشان می‌دهد که این دو سازه در شکل‌گیری مسیر ارتباطی شوشتر به عسکرمکرم نقش داشته‌اند. وی ادامه داد: بر این اساس، ارزش معماری پل‌بند لشکر را می‌توان در سه موضوع بررسی کرد؛ تطبیق مسیر سازه با شرایط طبیعی بستر، استفاده از مصالح سنگی و ملات مناسب و ارتباط هم‌زمان با مسیرهای ارتباطی و شبکه آبرسانی تاریخی شوشتر.
اهمیت پلبندهای شوشتر این باستان شناس اضافه کرد: شادروان با ابعاد بزرگ، دهانه‌های متعدد، مسیر منحنی و عملکرد ترکیبی پل و بند، نمونه‌ای شاخص از مهندسی دوره ساسانی و پیوند آن با روایت‌های تاریخی ایران است. پل‌بند لشکر نیز با پایه‌های متناسب با بستر طبیعی، دهانه‌های عبور آب و ارتباط با نهر داریون، نقش مهمی در ساختار ارتباطی و آبی پیرامون شهر داشته است.
مجاهد گفت: ارزش این سازه‌ها تنها در قدمت یا شکل معماری آن‌ها خلاصه نمی‌شود، بلکه در یکپارچگی مجموعه، تداوم کارکرد، اصالت مصالح و فنون ساخت و پیوند آن‌ها با زندگی شهری و کشاورزی نهفته است. وی بیان کرد: شوشتر را باید موزه‌ای زنده از مهندسی آب دانست؛ میراثی که شناخت آن، علاوه بر آشکار کردن دانش و تجربه تاریخی گذشتگان، در حفاظت از هویت فرهنگی و انتقال این سرمایه ارزشمند به نسل‌های آینده نیز اهمیت دارد.
آثار باستانی و پل‌های تاریخی شهرستان دزفول دزفول با برخورداری از پیشینه تاریخی کهن و قرارگیری در کنار رودخانه دز، از گذشته‌های دور یکی از کانون‌های مهم شکل‌گیری تمدن، معماری و مهندسی آب در خوزستان بوده است. وجود آثار باستانی همچون چغامیش، شهر ساسانی روناش و پل‌های تاریخی این شهرستان، نشان‌دهنده نقش مهم این منطقه در توسعه زندگی شهری، ارتباطات تجاری و بهره‌گیری از منابع طبیعی در دوره‌های مختلف تاریخی است.
حمیدرضا خادم سرپرست اداره میراث فرهنگی شهرستان دزفول نیز در گفت و گو با ایسنا، اظهارکرد: منطقه دزفول به علت قرارگیری در ناحیه استراتژیک دامنه کوه‌های زاگرس و میانی و همچنین دسترسی به رودخانه پرخروش و زلال دز از دوران نوسنگی کانون زیست انسانی بوده است. پیشینه تاریخی دزفول غنی از آثار باستانی است.
چغامیش که مهد آغاز نگارش و مدییت شهری است، تپه چغابنوت، شهر ساسانی روناش، پایگاه جندی شاپور و پل‌های تاریخی از آثار باستانی این شهر شمرده می‌شوند. وی ادامه داد: دزفول در تاریخ پیشتاز طراحی سازه‌های آبی و تلفیق هوشمندانه معماری با نیروهای سهمگین آب بوده است.
پل قدیم دزفول که پل ساسانی یا شاپور نیز نام دارد حدود 1780 سال پیش به دستور شاپور اول ساخته شد و بعد از پیروزی در جنگ ادسا که با والرین –امپراطوری روم- بوده، توسط اسرای رومی و تکنیک‌های مهندسی ایرانی ساخته شد. هدف ساخت این پل وصل کردن منطقه بین‌النحرین با جندی شاپور بوده است.
پل قدیم دزفول، قدیمی ترین پل استوار جهان سرپرست اداره میراث فرهنگی شهرستان دزفول اضافه کرد: پل قدیم دزفول قدیمی‌ترین پل استوار جهان است و قرن‌ها بار ارتباطی دشت‌های جندی شاپور و بین‌النحرین را به دوش داشته است. ساختار پایه‌های پل ترکیبی از سنگ‌های تراشیده ماسه‌ای و ملات سانروج مقابل در برابر آب و رطوبت و طاق‌های این پل جناقی رومی است.
این پل دارای دهانه‌های متعدد و موج‌شکن‌های هلالی-مثلثی در بالا دست و پایین دست است که انرژی امواج را از سیلاب‌ها خنثی می‌کند و جریان آب را با کمترین فرسایش هدایت می‌کند. خادم گفت: در دوره‌های گذشته این پل مرمت‌های زیادی به خود دیده است.
به همت اداره کل میراث فرهنگی استان خوزستان، سال گذشته این پل بیشترین حجم مرمت را در 100 سال اخیر داشت. بارهای عظیمی مانند آسفالت، شن و گل‌های رروی پل و لایه‌های زیرین از پل کامل برداشته شد.
عایق‌بندی لایه‌های پایینی پل و مراحل ایمن سازی آن انجام شد و یک آجر فرش زیبا برای عبور مردم گذاشته شد. وی بیان کرد: پل قدیم دزفول در سال‌های گذشته نیز مرمت شده و این مرمت به شکل مستمر در سال‌های گذشته انجام شده است.
کارشناس‌های اداره میراث فرهنگی برنامه‌های مستمر و مستقیمی برای پایش و حفاظت از این پل دارند تا بتوانند نگه‌دار و نگهبان این پل باشند. در ده سال گذشته قسمتی از تاج‌ها، موج شکن‌ها و طاق‌های این پل مرمت شدند.
آسیاب‌های آبی دزفول سرپرست اداره میراث فرهنگی شهرستان دزفول ادامه داد: زیر پل قدیم دزفول مجموعه آسیاب‌های آبی وجود دارند که خود یک فلسفه بسیار پیچیده دارند و در زمان قدیم برای تولید آرد از آن‌ها استفاده می‌کردند. پیوند مستقیم پل قدیم و آسیاب‌های آبی دزفولی نشان‌دهنده یک تفکر جامع برای مهار پایدار انرژی آب بوده که در زمان خود یک نکته منحر به فرد بوده است و نشان می‌دهد ایرانیان قدیم به خصوص افراد در شهر تاریخی دزفول دارای آگاهی زیادی بوده‌اند.
پل پاپیلا دزفول، پیوندگاه کهن شمال خوزستان خادم گفت: پل پاپیلا نیز از پل‌های باستانی شهرستان دزفول و پیوندگاه کهن شمال خوزستان است. این پل یکی از شاخص‌ترین پل‌های آبریز حوزه دز است که در مسیر تاریخی کاروان‌های مناطق عشایری قرار گرفته است.
واژه پاپیلا در ریشه واژه‌شناسی بومی به معنی پایه پل‌های مستحکم سنگی که در مسیر آبراه‌ها و دره‌های فصلی قرار دارند، است. وی افزود: استفاده از سنگ‌های لاشه بومی سانروج سنتی و قوس‌های متناسب با حجم آب خروشان آن منطقه و دره‌های کوه‌پایه در این پل کار شده که نماد مهندسی بومی دزفول برای حفظ شریان‌های ارتباطی راه‌ها و کاروان‌های تجاری در فضل‌های پر بارش است.
این پل پیوند دهنده پیوند فرهنگ دشت نشینی با زیست‌بوم کوهستانی و عشایری است. سرپرست اداره میراث فرهنگی شهرستان دزفول بیان کرد: دزفول تنها یک بافت تاریخی آجری نیست بلکه یک موزه رو باز باستان شناسی، مهندسی آب و پیوند فرهنگی ایلامی، ساسانی و دوران اسلامی است.
حفاظت از پل‌های کهن، کاوش تکمیلی در محوطه اطراف پل‌ها و خوانش پیوند میان این سازه‌ها و زیست بوم این منطقه یک ضرورت انکار ناپذیر برای تدوین هویت تاریخی، توسعه پایدار گردشگری و انتقال این میراث به نسل‌های آینده است. آنچه از بررسی سازه‌های آبی تاریخی خوزستان برمی‌آید، این است که این آثار تنها یادگارهایی از گذشته نیستند، بلکه روایتگر دانش، تجربه و شیوه زندگی مردمانی هستند که با شناخت ظرفیت‌های طبیعی منطقه، توانستند میان آب، معماری و توسعه شهرها پیوندی پایدار ایجاد کنند.
اهمیت این سازه‌ها در کنار ارزش تاریخی و مهندسی آن‌ها، ضرورت حفاظت از میراث فرهنگی خوزستان را دوچندان می‌کند؛ چراکه صیانت از این آثار، علاوه بر حفظ هویت تاریخی منطقه، فرصتی برای توسعه گردشگری فرهنگی و معرفی توانمندی‌های مهندسی ایرانیان فراهم می‌آورد. در این مسیر، مرمت اصولی، پژوهش‌های باستان‌شناسی و توجه به حفاظت پایدار می‌تواند زمینه‌ساز ماندگاری این میراث ارزشمند و انتقال آن به نسل‌های آینده باشد.
